Yetmiş Bir Basamak Aşağı: Pakal'ın Mühürlü Odası

Bölüm metni

Bir tapınağın zemininde, kapakları çamurla tıkanmış bir sıra delik vardı. Arkeolog o taşı kaldırdığında altından aşağı inen bir merdiven çıktı — ama merdiven, birisi bir daha kimse inmesin diye tonlarca taşla doldurulmuştu. Onu boşaltmak dört yıl sürdü; dibinde, bin üç yüz yıl boyunca hiç açılmamış bir kapı bekliyordu.

Chiapas'ın kuzeydoğusunda, Usumacinta ovasına bakan bir kireçtaşı terasın üzerinde, ağaçların arasından yükselen bir tapınaklar topluluğu var. Mayalar şehre Lakamha' diyordu, yani Büyük Sular; kayalıktan fışkıran dereler, yapıların altından geçen taş kanallar, yıl boyunca duyulan su sesi. İspanyollar geldiğinde şehir sekiz yüz yıldır terk edilmişti ve yakındaki köyün adıyla anılmaya başlandı: Palenque. On dokuzuncu yüzyıl boyunca buraya gelen gezginler, sırtlarında taşıdıkları kâğıtlara tapınak duvarlarındaki kabartmaları kopyaladılar, ormanın yapıları nasıl çatlattığını anlattılar, sonra sıtma ve sivrisinek yüzünden geri döndüler. Kimse tepelerin içine bakmadı. Mayaların piramitlerinin, Mısır'ınkiler gibi mezar değil, tapınak kaidesi olduğu kabul edilmişti; içleri doluydu, moloz ve harçtan oluşan masif bir dolguydu, kazılacak bir şey yoktu.

1948'in sonlarında Palenque'de çalışan Meksikalı bir arkeolog bu kabule takıldı. Alberto Ruz Lhuillier, Paris'te doğmuş, Küba'da büyümüş, Meksika Ulusal Antropoloji ve Tarih Enstitüsü için kazı yapan kırklı yaşlarında bir adamdı. İlgilendiği yapı, şehrin en görkemli piramidiydi: sekiz basamaklı bir kaide ve tepesinde, iç duvarlarına üç büyük taş pano çakılmış bir tapınak. Bu panolarda 617 hiyeroglif vardı; o yıllarda kimse onları okuyamıyordu ama yazının uzunluğu bile bir şey söylüyordu. Mayaların bilinen en uzun metinlerinden biriydi. Yapının adı buradan geliyordu: Yazıtlar Tapınağı.

Ruz'un dikkatini çeken şey panolar değildi. Tapınağın arka odasının zemininde, duvara paralel uzanan büyük bir kireçtaşı plaka vardı. Plakanın yüzeyinde, iki sıra halinde dizilmiş yuvarlak delikler bulunuyordu ve her delik, yerine dikkatle oturtulmuş taş bir tıkaçla kapatılmıştı. Ruz bu deliklere baktı ve basit bir soru sordu: bir taşa neden delik açarsın? Cevap tek bir şeydi. Halat geçirmek, kaldırmak için. Delikler sonradan tıkanmışsa, o taş bir kez yerine indirilmiş ve bir daha kaldırılmaması istenmişti.

İkinci bir ayrıntı bu şüpheyi büyüttü. Odanın duvarları zemin hizasında bitmiyordu. Sıva ve taş örgü, zeminin altına doğru devam ediyordu; yani tapınağın duvarları, zemin döşenmeden önce daha aşağıdan başlamıştı. Bir de tapınağın yan odasında, duvarın dibinde bir hava deliği vardı; aşağıdan gelen bir havalandırma kanalının ağzı gibi. Ruz'un gördüğü manzara şuydu: tepenin içi dolu değildi, tepenin içinde bir şey vardı ve o şeye inen yol, üzerinde durduğu taşın altındaydı.

