İskelet Gölü: Himalaya'daki On Dört Akdenizli

Bölüm metni

Beş bin metrede, yılın çoğunu buz altında geçiren bir göletin kenarında yüzlerce kafatası yatıyor; kar erirken ortaya çıkıyorlar, kar yağınca yeniden kayboluyorlar. Seksen yıl boyunca cevap arandı: kaçak askerler, salgın, dolu fırtınası. 2019'da kemiklerden okunan DNA, aradaki en garip ihtimali bile aşan bir şey söyledi — bu insanlar aynı yüzyılda bile ölmemişti.

1942 yazının sonlarında, Hindistan'ın kuzeyindeki Garhwal Himalayalarında, Nanda Devi koruma alanında görevli bir orman memuru, rutin bir devriye için yükseklere tırmanıyordu. Adı Hari Kishan Madhwal'dı. Çıktığı yer, bugün Uttarakhand eyaletinin Chamoli bölgesinde kalan, Trishul ve Nanda Ghunti zirvelerinin arasına sıkışmış, haritalarda adı bile zor bulunan küçük bir buzul gölüydü. Yerel dilde adı kabaca "güzellik havuzu" anlamına geliyordu. Bugün bütün dünyada bilinen adı ise İskelet Gölü.

Göl, bir göl sayılmayacak kadar küçüktür. Çapı 40 metreyi pek geçmez; en derin yerinde insan boyunu bulmaz, iki metre civarındadır. 5.029 metre yükseklikte, yılın on bir ayı donmuş halde durur. Yalnızca yaz sonunda, kar ve buz birkaç hafta için geri çekildiğinde içini gösterir. Madhwal tam o pencereye denk geldi. Erimiş karın altında gördüğü şey, kayaların arasına, suyun kıyısına ve sığ tabanın dibine dağılmış insan kemikleriydi. Tek tek değil, onlarca değil; yüzlerce.

Tarif etmesi zor bir manzaraydı. Kafatasları sırt sırta yatıyordu. Uyluk kemikleri, kaburgalar, omurlar, el parmakları buz çamuruna gömülmüştü. Bazı kalıntılarda kemik yalnız değildi: kuru ve soğuk Himalaya havası, binlerce yıl boyunca çürümeyi yavaşlatmış, kimi iskeletlerde deri parçaları, saç tutamları, tırnaklar, hatta ahşap eşyalar bozulmadan kalmıştı. Yükseklik burada bir laboratuvar gibi davranmıştı; aşağıda bir mevsimde yok olacak şeyleri yüzyıllar boyu saklamıştı.

Sayı konusunda bugün bile tam bir mutabakat yok. Gölün çevresinde ve içinde kalıntıları bulunan insan sayısı için verilen tahminler 300 ile 800 arasında değişiyor. Bu belirsizliğin sebebi basit ve biraz da acı: kemikler bir mezarlıkta düzenli sıralar halinde yatmıyor. Her yaz buz çözülürken kalıntılar yer değiştiriyor, su yükselince dibe çekiliyor, kar yeniden yağınca gömülüyor. Bir iskeletin nerede bittiği, öbürünün nerede başladığı çoğu zaman belli değil. Bu yüzden saymak değil, tahmin etmek zorunda kalıyorsunuz.

Çevredeki eşyalar da en az kemikler kadar konuşkandı. Yıllar içinde bölgeden deri terlikler, ahşap parçalar, bambudan ve huş ağacı kabuğundan yapılmış şemsiye iskeletleri, cam ve deniz kabuğundan bilezikler, yüzükler, bir de demir uçlu mızrak toplandı. Bunlar bir ordunun değil, yola çıkmış bir kalabalığın eşyalarıydı. Deniz kabuğu bilezikler özellikle dikkat çekiciydi, çünkü Himalaya'nın ortasında deniz kabuğu kendiliğinden bulunmaz; onu biri yanında taşımıştı. Kadın iskeletleriyle birlikte bulunan bu süs eşyaları, buraya ölmeye değil, bir yere gitmeye çalışırken ölmüş insanların izi gibiydi.

