Karahantepe: Kayanın İçinden Bakan Yüz

Bölüm metni

Ana kayaya oyulmuş bir odanın duvarından, boyundan yukarısı taşa gömülü bir insan başı sizi süzüyor. Yüz on bir bin yıl önce buraya birileri onu yontarken ne buğday ekilmişti, ne çömlek yapılmıştı, ne de yazı vardı. Sonra aynı insanlar yaptıkları her şeyi toprakla doldurup gitti — ve bunu neden yaptıklarını hâlâ bilmiyoruz.

Şanlıurfa'nın doğusuna doğru yola çıkarsanız, kentin dokusu yavaş yavaş çözülür. Önce bahçeler, sonra tarlalar, sonra da tarlaların bittiği yerde başlayan o tuhaf, dalgalı, kireçtaşı arazi. Buraya Tek Tek Dağları deniyor. Dağ sözcüğü aslında biraz iddialı; karşınızda karlı doruklar yok, sırtlarını göğe dayamış heybetli kütleler yok. Bunun yerine, ufka kadar uzanan, güneşte bembeyaz parlayan, üzerinde neredeyse hiçbir şeyin yetişmediği alçak kayalık tepeler var. Yaz ortasında burada gölge bulmak bir şanstır. Kış aylarında rüzgâr, tutunacak tek bir ağaç bulamadığı için doğrudan üzerinize gelir. Bugün bu bölgenin büyük kısmı Tek Tek Dağları Milli Parkı sınırları içinde ve nüfusu seyrek. İnsan, arabadan indiğinde ilk olarak sessizliği fark eder.

O kayalıkların arasında, Keçili köyünün yakınında, çevresindekilerden biraz daha yüksek bir taş sırtı var. Şanlıurfa merkezinden yaklaşık 55 kilometre uzakta. Buraya Karahantepe deniyor. Yakınındaki köylüler kuşaklar boyunca bu sırtın üzerinden geçtiler, hayvanlarını otlattılar, taşlarına oturup soluklandılar. Yüzeyde, toprağın hemen üstünde, düzgün yontulmuş taş uçları görünüyordu. Yer yer bir sıra oluşturuyor, yer yer tek başlarına duruyorlardı. Bir çobanın gözünde bunlar sadece taştı; bölgede taş bol.

1997'de bu sırtın üzerinden geçen kişi bir çoban değildi. Arkeolog Bahattin Çelik, Şanlıurfa çevresinde tarih öncesi yerleşmeleri belgelemek için sistemli bir yüzey araştırması yürütüyordu. Kayalık sırta çıktığında gördüğü şey onun için sıradan taş değildi: toprağın üstünde kalan uçlar, işlenmiş kireçtaşı bloklarının tepe kısımlarıydı. Ve sayıları azımsanacak gibi değildi. Yıllar içinde yapılan sayımlarda, yalnızca yüzeyde görünen dikilitaş sayısı 250'yi aştı. Yani insanlar burada, toprağın altında, kim bilir kaç bin yıldır, yüzlerce taş bloğu dikilmiş hâlde duruyordu ve kimse kazmamıştı.

Çelik bulguyu kayda geçirdi, yayımladı, alan tescillendi. Sonra bir şey oldu: hiçbir şey olmadı.

Bunun tek bir açıklaması yok ama en büyük payı olan sebebi tahmin etmek zor değil. Karahantepe'nin yaklaşık 46 kilometre batısında, aynı yıllarda başka bir tepe kazılmaya başlanmıştı. Göbeklitepe'den söz ediyoruz. O tepeden çıkan T biçimli dikilitaşlar, üzerlerindeki yaban hayvanı kabartmaları ve hepsinden önemlisi o taşların yaşı, dünyanın tarih öncesine bakışını sarstı. Bütün dikkat, bütün bütçe, bütün merak oraya aktı. Karahantepe, envanterde bir satır olarak, sırtındaki 250 taşla birlikte bekledi.

Yirmi iki yıl bekledi.

Kazı 2019 Eylül'ünde başladı. İstanbul Üniversitesi Tarih Öncesi Arkeolojisi'nden Profesör Necmi Karul yürütüyordu ve bu, tek bir tepeye yönelik bağımsız bir çalışma değildi. Karahantepe, Şanlıurfa çevresindeki bir dizi çağdaş yerleşmeyi tek bir soru altında birleştiren Taş Tepeler adlı araştırma programının parçası oldu. Program, aralarında Göbeklitepe'nin de bulunduğu yaklaşık 12 alanı kapsıyor. Fikir basitti ama sonuçları basit değildi: bu tepeler tek tek dâhi çıkışlar değil, birbirini gören, birbirinden haberdar, aynı dünyaya ait yerleşmelerdi.