Plakanın kaldırılması kolay olmadı. Taş, bir metrik tonun çok üzerindeydi ve altındaki boşluğa düşerse ne varsa ezecekti. Ruz, kerestelerden bir kaldırma düzeneği kurdurdu, taşı milim milim yükseltti ve altına kalaslar sürdürdü. Plaka yerinden kalktığında ortaya çıkan şey bir oda değildi. Aşağıya inen tonozlu bir merdivenin ilk basamakları ve onların üzerine tepeleme yığılmış taşlardı. Merdiven, inşa edildikten sonra, aşağıdan yukarıya doğru, kasıtla moloz ve kilden oluşan bir dolguyla ağzına kadar doldurulmuştu. Taşlar birbirine kenetlenmiş, araları killi toprakla sıkıştırılmıştı. Yani bu yolu kapatan insanlar, bir daha açılmasını düşünerek değil, açılmaması için çalışmıştı.

Ruz o gün ne kadar derine indiğini bilmiyordu. Önünde sadece karanlık bir boğaz ve onu tıkayan tonlarca taş vardı. 1949 ilkbaharında ilk kazı sezonu başladığında, ekip bu dolguyu bir dolu taş yığını olarak değil, bir işaret olarak okuyordu: bir yere giden ve özenle mühürlenmiş bir yol. Kimse o yolun ucunda ne olduğunu tahmin edemezdi, çünkü Maya arkeolojisinde o güne kadar aranmamış bir şeydi.

Dolgunun boşaltılması dört kazı sezonu sürdü.

Çalışma koşulları bir arkeoloji ders kitabına değil, bir maden kazasına benziyordu. Merdiven dardı, tonoz alçaktı, iki işçi yan yana sığmıyordu. Taşlar elle sökülüyor, sepetlere dolduruluyor, insan zinciriyle yukarıya, tapınağın zeminindeki açıklıktan dışarıya taşınıyordu. Chiapas'ın nemi tonozun içinde hapsoluyordu; sıcaklık ve nem birleştiğinde, lambaların isi ve kalkan toz, nefes alınacak hava bırakmıyordu. Yağmur mevsiminde dolgunun içindeki kil suyla doluyor, merdiven çamur akıtan bir oluğa dönüşüyordu. Tonoz taşlarının bir kısmı gevşemişti; yukarıdan düşen tek bir blok, altındaki herkesi gömebilirdi. Ruz, ilerledikçe merdiveni kalaslarla destekletti ve her sezonun sonunda, ekip çekilmeden önce açıklığın üzerine tahta bir kapak çaktırdı.

Merdiven düz inmiyordu. Belli bir derinlikten sonra bir sahanlığa varıyor, orada neredeyse geri dönercesine keskin bir dirsek yapıyor ve ikinci bir kol olarak aşağıya devam ediyordu. Toplamda 71 basamak vardı ve bu basamaklar, tapınağın zemininden yaklaşık 25 metre aşağıya, piramidin tabanına kadar iniyordu. Yani merdiven, yapının gövdesinin içinden geçerek, piramidin dışındaki avlunun seviyesinin bile biraz altına ulaşıyordu. Bu, inşaat sırasının ne olduğunu söylüyordu: aşağıdaki her ne ise, piramitten önce yapılmıştı. Piramit onun üzerine yükseltilmişti.

Yolun kendisi de bir ipucu veriyordu. Merdivenin basamaklarının kenarı boyunca, taşın içine oyulmuş, kesiti dikdörtgen, dönemeçlerde yılan gibi kıvrılan içi boş bir kanal uzanıyordu. Aşağıdan başlıyor, yukarıya, tapınağın zeminine kadar çıkıyordu. Mimari bir drenaj değildi; eğimi ve bitiş noktası buna uygun değildi. Araştırmacılar sonradan ona ruh kanalı adını verdiler: aşağıda yatan kişiyle yukarıdaki dünya arasında bırakılmış, bilerek kesilmemiş bir bağ.

İkinci sezonda, sahanlığın kazısı sırasında ekip ilk buluntusunu çıkardı. Duvarın dibine yerleştirilmiş, kireçle sıvanmış bir sandık vardı; içinde yeşim boncuklar, bir inci, kırmızıya boyanmış deniz kabukları ve çömlek parçaları. Bu bir çöp değil, bir sunuydu. Sunu bırakılan yer, önemli bir şeye yaklaşıldığını gösteriyordu. Ruz'un defterlerine o günlerde giren cümleler artık bir mimari bulmaca hakkında değildi; aşağıda bir mezar olduğu ihtimali üzerineydi.

