Sipán Efendisi: Yağmacıların Kaçırdığı Mezar

Bölüm metni

Şeker kamışı tarlasının ortasındaki o çamur tepenin bir mezar olduğunu köylüler de biliyordu, defineciler de. Bir gece kazmayı vurdular ve karanlıkta altın döküldü — biri o altın yüzünden vurulup öldü, artakalanı ise bir arkeologun eline geçti. Elindekinin ne olduğunu anlaması aylar sürdü: kıtanın hiç soyulmamış tek kral mezarı ve içinde yalnız yatmayan bir adam.

Peru'nun kuzey kıyısında, Lambayeque vadisinde, şeker kamışı tarlalarının ortasında iki toprak yığını durur. Uzaktan bakan biri onları tepe sanır. Değildirler. Adobe denen güneşte kurutulmuş kerpiç tuğlalardan, milyonlarcasından örülmüş piramitlerdir; 1700 yıl boyunca çöl güneşi ve arada bir gelen sağanaklar onları yalayıp aşındırmış, gövdelerinin ortasına derin bir yarık açmıştır. Bölge halkı buraya Huaca Rajada, yani Yarık Piramit der. Piramitlerin yanı başında, gözden kaçacak kadar alçak, üstü düzlenmiş bir platform vardır. Kimse ona bakmaz. Hazine arayan biri iki büyük yığına yönelir; alçak platform, tarlanın yükseltisi gibi durur.

1986 yılının kasım ayının ortasında, işsiz bir oto tamircisi olan Ernil Bernal, birkaç adamıyla birlikte kazmalarını tam da o alçak platforma vurdu. Bu bir arkeoloji girişimi değildi. Bölgede bu işi yapanlara huaquero, yani höyük yağmacısı denir; kuşaktan kuşağa geçen, yarı yasadışı, yarı kabullenilmiş bir zanaattır. Sipán köyünde işler kötüydü. Yakındaki tekstil fabrikası kapanmış, tarlada iş azalmış, çok sayıda aile geçimini kaybetmişti. Toprağın altında yatan şeyse belliydi: dedelerinden beri herkes biliyordu ki bu yığınların içinde eski insanlar ve eski insanların yanına konmuş şeyler var. Yağmacılar için hesap basitti. Bir gecelik kazma, bir aylık un parası edebilirdi.

Geceleri çalıştılar. Gündüz uyuyup akşam karanlığında geldiler, çünkü kazı yasadışıydı ve piramitler yolun kenarındaydı. Tünel dar açıldı, bir insanın dizleri üstünde ilerleyebileceği kadar. Toprak sertti, kerpiç tozu ciğerlere doluyordu, ışık kaynağı gaz lambasıydı. Haftalar geçti, hiçbir şey çıkmadı. Bir yağmacı grubunun dağılması için genellikle bu kadarı yeter; ekipten birkaç kişi ayrıldı, kalanlar inatla sürdürdü.

1987 şubatının ilk günlerinde, muhtemelen ayın 6'sı civarında, tünelin tavanında bir şeye rastladılar: düzgün dizilmiş kerpiç tuğlalar. Bu, doğal dolgu değildi. Birinin, çok uzun zaman önce, bilerek ördüğü bir tavandı. Bernal tavanı deldi.

O anı anlatan ikinci elden pek çok versiyon vardır, ama hepsinin ortak yanı şudur: yukarıdan aşağı bir şey döküldü. Önce altın boncuklar, sonra levhalar, sonra parçalar. Ne kazdıklarını anlamaları için arkeolog olmalarına gerek yoktu. Bir mezar odasının içine, tavanından girmişlerdi ve o mezar odası dolu, hiç açılmamış, bozulmamış haldeydi.