İlk kazı sezonları alanın büyüklüğünü ortaya koydu. Karahantepe'nin arkeolojik yayılımı yaklaşık 10 hektar. Buna, dikilitaşların çıkarıldığı taş ocaklarını da eklerseniz 5 hektar daha ekleniyor. Yüzey araştırmaları ve jeomanyetik ölçümlerle alan dört bölgeye ayrıldı: batı ve doğu terasları, üzerinde öğütme taşlarının yoğunlaştığı güney düzlüğü ve taş ocakları. Yani burası bir tapınak parçası değil, bir yerleşim düzeniydi. Birinin yaşadığı, birinin çalıştığı, birinin taş kestiği bir yer.

Ve tarihler geldi. Karahantepe'deki yerleşim, kazı başkanının verdiği çerçeveye göre MÖ 9400'lerde başlıyor ve MÖ 8000'lere kadar sürüyor. Yaklaşık 1400 yıl. Bu, insanlık tarihinde çanak çömleğin henüz icat edilmediği, tarımın henüz yerleşmediği, evcil hayvanın henüz olmadığı bir dönem. Arkeolojinin diliyle Çanak Çömleksiz Neolitik.

Bugün Karahantepe'nin ancak küçük bir kısmı kazıldı. 2023 itibarıyla alanın kabaca yüzde 5'inin açıldığı söyleniyor. Yani şimdiye kadar anlatılacak her şey, tepenin yirmide birinden çıktı.

O yirmide birde, kayanın içine oyulmuş bir oda var.

Kazı ekibi doğu terasında toprağı aldıkça, alışılmış bir yapı temeliyle değil, bambaşka bir şeyle karşılaştı. Burada taş üstüne taş konarak bir duvar örülmemişti. Burada kayanın kendisi oyulmuştu.

AB Yapısı adı verilen mekân, ana kayanın içine kazılmış, kabaca 7 metreye 6 metre ölçülerinde, 3,5 metre derinliğinde bir odadır. Bu rakamları bir an için elinizde tutun. 3,5 metre derinlik, iki insan boyundan fazla. Ve bu derinlik toprakta değil, kireçtaşının içinde. Kazıyı yapanların elinde çelik yoktu, demir yoktu, tunç yoktu. Çakmaktaşından ve daha sert taşlardan yapılmış aletler vardı. Bu oda, kaya kaya, kırıntı kırıntı, elle çıkarıldı.

Odanın zemininden yükselen 11 sütun var.

Bu sütunlar da yerine getirilip dikilmedi. Kayayı oyanlar, oda boşalırken belirli noktalarda kayayı kesmeyi bıraktılar; çevresindeki her şeyi aşağı indirip o noktaları ayakta bıraktılar. Yani sütunlar odaya sonradan konmadı, oda sütunların etrafından eksiltilerek yaratıldı. Kazı verilerine göre bunların onu ana kayanın parçası; on birincisi ayrı bir blok olarak yontulup yerine oyulmuş bir yuvaya oturtulmuş. Boyları kabaca 1 ile 1,7 metre arasında değişiyor. Biçimleri ise tartışma götürmüyor: silindirik gövdeler, tepede genişleyen uçlarla, açıkça fallik bir form. Kazı başkanı bunu dolambaçlı bir dille anlatmayı tercih etmiyor; sütunların tamamının bu biçimde yontulduğunu doğrudan söylüyor.

On bir taş, aynı odada, aynı yöne bakar gibi.

Odanın yalnız olmadığını anlamak zaman aldı. Hemen yanında, aynı kaya kütlesine oyulmuş ikinci bir mekân var: AA Yapısı, yani havuzlu yapı. Buraya iki basamakla iniliyor. Basamakların altında bir tilki betimi var. Ve düz zeminde, mekânın bir ucundan diğerine uzanan bir yılan.