Yüksekliğin bir başka etkisi vardı: bu kadar yukarıda ne tarım yapılır, ne yerleşim kurulur, ne de bir şehir yolu geçer. Buranın yakınında yaşayan kimse yok. Yani bu insanlar burada oturmuyorlardı. Hepsi, istisnasız hepsi, bir sebeple aşağıdan yukarıya tırmanmış ve geri dönememişti. Bir arkeoloji buluntusunda genellikle bir yerleşimin günlük hayatını okursunuz; burada okunacak tek şey hareketti. Yolculuk ve yolculuğun sonu.

Madhwal gördüklerini raporladı. Rapor vadiden aşağı, oradan da savaşın tam ortasındaki bir imparatorluğun masalarına indi. 1942'de Hindistan'daki İngiliz yönetiminin kafası binlerce yıl önce ölmüş insanlarda değildi; Japon ordusu o yılın baharında Burma'yı almış, Hindistan'ın doğu kapısına dayanmıştı. Dolayısıyla Himalaya'nın bir geçidinde bulunan yüzlerce ceset haberi, o masada bir arkeoloji sorusu olarak değil, bir güvenlik sorusu olarak okundu. Ve sorulan ilk soru, cevabı kırk yıl boyunca yanlış tarafa bakacak bir soruydu: bunlar kimin askerleriydi?

İlk resmî varsayım şuydu: bu iskeletler, Himalaya üzerinden Hindistan'a gizlice sızmaya çalışırken donarak ölmüş Japon askerlerine ait olabilir. Bugünden bakıldığında fantastik görünen bu fikir, 1942'nin ruh halinde makul sayılıyordu. Japonya'nın Asya'da ilerleyişi öylesine hızlıydı ki, imkânsız denen her yoldan gelebileceğine inanılıyordu. Kalıntıların bulunduğu yerin kuzeyi Tibet'ti; bir sızma hattının teorik olarak geçebileceği, kimsenin denetlemediği bir coğrafya.

Bu cevap uzun yaşamadı. Kemiklere bakan ilk göz, onların yakın tarihe ait olamayacağını gördü. Ne üniforma, ne modern bot, ne tüfek, ne askerî teçhizat vardı. Buna karşılık deri terlikler, bambu şemsiyeler, bilezikler vardı; yani 20. yüzyıl ordusunun envanterinde bulunmayacak eşyalar. Kemiklerin kendisi de taze değildi. Japon askeri fikri, ortaya atıldıktan kısa süre sonra rafa kalktı.

Ama arkasında bir alışkanlık bıraktı. Göl artık tek bir felaketin, tek bir olayın, tek bir kalabalığın sahnesi olarak düşünülüyordu. Çözüm arayanlar, "bu insanlar neden burada" sorusunu değil, "hangi olayda öldüler" sorusunu sordular. Kırk yıl boyunca aranan şey, tarihte yeri olan tek bir kaza oldu.

1950'lerin ikinci yarısında bölgeye ciddi seferler düzenlendi. 1956 ile 1958 arasında Hindistan'ın antropoloji kurumu sistemli bir toplama yaptı; altmıştan fazla kafatası ve çok sayıda kemik örneği gölden indirilip Dehradun'daki koleksiyona alındı. Aynı dönemde gölü gören araştırmacılardan biri, Himalaya coğrafyası üzerine çalışmalarıyla tanınan Swami Pranavananda'ydı. Toplanan malzeme arasında paçavra halinde kumaşlar, korunmuş doku parçaları, ahşap asalar ve küçük el eşyaları vardı. Eldeki veri büyüyordu; ama veriyi açıklayacak hikâye hâlâ yoktu.

