Tüy Yılanın Altındaki Tünel: Teotihuacan'ın Cıvalı Yeraltı Dünyası

Bölüm metni

2003 sonbaharında Meksika'da bir sağanak, bin sekiz yüz yıldır kimsenin bastığı yeri gözlerden saklayan toprağı yarıp açtı. Çukurun dibinde yıldızlar gibi parlayan duvarları olan bir tünel vardı. En sonunda da yeraltı dünyasının nehri gibi duran, gümüş renkli bir sıvı cıva havuzu.

Bugünkü Meksika'nın başkenti Mexico City'den kuzeydoğuya doğru yaklaşık 50 kilometre gidince, kurak bir vadinin ortasında insan eliyle yapılmış dağlar belirir. Hafif bir sabah pusunun içinde, önce sırtı yontulmuş gibi duran bir tepe görürsünüz, sonra onun bir tepe olmadığını anlarsınız. Taş taş üst üste konmuş, basamaklanmış, gökyüzüne doğru incelen dev bir yapıdır bu. Biraz ötesinde ikincisi yükselir. İkisinin arasından da kilometrelerce uzanan geniş, dümdüz bir cadde geçer.

Bu şehre bugün Teotihuacan diyoruz. Ama bu ad, şehri kuranların koyduğu ad değil. Teotihuacan, Aztekçe olarak da bilinen Nahuatl dilinde aşağı yukarı "tanrıların doğduğu yer" ya da "insanların tanrıya dönüştüğü yer" anlamına geliyor. Bu adı veren Aztekler, buraya geldiklerinde şehir çoktan boşalmıştı. Önlerinde terk edilmiş, otların bürüdüğü, kim tarafından yapıldığı bilinmeyen devasa yapılar duruyordu. Aztek anlatılarına göre dünyanın şimdiki çağının güneşi ile ayı burada yaratılmıştı. Tanrılar burada toplanmış, burada ateşe atlamış, burada gökyüzüne yükselmişti. Aztekler bu yıkıntıları kendi geçmişlerinin değil, kozmosun başlangıcının bir parçası olarak gördüler. Hükümdarları buraya hacca gelir, adaklar bırakırdı.

Yapıların adları da Azteklerden ve sonra gelen İspanyollardan kalma. Büyük caddeye Calzada de los Muertos, yani Ölüler Caddesi denir, çünkü Aztekler cadde boyunca sıralanan alçak platformları mezar sanmıştı. Oysa çoğu mezar değildir. İki büyük yapı Güneş Piramidi ve Ay Piramidi diye anılır, ama asıl sahiplerinin onlara ne dediğini bilmiyoruz. Şehrin kendi adını da bilmiyoruz. Bazı araştırmacılar, Maya yazıtlarında geçen ve "sazlıkların yeri" diye okunan bir adın Teotihuacan'ı işaret edebileceğini düşünüyor. Ama şehrin sakinleri, ardında okuyabildiğimiz bir yazı bırakmadı. Ne kral listesi, ne zafer yazıtı, ne de kendi dillerinde bir tek cümle.

Oysa bu sessiz şehir, zirvesinde Amerika kıtasının en büyük kentlerinden biriydi. Yaklaşık olarak milattan sonra 100 ile 550 arasında parlayan Teotihuacan, 20 kilometrekareyi aşan bir alana yayılmıştı ve nüfusunun 100 bini geçtiği tahmin ediliyor. Aynı dönemde Avrupa'da bu büyüklükte pek az şehir vardı. Teotihuacan'da insanlar çok aileli taş konut bloklarında yaşıyordu ve bunlardan iki binden fazlası tespit edildi. Bazı mahallelerde başka bölgelerden gelmiş toplulukların izleri bulunuyor. Güneyden, bugünkü Oaxaca'dan gelenlerin kendi mezar gelenekleri, doğudaki kıyı ovalarından gelenlerin kendi çanak çömlekleri var. Burası sadece bir tören merkezi değil, kalabalık, çok dilli, ticaretle nefes alan bir metropoldü.