Havuz sözcüğü burada dekoratif bir ayrıntı değil. Kayaya oyulmuş çanak biçimli çukurlar, bunlara bağlanan kanallar, sıvının izleyeceği yollar var. AB Yapısı'nda da kıvrımlı bir oluk bulundu; kazı ekibi bunun bir sıvının denetimli biçimde akıtılmasıyla ilgili olabileceğini değerlendiriyor. Sıvının ne olduğunu bilmiyoruz. Su olabilir. Başka bir şey olabilir. Kayanın üzerinde 11 bin yıl sonra bize kalan, yalnızca akmak için açılmış bir yol.

Yapıların üçüncüsü ölçeği bambaşka bir yere taşıyor. AD Yapısı, iç çapı 23 metreye ulaşan devasa bir mekân. Duvarları 1,5 metre kalınlığında ve büyük bölümü yine ana kayaya oyularak inşa edilmiş. Duvar boyunca, iki basamaklı sekiler üzerine oturtulmuş 16 dikilitaş sıralanıyor. Bu taşların bazılarının üzerinde leopar ve tilki gibi hayvan betimleri var. 23 metre çap, üstü kapalıysa ciddi bir mühendislik sorunu, açıksa ciddi bir kalabalık demek. Her iki durumda da tek bir ailenin işi değil.

Ve asıl mesele şu: AD Yapısı ile AB Yapısı arasında bir geçiş var. İki mekân birbirinden bağımsız değil; aynı kompleksin bölümleri. Kazı başkanının değerlendirmesine göre, sütunların bulunduğu odaya girenler büyük yapıdan, kayaya oyulmuş basamakları kullanarak ve dar bir delikten sürünerek geçiyorlardı.

Bu ayrıntıyı bir sahne gibi düşünün. Geniş, açık, kalabalığın toplandığı büyük yapıdan başlıyorsunuz. Sonra dar bir açıklığa geliyorsunuz. Ayakta yürüyerek geçemiyorsunuz; eğilmek, sürünmek, bedeninizi küçültmek zorundasınız. Deliğin öbür tarafında ise gün ışığından 3,5 metre aşağıda, kayanın içine gömülmüş, on bir taşın dikildiği bir oda var.

Mimarlık bazen sadece barınak değildir. Bazen bir sıralamadır: önce şunu göreceksin, sonra bunu; önce ayakta olacaksın, sonra diz üstü. Karahantepe'deki bu kompleks, o dar geçit yüzünden, bir mekândan çok bir güzergâh gibi duruyor. Bir yerden girip başka bir insan olarak çıkmanız beklenen türden bir güzergâh.

Ama odaya girenin gördüğü ilk şey sütunlar değildi.

Odanın uzun duvarının tam ortasında, kayanın içinden bir baş çıkıyor.

Yontulup getirilmiş, duvara yaslanmış bir heykel değil bu. Duvarın kendisi. Kayayı oyanlar, o noktada malzemeyi öyle bir bırakmışlar ki taş, odaya doğru uzanan bir insan başına dönüşmüş. Bir erkek betimlendiği düşünülüyor; sakallı olduğu yorumu yapılıyor. Yüz hatları belirgin: alın çıkıntısı, burun, çukura kaçan gözler.

En çarpıcı yanı ise boyun. Baş, duvardan doğrudan çıkmıyor; uzun, kıvrımlı, bir yılanı andıran bir boyunla odaya doğru uzanıyor. Sanki taşın içinde bir yerlerde duran bir varlık, başını duvardan dışarı vermiş ve odanın içine bakıyor. Baktığı yön ise tesadüf değil: karşısında on bir sütun duruyor.

Bir odanın ortasına sıra hâlinde dizilmiş insan boyunda taşlar ve onlara duvardan bakan bir yüz. Bu düzenlemenin ne anlama geldiğini bilmiyoruz ve bilmediğimizi söylemek zorundayız. Ama arkeolojinin son yıllarda elde ettiği iki buluntu, en azından sütunların ne olduğu konusunda sisi biraz dağıttı.

Birincisi 2023'te geldi. Karahantepe'de, 2,3 metre boyunda bir insan heykeli bulundu. Heykel oturur biçimde betimlenmiş, bir sekinin içine sabitlenmiş durumdaydı. Kaburgaları, omurgası ve omuz kemikleri belirgin biçimde işlenmişti; elleriyle fallusunu tutuyordu. Yüz ifadesi, dönemin çoğu betiminin aksine soyut değil, şaşırtıcı ölçüde gerçekçiydi. Aynı mekânda duvara yerleştirilmiş bir kuş heykeli, zeminde ise başka insan betimleri vardı. Kaburgaların ve omurganın bu kadar öne çıkarılması, birçok araştırmacıya göre yaşayan bir bedeni değil, etinden arınmış bir bedeni, yani bir ölüyü anlatıyor.