Bu ihtimalin kendisi bir iddiaydı. Maya piramitlerinin mezar değil, tören platformu olduğu görüşü yerleşikti. Ruz dört yıl boyunca, elinde sadece dolgu taşları ve birkaç yeşim boncukla, bu görüşün aksini kazdı. Bütçe her sezon yeniden isteniyordu, işçiler her sezon yeniden toplanıyordu ve her sezonun sonunda elde edilen tek somut sonuç, biraz daha derine inmiş bir merdiven oluğuydu.

1952'nin ilk aylarında merdivenin sonuna gelindi. Son basamağın ardında, dar bir geçidin karşısında, duvarın yerinde bir duvar yoktu. Üçgen biçimli, dev bir kireçtaşı plaka vardı; kenarları kireç harcıyla sıvanmış, çerçevesine oturtulmuş, bir kapı gibi değil, bir mühür gibi yerleştirilmiş. Ve o plakanın hemen önündeki küçük boşlukta, ekip kemiklerle karşılaştı.

Altı insan. Yerleştirilmiş değil, bırakılmış gibiydiler; çoğu genç. Mezar odasının ağzına, mühürün önüne konmuşlardı. Yorum açıktı ve soğuktu: aşağıya kapatılan kişiye eşlik etmeleri için öldürülmüşlerdi. Ruz'un ekibi o noktada, dört yıl boyunca aradıkları şeyin birkaç santim ötede olduğunu biliyordu. Önlerinde kaldırılması gereken bir taş ve açılmaması için her türlü önlemin alındığı bir kapı vardı.

15 Haziran 1952. Üçgen plaka, kenarlarındaki harç kesildikten sonra, kaldıraçlarla yerinden oynatıldı. Taş bir karış açıldığında içeriden çıkan hava, yetmiş nesil boyunca kapalı kalmış bir odanın serin, nemli, kireç kokulu havasıydı.

Ruz lambasını deliğe tuttu ve ilk gördüğü şey duvar ya da taş değildi. Buz saçakları gibi bir şeyler vardı; tonozdan aşağıya sarkan, kireçli suyun yüzyıllar boyunca damlayarak oluşturduğu sarkıtlar ve odanın taşlarını kaplayan ince, parlak bir kalsit tabakası. Sonradan yazdıklarında bu ânı masaldan çıkmış bir görüntüye benzetti: karanlığın içinden belirmiş, başka bir dünyaya ait, cisimsiz bir manzara.

Oda, 9 metre uzunluğunda, 4 metre genişliğinde ve tonozun tepesinde 7 metre yüksekliğindeydi. Duvarlarına, alçı kabartma olarak, insan boyunda dokuz figür işlenmişti; başlıklarıyla, asalarıyla, tören giysileriyle dizilmiş dokuz kişi. Maya inancında gecenin ve yeraltının dokuz efendisi vardı; odayı çevreleyen bu halkanın onlar olduğu düşünülür. Odanın neredeyse tamamını tek bir şey dolduruyordu: duvarlardan taşan boyutlarda, kireçtaşından oyulmuş bir lahit. Lahdin üstünde, tek parça halinde, yaklaşık 3,8 metreye 2,2 metre ölçülerinde ve 5 ton ağırlığında bir kapak vardı ve kapağın bütün yüzeyi kabartmayla kaplıydı.

Lahit odanın kapısından geçmiyordu. Geçemezdi. Bu, Ruz'un merdivende sezdiği şeyi kesinleştirdi: önce oda ve lahit yapılmış, sonra üzerine tonoz örülmüş, sonra 25 metrelik piramit yükseltilmiş, en sonunda da merdiven moloza boğulup tapınağın zemini kapatılmıştı. Bütün yapı, tek bir gömü için tasarlanmış bir kabuktu.

Kapağın kaldırılması Haziran'da olmadı. Ruz, odanın temizlenmesi, çizimlerin yapılması ve kapağı taşıyacak bir düzeneğin kurulması için aylar bekledi. Lahdin içine ancak 1952'nin Kasım'ında girildi; otomobil krikolarıyla desteklenen bir düzenek, 5 tonluk taşı birkaç santim yükseltti.