Bu boşluğu dolduran en inatçı fikir, Zorawar Singh'in ordusuydu. Zorawar Singh, 19. yüzyılın ilk yarısında Keşmir bölgesinden Tibet'e doğru askerî seferler yürütmüş, 1841'in sonunda Tibet'te öldürülmüş bir Dogra komutanıydı. Dağılan ordusunun bir kısmının geri dönüş yolunda, kışın ortasında, yüksek bir geçitte kırıldığı düşünüldü. Hikâye çekiciydi: tarihte yeri vardı, bir tarih veriyordu, kalabalığı açıklıyordu.

İki ayrı duvara çarptı. Birincisi coğrafyaydı. İskelet Gölü, Tibet'e açılan bir güzergâh üzerinde değil. Batı Tibet'ten kaçan bir birliğin, oraya varmak için anlamlı hiçbir sebebi yoktu; o göl bir geçiş noktası değil, neredeyse bir çıkmaz. İkincisi ve daha kesin olanı radyokarbon oldu. 1960'larda yapılan tarihlendirmeler kalıntıları 19. yüzyıla değil, çok daha geriye, yaklaşık 9. yüzyıla götürdü. 1841'de ölmüş askerler olamazlardı; bu insanlar, o ordu yürümeye başlamadan bin yıl önce ölmüştü.

Aynı dönemde başka açıklamalar da dolaşıma girdi. Bir salgının kurbanları olabilirlerdi. Toplu bir intihar, bir ritüel ölüm, bir kaya düşmesi, bir çığ olabilirdi. Yolda soyulup öldürülmüş bir kervan olabilirlerdi. Her açıklama kalabalığın bir yönünü kurtarıyor, bir başka yönünde çöküyordu. Soygun, neden kadın ve erkeğin bir arada olduğunu ve değerli bileziklerin yerinde kaldığını açıklamıyordu. Çığ, kemiklerin bu kadar geniş bir alana ve suyun içine dağılmış olmasını açıklamıyordu.

Kırk yıl sonunda elde kalan tablo şuydu: yüzlerce ölü, yaklaşık bir tarih, bir sürü eşya ve hiçbir tanık. Soru hâlâ aynıydı; ama artık onu cevaplamak için askerî tarihe değil, kemiğin kendisine bakmak gerektiği anlaşılmıştı.

2000'lerin başında göle yeni bir ekip çıktı. Bu sefer amaç kemik toplamak değil, kemiği okumaktı. Bir belgesel projesinin desteklediği sefer, otuza yakın iskeleti bütünlüğünü bozmadan aşağı indirdi ve kalıntılar laboratuvarda adlî tıp yöntemleriyle incelendi. Tarihlendirme, daha önceki sonuçla uyumlu biçimde yaklaşık 850 yılına işaret etti.

Kafataslarında tekrar eden bir hasar örüntüsü vardı. Kırıklar kısa ve derindi; bir bıçağın ya da baltanın bıraktığı kesik gibi değil, küt ve yuvarlak bir şeyin çarpmasıyla oluşmuş çökmelerdi. Çarpan nesnenin boyu için verilen tarif, bir kriket topu kadardı. En önemlisi, hasarın yeriydi: darbeler yandan ya da arkadan değil, doğrudan yukarıdan gelmişti. Kafanın tepesi ve omuzlar vurulmuştu.

Yukarıdan gelen, insan büyüklüğünde olmayan, yuvarlak ve sert bir şey. Bu tanıma uyan tek doğal etken doluydu. Himalaya yamaçlarında yaz sonunda gelişen fırtınalar, aşağıda görülmeyen boyutta dolu taneleri üretebilir; açık bir yamaçta, saklanacak hiçbir kaya çıkıntısının bulunmadığı bir havzada, bu tanelerin altında kalmak ölümcüldür. Tablo kendiliğinden kurulmuştu: yüksek bir havzada yakalanan kalabalık bir grup, sırtlarını dayayacak hiçbir şey olmadan, gökten gelen bir taş yağmuru altında kalmıştı.