Sonraki birkaç gece, Sipán köyünün tarihindeki en tuhaf geceler oldu. Adamlar tünelden içeri girip pirinç çuvallarını doldurdular. Altını, gümüşü, yaldızlı bakırı aldılar. Yüzlerce seramik kap oradaydı; çömlekler, sürahiler, insan yüzleri biçiminde şişeler. Bir müze için her biri ayrı bir belge sayılacak bu kapların büyük kısmı, altın ararken kırıldı; ayak altında kalıp toza döndü. Kemikler dağıtıldı. Mezarın içindeki her nesnenin hangi hizada, hangi komşusunun yanında, hangi katmanda durduğu bilgisi, yani arkeolojinin asıl sermayesi, birkaç gecede tamamen yok edildi. Çuvallar dolduruldu, kamyonetlere yüklendi, köyden çıktı.

Sonra, hazine hikâyelerinin neredeyse tamamını bitiren şey oldu: paylaşım kavgası. Ekipten biri, kendisine düşen payın hakkı olandan az olduğunu düşündü. Bu tür bir işte kanunlara başvurmak akla gelecek son şeydir, ama adam tam da onu yaptı. Polise gitti ve konuştu.

Polis, ihbarın ardından Bernal ailesinin evine baskın yaptı. Ele geçirilenler bir masaya dizildiğinde, karakoldaki hiç kimse ne olduğunu bilmiyordu. Altın vardı, yaldızlı bakır vardı, işlenmiş levhalar vardı; ama bunların hangi çağa, hangi halka ait olduğunu söyleyebilecek biri yoktu. Sipán'a en yakın büyük kent Chiclayo'ydu, en yakın uzman ise Lambayeque'deki Brüning Müzesi'nin müdürüydü.

Böylece 25 Şubat 1987 gecesi, 37 yaşındaki arkeolog Walter Alva'nın telefonu çaldı. Arayan bölge emniyet amiriydi. Alva o gece hasta ve yorgundu, gitmek istemedi; kendisine daha önce de defalarca sahte parça, kaçak eser, abartılmış ihbar için telefon edilmişti. Israr üzerine kalkıp gitti.

Masadaki parçalara baktığında meslek hayatının ekseninin kaydığını anladı. Moche uygarlığı, yani milattan sonra yaklaşık 100 ile 800 yılları arasında Peru'nun kuzey kıyısında yaşamış, yazısı olmayan, ama seramikte ve madencilikte olağanüstü ustalaşmış bir halk, o güne dek mezar buluntularından biliniyordu. Bilinen mezarlar mütevazıydı. Masadaki işçilik ise mütevazı değildi. Bu, bir zanaatkârın yaptığı bir süs eşyası değil, bir devletin en tepesindeki birinin donanımıydı.

Ertesi gün piramide gitti. Alçak platformun üstünde, tünelin ağzı ve dağılmış çömlek parçaları duruyordu. Yağmalanan oda boşaltılmıştı. Ama Alva'nın gördüğü asıl şey oydu: bu platform, bir mezarın yeri olabiliyorsa, başka mezarların da yeri olabilirdi. Yağmacılar bir tanesini bulmuştu. Toprağın altında kaçının durduğunu kimse bilmiyordu.

1 Nisan 1987'de Alva, meslektaşı Luis Chero Zurita ile birlikte Yarık Piramit'te kazıya başladı. Ekipte, kendisi de arkeolog olan eşi Susana Meneses de vardı. Bu, hazırlıklı bir bilim seferi değildi; bir kurtarma girişimiydi. Devlet bütçesi yoktu. Başlangıç parası, Chiclayo'lu birkaç iş insanından toplanan 900 dolar kadardı. Ekip aylarca bağışlanan makarnayla ve birayla idare etti. Kazı alanını gece gündüz beklemek zorundaydılar, çünkü tünel hâlâ oradaydı ve tünelin sahipleri de.