İçeride, kireçtaşından oyulmuş tekne biçimli bir boşluk ve o boşluğun içinde, insan vücudunun hatlarına göre biçimlendirilmiş bir yatak vardı. Her yer kırmızıydı. Cinnabar, yani zincifre, hem iskeleti hem taşı hem de içindeki her şeyi kaplamıştı; Mayalarda bu kırmızı toz, en yüksek statüdeki ölülere ayrılmış bir ölüm giysisiydi. Kemiklerin üzerinde bir servetin ağırlığı duruyordu. Yüze, yüzlerce ince yeşim parçasının mozaik gibi birleştirilmesiyle yapılmış, gözleri deniz kabuğu ve obsidyenden bir maske takılmıştı. Boyunda yeşim gerdanlıklar, bileklerde yeşim bilezikler, parmaklarda yüzükler, göğsün üzerinde yeşim plakalardan bir pektoral vardı. Her elin avucuna birer yeşim küre yerleştirilmişti. Ağzın içine de bir yeşim boncuk konmuştu; Mayalar için yeşim soluğun, rüzgârın, canlılığın rengiydi ve ağza konan bu boncuğun, ölürken dışarı çıkan nefesi tutmak için bırakıldığı düşünülür.

Lahdin dış yüzeyindeki kabartmalarda, yapraklar ve meyvelerle birlikte insan figürleri vardı; odanın zemininde ise, lahdin dibine dikkatle yerleştirilmiş iki alçı portre bulundu. Kopmuş değil, kasıtla oraya bırakılmış, gerçek bir yüzü çalışmış gibi duran iki baş.

Ruz'un o Kasım günü elde ettiği şey, Amerika kıtası arkeolojisinin o güne kadarki en zengin gömüsüydü. Aynı zamanda bir fikri de çürütmüştü: Maya piramitleri mezar olabilirdi ve en azından bu piramit, baştan sona bir mezar olarak tasarlanmıştı. Bir sorunun cevabı verilmişti. Bununla birlikte, kapağın üstündeki kabartma ve içindeki kemikler, önümüzdeki yarım yüzyıl boyunca tartışılacak iki yeni soru bıraktı.

Kapağın üzerindeki sahne şudur: ortada, dizleri hafifçe bükülmüş, geriye yatık bir genç erkek figürü. Altında, iki yana açılmış iskelet çeneler; bir yaratığın ağzı. Figürün gövdesinden yukarıya doğru, gövdeli bir ağaç yükselir; kolları yılan başlarıyla sonlanır, tepesinde kanatlarını açmış bir kuş durur. Çerçevenin kenarı boyunca gökyüzü işaretleri, yıldız ve gün simgeleri dizilidir.

Maya ikonografisini okuyan araştırmacılar bu sahneyi şöyle çözdü: ortadaki figür ölen hükümdardır, altındaki çeneler yeraltının ağzıdır, ağaç ise dünyanın merkezinden geçerek katmanları birbirine bağlayan kozmik ağaçtır. Hükümdar düşmektedir, ama bu düşüş bir son değildir; tohumun toprağa düşmesi gibi, yeniden doğacağı yere inmektedir. Tepedeki kuş gökyüzünün, kenardaki simgeler de yıl döngüsünün işaretidir. Kısaca kapak, bir ölüm anıtı değil, bir geçiş sahnesidir.

Bu kabartma, 1960'lardan sonra çok daha popüler bir yorumla da anıldı. Yatık figürün duruşunu, altındaki biçimleri ve ağzından çıkan şeridi bir makine kokpiti gibi okuyan yazarlar, Palenque'deki lahdi bir uzay aracı tasviri olarak sundular; bu fikri en çok yayan isim Erich von Däniken oldu. Kabartmanın kendi işaret dili, bu okumayı desteklemez. Aynı kozmik ağaç, aynı iskelet çeneler, aynı gökkuşu, Palenque'nin diğer tapınaklarındaki panolarda ve başka Maya şehirlerindeki taşlarda tekrar tekrar karşımıza çıkar; sahne, bölgenin bütün görsel dilinde yerleşik bir kalıptır. Yine de tartışma, odanın bulunmasından yetmiş yıl sonra bile devam eder.