Bu açıklamanın en çarpıcı tarafı, bilimsel olmasından çok, bölgenin yüzyıllardır söylediği şeye denk düşmesiydi. Garhwal'ın köylerinde söylenen türkülerde bu gölün bir hikâyesi vardı. Kanauj'un hükümdarı Jasdhaval, hamile eşi Rani Balampa ile birlikte, hizmetkârlar, dansçılar ve müzisyenlerden oluşan kalabalık bir maiyetle kutsal dağa doğru yola çıkmıştı. Yolda uyarılara kulak asmamış, dağın sessizliğini müzikle ve şenlikle bozmuştu. Türküye göre tanrıça Nanda Devi'nin öfkesi demir sertliğinde bir dolu olarak indi ve kalabalığı olduğu yerde bıraktı.

Bu türkü boşlukta durmuyor. Bölgede yaklaşık 12 yılda bir yapılan, Nanda Devi adına düzenlenen büyük bir hac yürüyüşü var. Alay, Nauti köyünden kalkar; önünde dört boynuzlu bir koç yürür ve yüksek çayırları aşarak Trishul'un dibindeki Homkund'a varır. Güzergâh, İskelet Gölü'nün hemen yanından geçer. Yani buraya çıkan kalabalıklar hayal ürünü değil; yüzyıllardır, belli aralıklarla, binlerce insan bu yoldan gerçekten geçiyor.

Kemiklerin demografisi de bu çerçeveye oturuyordu. Kalıntılar üzerinde yapılan incelemeler, ölenlerin yaklaşık yüzde 60'ının erkek, yüzde 40'ının kadın olduğunu, çoğunun orta yaş aralığında, 35 ile 40 arasında bulunduğunu, çocuk ve ergen sayısının ise çok az olduğunu gösteriyordu. Bu, bir savaş alanının profili değil. Bir ordu kadın götürmez; bir göç dalgası çocuk bırakmaz. Bu, yetişkinlerin yola çıktığı, belirli bir amaçla yürüyen bir kalabalığın profilidir. Yanlarında taşıdıkları bambu şemsiyeler ve bilezikler de buna uyuyordu.

Böylece göl, yaklaşık 15 yıl boyunca çözülmüş bir bilmece olarak durdu. Dolu fırtınası kuramı, adlî bulguyla, tarihlendirmeyle, yerel belleğin aktardığı anlatıyla ve ölenlerin yaş ve cinsiyet dağılımıyla aynı yöne bakıyordu. Bilimde bu kadar farklı kaynağın aynı noktada buluşması nadirdir ve buluştuğunda insan rahatlar. Hikâye kapanmıştı. Kapağın yeniden açılması için, kimsenin o güne kadar sormadığı bir soruyu sormak gerekti: bu insanlar birbirinin nesiydi?

2019'un ağustos ayında yayımlanan bir çalışma, bu soruyu kemiğin biçimine değil, içindeki DNA'ya sordu. Harvard Üniversitesi'nden Éadaoin Harney'in yürüttüğü, Harvard Tıp Fakültesi'nden David Reich'ın kıdemli yazarı olduğu araştırmada, Hindistan'dan Niraj Rai ve Kumarasamy Thangaraj'ın ekipleri ile Almanya'daki Max Planck Enstitüsü'nden Ayushi Nayak'ın yürüttüğü izotop analizleri bir araya geldi. Gölden toplanmış 72 iskeletten mitokondriyal DNA, bunların 38'inden ise genom çapında veri elde edildi. Bu, o güne kadar tek bir arkeolojik alandan çıkarılmış en geniş eski DNA setlerinden biriydi.

Sonuç, kimsenin beklediği gibi değildi. 38 kişi tek bir topluluk oluşturmuyordu. Üç ayrı gruba bölünüyorlardı ve aralarındaki fark, komşu köyler arasındaki fark değil, kıtalar arasındaki farktı.