Köy, arkeologların tarafında değildi. Yerel bakış açısından mantıklı bir gerekçeyle: piramit yüzyıllardır oradaydı, kimse ilgilenmemişti, altın çıkınca devlet gelmişti. Köylüler için bu, kendi topraklarının altındaki mirasa el konulması demekti. Alva ve ekibi tehdit aldı; kazıyı bırakmazlarsa başlarına geleceklerin sıralandığı mesajlar geldi. Gerilim 11 Nisan 1987'de zirveye çıktı: bir polis operasyonu sırasında Ernil Bernal vuruldu ve öldü. Ölümün koşulları bugün hâlâ tartışmalıdır; ailesi ve bölgedeki bazı tanıklar operasyonun usulsüz yürütüldüğünü söyler. Kesin olan şu ki bu ölümden sonra köy ile kazı arasındaki düşmanlık sertleşti. Arkeologlar aylarca silahlı bekçilerle, kazının üstünde yatarak çalıştı.

Ve çalışma yöntemi, yağmacınınkinin tam tersiydi. Yağmacı hedefe en kısa yoldan gider; tünel açar, hazineyi alır, gerisini bırakır. Arkeolog yatay ilerler. Ekip platformun üstünü ince katmanlar halinde açtı, her katmanın kerpiç dizilişini okudu, hangi kısmın sonradan doldurulduğunu ayırt etmeye çalıştı. Aylar sürdü. Toprakta dolgu farkı arayan gözler, sonunda platformun içinde dikdörtgen bir leke buldu: çevresindeki kerpiçten farklı, sonradan kapatılmış bir alan.

Kazdıkça çıkanlar arttı. Belirli bir derinlikte, üst üste yığılmış 1.137 seramik kap sayıldı. Bu kapların altında, yaklaşık 5 metreye 5 metre ölçülerinde bir oda vardı. Odanın köşelerinde bakır bağlantı parçaları duruyordu; ahşabın çürüyüp gittiği, ama metalin kaldığı yerler. Ve en önemlisi: odanın örtüsü kırılmamıştı. Kimse buraya girmemişti.

Odanın ortasındaki bakır köşe parçaları, Amerika kıtası arkeolojisi için o ana kadar kaydedilmemiş bir şeyin işaretiydi: tahtalardan çakılmış bir tabut. Moche ölülerini genellikle hasıra veya kumaşa sarıp gömerdi. Buradaki adam bir sandığın içine yatırılmıştı.

Tabutun açılması haftalar sürdü. Ekip, bir kutuyu açar gibi değil, bir kitabın sayfalarını çevirir gibi ilerledi; her katman fotoğraflandı, çizildi, kaydedildi, sonra kaldırıldı. Üstte tekstil vardı, çürümüş ama izi okunabilen kumaşlar. Kumaşın altında metal başladı ve bitmedi.

Başında, altın levhadan dövülmüş hilal biçiminde bir başlık vardı; Moche resimlerinde en yüksek rütbeyi işaret eden biçim. Yüzünde altın burun süsü, çenesinde yüzün alt yarısını kaplayan bir maske parçası duruyordu. Kulaklarında, arkeoloji literatüründe kıtanın en iyi kuyumculuk örnekleri arasında sayılan disk biçimli süsler vardı: altın çerçevenin içine minik turkuaz parçaları mozaik gibi yerleştirilmiş, ortalarına da tepeden tırnağa donanmış küçücük bir savaşçı figürü işlenmişti. Figürün elinde topuz, kolunda kalkan, boynunda baykuş başlı bir kolye vardı; burun süsü ayrıydı ve oynayabiliyordu. Birkaç santimetrelik bir alanda, mezarın sahibinin kendi kıyafetinin minyatürü yapılmıştı. Kullanılan turkuazın bölgeye ait olmadığı, yüzlerce kilometre kuzeyden, bugünkü Kolombiya yönünden geldiği düşünülüyor.

Göğsünde binlerce küçük kabuk boncuktan örülmüş pelerinler, sırtında savaşçıların taktığı türden altın ve yaldızlı bakır arka levhalar, elinin yanında ucunda kutu biçimli bir başlık taşıyan bir asa duruyordu. Asanın metal başlığına, elindeki silahla diz çökmüş bir tutsağa vuran bir savaşçı sahnesi kabartılmıştı.