İkincisi 2025'te geldi. Karahantepe'de, yaklaşık 1,4 metre boyunda, T biçimli bir dikilitaşın üzerinde gerçekçi bir insan yüzü bulundu. Bu, alanda türünün ilk örneğiydi. Kazı başkanı Necmi Karul, bunun T biçimli dikilitaşların insanı simgelediğine dair açık bir kanıt olduğunu söyledi. Buluntunun mekânsal bağlamı da anlamlıydı: yüz, öğütme taşları gibi gündelik hayata ait nesnelerin bulunduğu bir yapıda ortaya çıktı.

Bu iki buluntuyu yan yana koyduğunuzda, kayanın içindeki oda başka bir şeye dönüşür. Karşınızda on bir taş yoktur. On bir kişi vardır.

Bu bakış açısıyla, oda bir taş dizisi değil, bir topluluktur. Belki bir soy zinciri, belki bir kurul, belki adları bilinen ve sayılan on bir kişi. Ve onları duvardan izleyen o baş, aynı topluluğun içinden ama farklı bir konumdan bakan biri. İçeriden mi, öteden mi, aşağıdan mı, bilmiyoruz.

Bölgede insan başının özel bir konumu olduğunu gösteren başka veriler de var. Karahantepe'nin büyük yapılarından birinde, duvarlara yerleştirilmiş insan başları bulundu. Yani baş, bu insanların dünyasında bedenden ayrılabilen, taşınabilen, bir duvara konabilen bir şeydi. Tarih öncesi Yakın Doğu'da ölünün kafatasının bedenden ayrılıp saklanmasına, sıvanmasına, evin içinde tutulmasına dair yaygın bulgular vardır. Karahantepe'nin başları, o geleneğin taştan söylenmiş hâli olabilir.

Ve yılan. Havuzlu yapının zemininde boydan boya uzanan yılan, AB Yapısı'ndaki başın boynunu oluşturan yılansı kıvrım, bölgedeki dikilitaşlarda tekrar tekrar karşımıza çıkan yılan kabartmaları. Yılanın bu insanlar için ne anlama geldiğini söyleyebilecek bir metin yok; yazı henüz 5 bin yıl uzakta. Ama bir hayvanın bu sıklıkta, bu kadar farklı bağlamda yinelenmesi rastlantı değildir. Yerin altında yaşayan, deri değiştiren, ölmeden yenilenen bir canlının, ölülerin arasında geçen bir törenle ilişkilendirilmesi zorlama bir tahmin sayılmaz. Ama tahmindir; kanıt değil.

Kesin olan tek şey şu: birileri, 11 bin yıl önce, kayanın içine gömülü bir odada, sürünerek girilen bir kapının ardında, bakan bir yüz bırakmayı önemli bulmuş. O yüzü, aydınlatmadıkça kimsenin göremeyeceği bir karanlığa yerleştirmiş. Ve karşısına on bir taş dikmiş.

Bu kadar emek harcayan insanlar, geçimlerini nasıl sağlıyorlardı? Cevap, meselenin en tuhaf tarafıdır.

Karahantepe'de çanak çömlek yok.

Bu, alanı tarihlendiren teknik bir ayrıntı gibi görünür ama aslında bir yaşam biçiminin tarifidir. Pişmiş toprak kap, gıdayı depolamanın, kaynatmanın, taşımanın, biriktirmenin aracıdır. Karahantepe'nin insanları bu araca sahip değildi. Onların kapları taştan oyuluyordu; yerleşimin güney düzlüğünde yoğunlaşan öğütme taşları, havanlar, taş çanaklar bunu gösteriyor.

Tarım da yok. En azından bugün bildiğimiz anlamda, ekilip biçilen, evcilleştirilmiş bir tahıl yok. Bu insanlar yabani bitkiler topluyor, baklagillerden yararlanıyor ve avlanıyorlardı. Bölgede bu dönemin baş av hayvanı ceylandı. Evcil koyun yok, evcil keçi yok, evcil sığır yok. Yani sabah kalkıp sağacağınız bir hayvan, güz gelince kaldıracağınız bir ürün, ambarda bekleyen bir fazlalık yok.

Şimdi bu tabloyu, az önce anlattığımız şantiyenin yanına koyun.