En kalabalık grup 23 kişiydi. Genetik olarak bugünün Güney Asya halklarının çeşitliliği içine düşüyorlardı; hatta tek bir yerel topluluğa değil, alt kıtanın farklı bölgelerinden gelmiş karma bir insan grubuna benziyorlardı. Radyokarbon tarihleri 7. ile 10. yüzyıllar arasına dağılıyordu. Daha önemlisi, bu 23 kişi aynı anda ölmemişti; tarihler tek bir güne sıkışmıyor, birkaç ayrı olaya yayılıyordu. İzotop analizi de bunu destekledi: beslenmeleri birbirinden çok farklıydı, bazıları ağırlıklı olarak darı gibi ürünlerle, bazıları başka tahıllarla beslenmişti. Bu, aynı sofradan kalkmış bir grup değil, farklı yerlerden gelip aynı yolda ölmüş insanlardı.

İkinci grup 14 kişiydi ve esas sarsıntı buradan geldi. Bu 14 kişinin genetik profili Güney Asya'nın hiçbir yerine oturmuyordu. En yakın benzerleri, bugün Doğu Akdeniz'de yaşayan insanlardı; özellikle Girit ve Yunanistan nüfusları. Yani Himalaya'nın bir buzul gölünün kıyısında, Akdenizli 14 insan yatıyordu. Radyokarbon tarihleri, onları 23 kişilik gruptan tam bin yıl ayırdı: bu insanlar yaklaşık 1800 yılında ölmüştü. Üçüncü "grup" ise tek bir kişiydi; genetik olarak Güneydoğu Asya kökenli bir birey ve o da aynı geç döneme ait.

Bu tarihler, elli yıllık bütün açıklamaları aynı anda geçersiz kıldı. Çünkü hangi felaketi seçerseniz seçin, tek bir felaket bin yıl süremez. Gökten dolu da inmiş olsa, çığ da düşmüş olsa, bu göl tek bir gecenin değil, yüzyılların ölülerini toplamıştı. İskelet Gölü bir olay yeri değil, bir birikim yeriydi.

Ekip, 14 kişi hakkında elde edilebilecek her şeyi sıkıştırdı. Genetik akrabalık testleri, bunların birbirine yakın akraba olmadığını gösterdi; yani bir aile, bir hanedan ya da bir soy değillerdi. İçlerinde hem kadınlar hem erkekler vardı. Bakteriyel hastalık etkenleri arandı ve bulunamadı; bu, salgın fikrini destekleyen hiçbir iz olmadığı anlamına geliyordu, gerçi araştırmacılar çok düşük yoğunluktaki etkenlerin böyle yöntemlerle her zaman yakalanamayacağını da belirtti.

En ince bilgi diyetten çıktı. Bu 14 kişinin kemiklerinde darı neredeyse hiç yoktu. Beslenmeleri ağırlıklı olarak kara kökenliydi, deniz ürünlerine dayanmıyordu. Bu iki ayrıntı birlikte okunduğunda şunu söylüyordu: Doğu Akdeniz'de doğmuşlardı, ama büyük olasılıkla kıyıda balıkçılıkla geçinen bir toplulukta değil, iç kesimlerde yaşamışlardı. Ve doğdukları dönemde o coğrafya Osmanlı yönetimi altındaydı. Kemikler, bir imparatorluğun sınırları içinde doğup Himalaya'da ölmüş 14 insanı anlatıyordu.

Genetik, "kim" sorusunu şaşırtıcı bir kesinlikle cevapladı. Cevaplayamadığı soru "neden" oldu ve aradan geçen yıllarda da cevaplanamadı.

Yaklaşık 1800 yılı, Hindistan'da kayıt tutulan bir dönemdir. Şirket yönetiminin defterleri, misyoner mektupları, seyahat izinleri, gümrük kayıtları, konsolosluk yazışmaları durur. Böyle bir ortamda, Avrupa'ya ya da Akdeniz'e ait 14 kişinin topluca kaybolması iz bırakmalıydı. Birinin arkada kalanlarına yazdığı bir mektup, bir alacak davası, bir "döndü mü" sorusu kalmalıydı. Bugüne kadar böyle bir kayıt bulunamadı. Osmanlı tarafında da, Hindistan tarafında da, bu insanlardan haber bekleyen kimsenin sesi arşivlere geçmemiş. 14 kişi, defterin hiçbir sayfasında yoklar.