Ama bütün bu donanımın içinde en çok konuşulan parça, en az altın içeren fikirdi. Adamın boynunda, gerçeğinden birkaç kat büyük yapılmış yer fıstığı kabuklarından bir kolye vardı. Kabukların onu altındandı, onu gümüşten. Ve rastgele karıştırılmamışlardı: altın olanlar sağ tarafta, gümüş olanlar sol tarafta duruyordu. Moche düşüncesinde ikilik, yani sağ ile sol, altın ile gümüş, güneş ile ay arasındaki eşleşme, sanat eserlerinde tekrar tekrar karşımıza çıkan bir örüntüdür; bu kolyenin de o dengeyi anlattığı yorumu yapılır. Yer fıstığının seçilmesi ayrıca anlamlıdır, çünkü toprağın altında olgunlaşıp yeniden çıkan bir bitkidir. Bir ölüye takılacak nesne için bundan daha yerinde bir sembol bulmak zordur.

Tabutun ve odanın toplam envanteri 451 tören eşyası ve sunusuydu: altın, gümüş, bakır, tekstil ve tüy. Bunları yapan zanaatkârların ne demiri vardı ne de yazısı. Bakırı altın gibi parlatmak için, yüzeydeki bakırı asitle çözüp alaşımın içindeki altını yukarı çıkaran bir teknik kullanıyorlardı; sonuç, birkaç gram altınla kaplanmış, som altın görünümünde büyük nesnelerdi. Yani mezardaki zenginlik yalnızca madenin ağırlığı değil, o madeni işleyen bilginin derinliğiydi.

Tabutun içindeki adamın kendisi ise, bütün bu ihtişamın yanında neredeyse mütevazı bir veriydi. Boyu yaklaşık 1,63 metreydi. Öldüğünde 35 ile 45 yaşları arasındaydı. Karbon tarihlemesi, gömünün milattan sonra 250 civarında yapıldığını gösterdi. Adı bilinmiyordu ve bilinemeyecekti; Moche yazı bırakmamıştı. Ona bulunduğu köyün adıyla, Sipán Efendisi dendi.

Mezarın asıl sarsıcı kısmı, tabutun içi değil, çevresiydi.

Sipán Efendisi orada yalnız yatmıyordu. Tabutun baş ve ayak ucunda, tören kıyafetleriyle gömülmüş üç genç kadın vardı. Kemikleri üzerinde yapılan incelemeler, bu kadınların cenaze töreninden bir süre önce ölmüş olabileceğini, yani başka bir yerden getirilip buraya yeniden yerleştirilmiş olabileceklerini düşündürdü. Tabutun uzun kenarlarında iki yetişkin erkek yatıyordu; iri yapılı, muhtemelen savaşçı. İkisinin de ayakları kesilmişti. Baş ucunda dokuz ya da on yaşlarında bir çocuk vardı. Odanın içinde ayrıca bir köpek ve iki lamanın kemikleri bulundu.

Ve mezar odasının örtüsünün üstünde, tavana açılmış bir nişin içinde, oturur vaziyette bir adam daha. Başında bakır bir miğfer, elinde kalkan vardı. Onun da ayakları alınmıştı. Kazı ekibi ona muhafız adını verdi, çünkü konumu tartışmaya yer bırakmıyordu: aşağıdaki odaya bakacak biçimde, kapının üstünde oturtulmuştu.

Kesilmiş ayakların ne anlama geldiği konusunda en çok tekrarlanan yorum şudur: bu insanlar, görev yerlerini terk edemesinler diye sakat bırakılmıştır. Sonsuza kadar nöbette kalacaklardır. Bu okuma sarsıcı olduğu kadar tartışmaya da açıktır; kesme işleminin ölümden önce mi sonra mı yapıldığı, bunun bir ceza mı, bir ritüel işaret mi, yoksa sembolik bir bağlama biçimi mi olduğu kesin olarak bilinmiyor. Köpeğin ölüyü öteki dünyaya götüren rehber olarak, lamaların da yol azığı olarak konduğu düşünülüyor; bu yorumun ilginç yanı, benzer inanışların bölgedeki halk geleneğinde bugüne dek yaşamış olması.