Odanın bıraktığı ikinci soru daha incelikliydi ve arkeolojinin kendi içinden geldi.

Yazıtlar Tapınağı'ndaki 617 hiyeroglifli panolar, 1950'lerde okunamıyordu. Sonraki otuz yıl içinde, Maya yazısının tarih ve soyağacı kaydettiğini gösteren çalışmalarla birlikte panolar konuşmaya başladı. Metin, şehrin hanedanının yüz seksen yıllık tarihini ve özellikle tek bir hükümdarın hayatını anlatıyordu. Adı K'inich Janaab' Pakal'dı; Pakal, Maya dilinde kalkan demektir. Yazıtlara göre 603 yılında doğmuş, 615'te, henüz 12 yaşındayken tahta çıkmış, 68 yıl hüküm sürmüş ve 683 yılının Ağustos sonunda, 80 yaşında ölmüştü. Bugün bilinen en uzun saltanatlardan biri. Lahdin yan yüzlerindeki figürlerin, bu hanedanın ataları olduğu, kenarlardaki yazıtlardan anlaşıldı. Şehrin görkemli yapılarının çoğu onun ve oğullarının döneminden geliyordu.

Sorun şuydu: lahdin içindeki iskelet 80 yaşında bir adama benzemiyordu.

Kemikleri inceleyen Meksikalı fiziksel antropologlar, Eusebio Dávalos Hurtado ve Arturo Romano Pacheco, dişlerin aşınma derecesine, kafatası dikişlerinin kapanmasına ve eklem yüzeylerine bakarak 40 ile 50 yaş arasında bir erkek bildirdiler. Boy yaklaşık 163 santimdi. Dişlerin bazıları, Maya soylularında görülen bir uygulamayla, belirli bir işaretin biçimini verecek şekilde yontulmuştu. Ama hiçbir bulgu ileri yaşı göstermiyordu.

Otuz yıl boyunca bu çelişki ciddi bir itiraz malzemesi oldu. Kimileri yazıtların bir hükümdarın ömrünü propaganda amacıyla şişirdiğini, kimileri lahdin içindeki kişinin Pakal olmadığını savundu. Tartışma iki taraftan da ilerledi. Yazı tarafında, Palenque metinlerinin tarih sistemi ayrıntısıyla çözüldü ve 68 yıllık saltanat birbirinden bağımsız yazıtlarla doğrulandı; bu hükümdarın ölümünden sonra tahta çıkan oğullarının kendi yazıtları da aynı takvimi veriyordu. Kemik tarafında ise, iskeletin yeniden incelenmesiyle, yaş tayininde kullanılan ölçütlerin herkeste aynı hızda işlemediği gösterildi. Yumuşak, işlenmiş gıdayla beslenen, ağır fiziksel iş yapmamış bir saray sakini, yaşıtlarına göre çok daha az aşınmış dişler ve eklemler bırakır. Vera Tiesler ve Andrea Cucina'nın yürüttüğü çalışmalar, iskeletin ileri yaşla uyumlu olduğu sonucuna vardı. Yazıt ile kemik arasındaki kavga, kemiklerin okunma biçimi değişince kapandı.

Yazıtlar Tapınağı'nın hemen batısında, ona neredeyse yapışık, çok daha mütevazı bir yapı vardır. Kazı kayıtlarında 13 Numaralı Tapınak olarak geçer; onlarca yıl boyunca kimsenin öncelik vermediği bir moloz tepesiydi. 1994'te, yapının ön cephesindeki merdivenden içeriye bir sondaj yapıldı. Fanny López Bravo ve Arnoldo González Cruz'un yürüttüğü çalışmada, duvarın gerisinde kapatılmış bir geçit, geçidin ardında da üç odalı bir iç mekân bulundu. Ortadaki odada, mühürlenmiş bir kapının arkasında, yine bir lahit duruyordu.

Kapak kaldırıldığında içeride ne yeşim mozaik bir maske ne de kabartmalı bir sahne vardı; her şey kıpkırmızıydı. Zincifre tozu lahdin içini öyle yoğun kaplamıştı ki iskelet, takılar, tekstil kalıntıları, hepsi aynı kırmızının altında kalmıştı. Kazı ekibi ona Kırmızı Kraliçe dedi ve ad kaldı.