Araştırmacıların elinde kalan en sade açıklama şu: o göle gitmek için neredeyse hiçbir sebep yok, ama bir sebep var. Oradan geçen tek şey hac yolu. Yani bu insanlar, nasıl olduğu bilinmeyen bir şekilde, Nanda Devi'ye giden kalabalıkların arasına katılmış olabilirler. Osmanlı döneminde Doğu Akdeniz'den çıkıp ticaret ve merak peşinde Asya'nın içlerine kadar giden insanlar vardı; Hindistan'ın liman kentlerinde yabancı tüccar toplulukları oturuyordu. Ancak bu, bir açıklama değil, bir olasılık. Hiçbir belge o 14 kişiyi o yola bağlamıyor. Elimizde yalnızca şu var: bir yolun kıyısında, o yolun tek sebebi olan tapınağa doğru yürürken ölmüş, birbirine akraba olmayan kadınlar ve erkekler.

Nasıl öldüklerini de bilmiyoruz. 2019 çalışmasını yapan ekip, incelediği kalıntılar arasında iyileşmemiş çökme kırığı taşıyan 3 kişi tespit etti. Bu, dolu fırtınası fikrinin bütünüyle çöpe atılmadığı anlamına geliyor; ama bir ipucuyla bir hüküm arasındaki farkı da iyi gösteriyor. Üç kırık, yüzlerce ölünün kaderini anlatmaya yetmez. Genetik, bir insanın nereden geldiğini söyleyebiliyor; son saatinde ne yaşadığını söyleyemiyor.

Bu arada gölün kendisi dağılıyor. Buzun geri çekildiği birkaç hafta boyunca kalıntılar açıkta kalıyor ve bu süre, iklimin ısınmasıyla uzuyor. Yıllarca o yola çıkan yürüyüşçüler kemikleri yerinden oynattı, bazıları yanında hatıra olarak götürdü, kafatasları fotoğraf için üst üste dizildi. Yüksek çayırlardaki aşınma o kadar belirginleşti ki yetkililer güzergâh boyunca kamp kurulmasına sınırlama getirmek zorunda kaldı. Bir arkeolojik alanın en kötü hali, üstünün örtülmesi değil; kimsenin sahiplenmediği bir açık hava deposuna dönüşmesidir. İskelet Gölü yıllardır bu haldeydi.

Oradan bilime girmiş insan sayısı, orada yatan insan sayısının küçük bir kesri. Genom verisi elde edilen 38 kişi, en iyimser tahminle ölülerin onda birinden azı. Geri kalan her kafatası, açılmamış bir dosya. Yeni örnekleme yapılsa daha fazla grup bulunabilir, başka yüzyıllar çıkabilir, o 14 kişiyi tamamlayan bir on beşinci kişi bulunabilir. Bu mümkün, ama her yaz biraz daha zorlaşıyor.

Geriye bir imge kalıyor. Zeytinin, denizin ve kireçli toprağın olduğu bir yerde doğan 14 insan, haritada bir noktadan çıkıp, gidebileceği en uzak ve en yüksek yerlerden birine varıyor. Orada ölüyorlar ve iki yüz yıl sonra, kendilerinin hiçbir fikri olamayacak bir yöntemle, kemiklerinin içinden nerede doğdukları okunuyor. Adları okunamıyor. Kaybolmalarını fark eden olup olmadığı bilinmiyor. Bu bilmecenin çözülen kısmı bir bilim başarısı; çözülmeyen kısmı ise şu basit gerçeği hatırlatıyor: tarih, geçtiği her yerde kayıt tutmaz. Bazı insanlar yalnızca gittikleri yerde iz bırakır, geldikleri yerde değil.

Nöron Arkeoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.