Kesin olan tek şey, aritmetiğin kendisi. Bir adam öldü ve onunla birlikte en az yedi insan daha o odaya girdi. İçlerinde bir çocuk vardı. Hiçbirinin adı yok. Hiçbiri altınla anılmıyor; kayıtlara cinsiyetleri, yaşları, kemiklerindeki izlerle geçtiler. Sipán Efendisi'nin mezarı, iktidarın ne kadar büyük olabileceğini gösterirken aynı anda o iktidarın bedelini de yan yana diziyor. İki bilgi aynı odadan çıkıyor ve birbirinden ayrılamıyor.

Yağmacıların şubat gecelerinde boşalttığı komşu mezarda da benzer insanların yattığını, kemikleri dağıtıldığı için artık bilemiyoruz. Bozulmamış toprağın anlamı budur. Yalnızca altını değil, altının yanındaki insanı da saklar.

Şimdi bu hikâyenin, kazı biteli uzun zaman sonra bile arkeolojiyi değiştirmeye devam eden kısmına gelelim.

Moche'nin yazısı yoktu, ama bir arşivi vardı: seramik. Bu halk binlerce kabı insan yüzleri, hayvanlar, tanrılar ve sahnelerle bezemişti. Amerikalı arkeolog Christopher Donnan, onlarca yıl boyunca dünyanın dört bir yanındaki müzelerde ve koleksiyonlarda bulunan Moche kaplarını fotoğraflayıp katalogladı; amacı, tek tek eserleri değil, tekrar eden sahneleri görebilmekti. Ve gerçekten de belli sahneler, birbirinden yüzlerce kilometre uzakta, birbirini hiç görmemiş ustaların elinden aynı kurallarla çıkıyordu.

Bu sahnelerin en ayrıntılısına Donnan, Kurban Töreni adını verdi. Sahne şöyledir: alt sıralarda, çıplak ve boyunlarından iple bağlanmış tutsaklar diz çökmüştür; görevliler boğazlarını keser ve akan kanı bir kadehte toplar. Üst sırada duran baş figür, aynı biçimdeki kadehi kaldırıp karşısındaki ikinci figüre sunar. Bu baş figürün kıyafeti her seferinde aynıdır: konik bir miğferin üstünde hilal biçiminde büyük bir başlık, iri yuvarlak kulak süsleri, geniş bilezikler, arkada bir savaşçı levhası ve elinde belirli bir biçimde asa.

Bu sahne on yıllarca tartışıldı. Bir efsanenin resmi miydi, yani tanrıların hikâyesi mi? Yoksa gerçekten yapılan bir törenin kaydı mı?

Sipán mezarı bu soruyu tek bir odayla kapattı. Alva ve Donnan, tabuttan çıkan donanımı sahnedeki figürle parça parça karşılaştırdı. Hilal başlık oradaydı. İri yuvarlak kulak süsleri oradaydı. Bilezikler, arka levhalar oradaydı. Ve en belirleyicisi, o asa oradaydı; çünkü o biçimdeki asa, Moche sanatının bilinen bütün repertuvarı içinde yalnızca bu tören sahnesinde görülüyordu. Yani seramiğin üzerindeki figür bir tanrı tasviri değildi. Bir görevin, bir makamın resmiydi ve o makamı dolduran gerçek bir insan, tam o kıyafetle, milattan sonra 250 civarında toprağa verilmişti. Resim gerçekmiş.