Ana kayaya 3,5 metre derinliğinde bir oda oymak. İç çapı 23 metreye ulaşan, duvarları 1,5 metre kalınlığında bir yapı inşa etmek. Taş ocaklarından, yerleşimin 5 hektarlık ayrı bir bölümünü kaplayan alanlardan, tonlarca kireçtaşı bloğu kesip çıkarmak, taşımak, yontmak, dikmek. Yalnızca yüzeyde 250'den fazla dikilitaşın ucunun göründüğü bir tepe yaratmak.

Bunların hiçbiri bir hafta sonu işi değil. Bunlar, aylarca, belki yıllarca, çok sayıda insanın aynı anda ve eşgüdüm içinde çalışmasını gerektiren işler. O insanların o süre boyunca beslenmesi gerekir. Karnını doyurmak için her gün ava çıkması gereken bir toplulukta, birilerinin ava çıkmayıp taş yontabilmesi için, birilerinin onlar adına avlanması gerekir. Bu, basit bir işbölümü değil; toplumsal bir karardır. Ve o kararın alınabilmesi için, bir araya gelen kalabalığın uzun süre bir arada durabilmesi, anlaşabilmesi, çatışmadan dağılmaması gerekir.

Uzun yıllar boyunca insanlık tarihinin standart anlatısı şöyleydi: önce tarım bulunur, sonra fazla ürün birikir, fazla ürün nüfusu büyütür, büyüyen nüfus hiyerarşi ve uzmanlaşma yaratır, en sonunda da bu düzen anıtsal yapıları mümkün kılar. Yani tapınak, tarlanın çocuğudur.

Karahantepe bu sıralamayı ters çeviriyor. Burada anıt, tarladan önce geliyor.

Kazının son yıllarda ortaya çıkardığı bir başka veri, tabloyu daha da ilginç kılıyor. Karahantepe yalnızca özel amaçlı yapılardan ibaret değil. Bu yapıların çevresinde konutlar var: yarı gömük, oval planlı, içlerinde öğütme taşları, havanlar ve küçük boyutlu dikilitaşlar bulunan evler. Sayıları 30'u aşıyor. Yani insanlar buraya yılda bir kez tören için gelip dağılmıyordu. Burada yaşıyorlardı. Karahantepe bir tapınak değil, tapınağı olan bir yerleşimdi.

2025'te açığa çıkarılan yaklaşık 17 metre çapındaki büyük yapı, bu resmi tamamlıyor. Yapının içinde üç basamaklı geniş sekiler var; yani insanların oturması için kademelendirilmiş bir düzen. Duvarlarına insan başları yerleştirilmiş, zemininde oturur hâlde insan heykelleri bulunmuş. Kazı başkanı Karul, bu yapıyı yalnızca bir tapınak olarak değil, insanları bir araya getirme işlevi olan bir topluluk merkezi olarak değerlendiriyor. Ona göre yerleşik yaşama geçişle birlikte, toplu yaşamanın getirdiği ihtiyaçları karşılamak için bu tür binalar inşa edilmiş olabilir.

Bu, alanın çözdüğünden çok açtığı bir soruya işaret ediyor. Bu insanları bir arada tutan şey ekonomik zorunluluk değildi; ortak bir hikâyeydi. Kayadan çıkan yüzü, sürünerek girilen kapıyı, sıraya dizilmiş on bir taşı üreten şey buydu. Ve muhtemelen, insanları uzun süre aynı yerde tutan o hikâye, tarımı mümkün kılan yerleşikliği yarattı. Tersi değil.

Bütün bunların, tepenin kabaca yüzde 5'inden çıktığını hatırlatmakta yarar var. Geri kalan yüzde 95, hâlâ toprağın altında duruyor.

Ama toprağın altında oluşunun sebebi yalnızca zaman değil.

Karahantepe'de açığa çıkarılan özel yapıların hepsinin ortak bir özelliği var: hiçbiri çökmedi, hiçbiri yakılmadı, hiçbiri terk edilip yavaşça toprağa gömülmedi.

Hepsi elle dolduruldu.

Necmi Karul'un Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi'nde 2021'de yayımladığı çalışma tam da bu konuya ayrılmıştı: Karahantepe'nin gömülü yapıları. Kazısı tamamlanan AB Yapısı'ndan başlayarak alanda açığa çıkarılan yapıların tümü, bilinçli biçimde doldurulmuş olmaları nedeniyle özel yapılar olarak değerlendiriliyor. Yapıların gömülmesi, Neolitik arkeolojisinin en çok tartışılan konularından biri.