İçeride yatan kişi bir kadındı; incelemeler, 50 ile 60 yaş arasında, hayatı boyunca iyi beslenmiş, ağır iş yapmamış bir kadını gösterdi. Yanında yeşim ve malakitten yapılmış bir maske, inci, deniz kabuğu ve obsidyen takılar, taş bıçaklar ve iğneler vardı. Odanın içinde iki kişi daha bulundu: yetişkin bir kadın ve bir çocuk. Onlar da, elli metre ötedeki merdivenin dibinde bulunan altı kişi gibi, eşlik etmeleri için öldürülmüş olmalıydı.

Bu kadın kimdi? İlk tahmin, Pakal'ın annesi olan ve oğlu küçükken şehri yöneten Sak K'uk' idi. Omurlardan alınan örnekten elde edilen genetik veriler bu tahmini çürüttü: Kırmızı Kraliçe ile Pakal arasında anne tarafından bir bağ yoktu. Dişlerdeki kimyasal izler ise onun Palenque'de büyümediğini, başka bir bölgenin suyunu içerek çocukluk geçirdiğini gösterdi. Bu iki sonuç, yazıtlardaki bir kişiyle örtüştü: Pakal'ın 626'da, bir ittifak evliliğiyle başka bir şehirden gelen eşi Ix Tz'akbu Ajaw. Yazıtlara göre 672'de öldü; kocasından on bir yıl önce. Kesinlik iddiası yoktur, ama bugün en güçlü olasılık odur. İki lahit, iki tepenin içinde, birbirine bitişik duruyor.

Pakal'ın yüzündeki yeşim maske ise 1952'den sonra kendi hikâyesini yaşadı. Lahitten çıkarılıp temizlendi, parçaları yeniden birleştirildi ve Meksika Ulusal Antropoloji Müzesi'nin Maya salonunda, mezar odasının bir kopyasıyla birlikte sergilendi. Ülkenin en tanınmış nesnelerinden biri oldu.

25 Aralık 1985'in ilk saatlerinde iki kişi müzenin bahçe duvarını aştı, bir havalandırma kanalından içeriye girdi ve vitrinleri boşalttı. Alarm çalmadı, kimse fark etmedi. Sabah anlaşıldığında 124 eser gitmişti; aralarında Palenque'den çıkan altmıştan fazla parça ve Pakal'ın yeşim maskesi vardı. Meksika basını olayı yüzyılın soygunu olarak yazdı. Dört yıl boyunca hiçbir iz bulunamadı.

1989 Haziran'ında, başka bir soruşturmanın ucundan gelen bir ihbarla, soyguncuların biri yakalandı. Eserlerin büyük bölümü, soygundan beri hiç kıpırdatılmamış halde, ailesinin evindeki bir dolapta duruyordu. 111 parça geri alındı; yeşim maske de o dolaptan çıktı ve sergiye döndü. Kalanların bir kısmı hiç bulunamadı, iki eserin uyuşturucuyla takas edildiği anlaşıldı, soyguncuların ikincisi hiçbir zaman ele geçmedi.

Palenque'de ise mezar odası artık ziyaretçi almıyor. 2004'ten itibaren, merdivenden inen insanların nefesinin ve vücut ısısının duvarlardaki alçı kabartmaları ve lahdi bozduğu görüldüğü için tapınağın girişi kapatıldı. Ziyaretçiler bugün piramidin dışını görüyor, odayı ise müzelerdeki kopyalarından tanıyor. Yetmiş bir basamağı inen son insanlar, onları açan kuşak oldu.

Alberto Ruz Lhuillier 1979'da öldü. Vasiyeti üzerine külleri Palenque'ye getirildi ve ormanın kıyısında, kazı alanının girişine yakın bir anıta kondu. Dört sezon boyunca moloz taşıdığı tepe, oradan görünür. Bir piramidin içinin dolu olmadığını, bir taştaki tıkalı deliklerin bir soru anlamına geldiğini düşünen adamın bıraktığı asıl miras, odanın içindeki yeşim değil, o sorudur: kapatılmış bir şey, kapatan kişinin bir niyeti olduğunu söyler.

Nöron Arkeoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.