Kazı burada da durmadı. 1988'de aynı platformda ikinci bir bozulmamış mezar açıldı; içindeki adamın donanımı, aynı tören sahnesindeki bir başka figürle, baykuş motifleriyle anılan görevliyle örtüşüyordu. 1989'da, yaklaşık 5 metre derinde, çok daha eski bir üçüncü mezar bulundu. Bu gömü o kadar özenliydi ki, üst üste on altı katman süs ve giysi sayıldı. İçindeki en çarpıcı parça, çok ince tellerle birbirine bağlanmış altın örümceklerden yapılmış bir kolyeydi. Ona Yaşlı Sipán Efendisi dendi. Sonradan yapılan DNA incelemesi, iki adamın anne tarafından akraba olduğunu gösterdi. Yani platform tek bir zengin adamın mezarı değil, kuşaklar boyu aynı soydan gelen yöneticilerin gömüldüğü bir hanedan mezarlığıydı. 2007'ye gelindiğinde alanda tespit edilen mezar sayısı on dördü bulmuştu.

Hikâyenin öbür yarısı ise Peru'nun dışında yaşandı. Yağmalanan ilk mezardan çıkan parçalar, birkaç ay içinde Amerika Birleşik Devletleri piyasasına ulaştı; kaçakçılardan David Swetnam 1989'da suçunu kabul etti ve altı ay hapis cezası aldı. En bilinen kovalamaca ise 10 yıl sonra oldu. Yarık Piramit'ten çıkarılan büyük altın arka levhalardan biri, Miami'deki iki kişi aracılığıyla satılığa çıkarıldı; alıcı diye masaya oturan kişi, sanat komisyoncusu kılığındaki bir federal ajandı. İstenen fiyat 1,6 milyon dolardı. Levha 7 Ekim 1997'de Philadelphia'da bir otel otoparkında ele geçirildi ve 15 Temmuz 1998'de düzenlenen bir törenle Peru'ya iade edildi.

Ama iade edilen şey, mezardan çıkmış bir bilgi değildi. Sadece bir metal parçasıydı. Hangi bedenin sırtındaydı, hangi kumaşın altında duruyordu, yanında hangi nesne vardı, hangi katmandaydı; bunların hiçbiri bilinmiyor ve hiçbir mahkeme kararı onları geri getiremez. Sipán'ın en kalıcı dersi belki de budur: yağmalanan mezar altın verir, bozulmamış mezar tarih verir ve ikisi aynı şey değildir.

Bugün Lambayeque kentinde, kırmızımsı, tepesi düzleştirilmiş bir piramit biçiminde bir bina duruyor. Adı Museo Tumbas Reales de Sipán, yani Sipán Kral Mezarları Müzesi. Tasarımı, mimar Celso Prado Pastor'un elinden, Moche piramitlerinin gövdesine öykünerek çıktı. 8 Kasım 2002'de açıldı ve müdürlüğünü Walter Alva üstlendi. Ziyaretçi binaya en üst kattan girer ve rampalarla aşağı iner; yani mezarın açılış sırasının tersine, katman katman toprağa doğru yürür. En altta, bütün donanımıyla yeniden kurulmuş halde, Sipán Efendisi vardır. 2009'da Yarık Piramit'in kendi yanına da küçük bir alan müzesi açıldı; bir zamanlar arkeologları taşlamayı düşünen köy, bugün geçiminin bir kısmını oraya gelen otobüslerden sağlıyor.

Geriye bir tesadüf zinciri kalıyor. Bu mezar 1700 yıl boyunca, dikkat çekmeyen alçak bir platformun altında olduğu için kurtuldu. 1987'de ise, yağmacıların kavga etmesi sayesinde kurtuldu; pay bölüşümü düzgün yapılsaydı, polis hiç çağrılmayacak, telefon hiç çalmayacak, Yarık Piramit sessizce boşaltılacak ve bugün Moche'nin en yüksek töreni hâlâ bir efsane mi ritüel mi tartışması olarak sürecekti. Arkeolojinin en büyük buluntularından biri, bir hırsızlığın yarım kalmasına borçlu.

Nöron Arkeoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.