Şöyle düşünün. Kayanın içine 3,5 metre derinliğinde bir oda oydunuz. On bir sütunu, çevrelerindeki her şeyi eksilterek ayakta bıraktınız. Duvarın ortasına, odaya bakan bir yüz yonttunuz. Belki kuşaklar boyunca oraya girdiniz, dar delikten süründünüz, oluklardan bir şeyler akıttınız.

Sonra bir gün, o odayı toprakla ve moloz taşla doldurdunuz.

Bunu kaza yapmadınız. Yağmur yapmadı, deprem yapmadı, düşman yapmadı. Odayı ağzına kadar dolduracak hacimde malzemeyi, siz taşıdınız. Yüzü kapattınız, sütunları gömdünüz, kapıyı kapadınız. Ve gittiniz.

Neden yapıldığını bilmiyoruz. Ama nasıl adlandırılacağı konusunda arkeolojinin bir sezgisi var: bu bir yıkım değil, bir cenaze. Yapının kullanım ömrü dolduğunda ortadan kaldırılmıyor, defnediliyor. Sanki bina da bir varlıkmış, onun da bir sonu olması gerekiyormuş gibi. Belki bir kuşağın devri kapanıyordu. Belki içindeki on bir kişinin temsil ettiği ne ise, artık geçmişe ait olmalıydı. Belki bir şeyin sürekli görünür kalması değil, bilinçli biçimde saklanması gerekiyordu.

Bu davranışın en çarpıcı yanı sonucudur. Yapıları dolduran insanlar, aslında onları korudular.

Açıkta kalan taş aşınır. Yağmur, don, rüzgâr, hayvan, insan; on bir bin yıl boyunca hiçbiri boş durmaz. Ama toprağın ve molozun altında kalan taş, kendi karanlığında bekler. Karahantepe'nin sütunları hâlâ ayakta duruyorsa, kayadan çıkan o yüzün burnu, alnı, çenesi hâlâ okunabiliyorsa, bunun sebebi bir mucize değil. Sebebi, birilerinin onları gömmek için harcadığı emek.

Karahantepe'nin insanları bize bir şey bırakmayı amaçlamış olamazlar. Kendilerinden sonra gelecek 11 bin yılı hesap ederek toprak taşımadılar. Bir gün birilerinin bu toprağı fırçayla, mala ile, tek tek kaldıracağını düşünmediler. Onlar bir kapanış yapıyorlardı. Kapanışı bu kadar özenli yaptıkları için, biz bir açılış yapabildik.

Bugün o yüz karanlıkta değil. Kazı alanı ziyarete açık; üzerine, buluntuları koruyan modern bir örtü kuruldu. 2023'te bulunan 2,3 metrelik heykel, Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi'nde sergileniyor ve önünden geçen herkes, kaburgaları sayılan o oturmuş adamla göz göze geliyor. Taş Tepeler programı çevredeki alanlarda çalışmayı sürdürüyor ve her sezon, geçen sezonun kurduğu cümleyi biraz değiştiriyor.

Bu, arkeolojinin alışılmadık bir konumu. Genellikle geçmişle ilgili bilgimiz yavaşça, tek tek ayrıntılarla zenginleşir. Karahantepe'de ise resmin kendisi hâlâ oturmuş değil; çünkü tepenin yirmide on dokuzu henüz açılmadı. Buradan çıkacak bir sonraki oda, bugün gayet makul görünen bir yorumu tümüyle geçersiz kılabilir. Bunu bir eksiklik değil, alanın en dürüst tarafı olarak görmek gerekiyor.

Yine de, elimizdeki yüzde 5 bile bir şeyi kesinleştirdi. Uygarlığın başlangıcını anlatırken alışkanlıkla kurduğumuz cümle, yani insanın önce karnını doyurduğu, sonra düşünmeye başladığı fikri, burada tutmuyor. Karnını her gün yeniden doyurmak zorunda olan, kap yapmayı bilmeyen, hiçbir hayvanı evcilleştirmemiş insanlar, kayanın içine bir oda oydular. O odayı bir düşünceye göre düzenlediler. Bir yüz yonttular ve o yüzün bir şeye baktığından emin oldular.

Sonra da, o yüzün baktığı şeyle birlikte, onu toprağın altına aldılar.

Nöron Arkeoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.