Ölüler Caddesi'nin güney ucunda, iki büyük piramitten uzakta, İspanyolların La Ciudadela, yani Kale adını verdiği geniş, dörtgen bir avlu vardır. Yüksek setlerle çevrili bu avlu on binlerce insanı alabilecek büyüklüktedir. Avlunun doğu tarafında ise şehrin belki de en büyüleyici yapısı durur: Templo de la Serpiente Emplumada, yani Tüylü Yılan Tapınağı. Diğer piramitler kadar yüksek değildir, ama cephesi eşsizdir. Basamakların kenarlarından, taştan oyulmuş yılan başları dışarı uzanır. Ağızları açık, dişleri görünür, boyunlarını tüylerden bir yaka sarar. Gövdeleri cephe boyunca dalgalanır ve aralarında, geometrik yüzleri ve iri gözleriyle başka bir varlığın başları sıralanır. Bunun bir savaş başlığı mı, bir takvim simgesi mi, yoksa başka bir tanrı mı olduğu hâlâ tartışılıyor. Yapı aşağı yukarı milattan sonra 200 yılı civarında tamamlanmıştı ve bir zamanlar parlak renklere boyalıydı.

Bu tapınağın taşıdığı anlamın ağırlığını, 1980'lerde yapılan kazılar ortaya koydu. Arkeologlar yapının altında ve çevresinde, elleri arkadan bağlanmış halde gömülmüş 200'den fazla insanın kalıntısına rastladı. Çoğu genç erkekti, bir kısmının boynunda gerçek ya da taklit insan çenelerinden yapılmış kolyeler vardı. Bu insanlar tapınak inşa edilirken kurban edilmiş, yapının temeline adeta bir mühür gibi yerleştirilmişti. Tüylü Yılan Tapınağı, demek ki sıradan bir yapı değildi. Şehrin kendini kurduğu, kendine bir anlam verdiği, belki de iktidarın en yüksek sesle konuştuğu yerdi.

Yine de bu tapınağı yıllarca inceleyen arkeologların bile tahmin edemediği bir şey vardı. Asıl sır taşların üstünde değil, altındaydı. Ve onu ortaya çıkaran, bir kazı planı değil, bir sonbahar sağanağı oldu.

2003 yılının Ekim ayında Teotihuacan'a şiddetli yağmurlar düştü. Yağmur dindikten sonra, Tüylü Yılan Tapınağı'nın hemen önündeki zeminde bir çöküntü fark edildi. Toprak içine doğru göçmüş, bir metre kadar genişliğinde, karanlık bir ağız açılmıştı. Bunu inceleyen kişi Meksika Ulusal Antropoloji ve Tarih Enstitüsü'nde çalışan arkeolog Sergio Gómez Chávez'di. Gómez, yıllarca Teotihuacan'ın konut bloklarını kazmış, şehri avucunun içi gibi bilen biriydi.

Anlatılanlara göre Gómez, beline bir halat bağlayıp el feneriyle deliğe indi. Aşağıda, dikey olarak kazılmış, düzgün kenarlı bir kuyu buldu. Kuyu on metreleri aşan bir derinliğe iniyordu. Dibinde, iki yana açılan bir boşluğun izleri vardı. Ama ilerlemek mümkün değildi, çünkü geçit tavanına kadar toprak ve taşla doldurulmuştu. Bu doğal bir mağara değildi. Biri bu kuyuyu kazmış, bir tünele bağlamış, sonra da tüneli bilerek, özenle tıkamıştı.

Gómez hemen kazmaya girişmedi. Önce tünelin nereye gittiğini anlamak istedi. Jeofizikçilerle birlikte, toprağın altına sinyal gönderip yankısını ölçen yer radarıyla tapınağın çevresini taradılar. Sonuç şaşırtıcıydı. Tünel, kuyunun dibinden başlayıp doğuya doğru, doğrudan Tüylü Yılan Tapınağı'nın altına uzanıyordu. Sonunda ise daha geniş bir boşluk var gibi görünüyordu. Bir tapınağın tam altına, onu inşa edenlerin bilgisiyle kazılmış bir geçit söz konusuydu.

Bu tür bir kazı aceleye gelmezdi. Tünel dar, toprak gevşek, üzerindeki yapı ağırdı. Gerekli izinler, mühendislik hesapları ve hazırlıklar yıllar aldı. Ekip sonunda kuyuya iskele kurdu, tünelin girişini açtı ve dolguyu kova kova, çoğu zaman elle, dışarı taşımaya başladı. Her metre, ince ince elenen toprak demekti. Çünkü dolgu boş değildi. Teotihuacanlılar tüneli kapatırken içine bilerek nesneler de bırakmıştı ve bunların her biri yerinde, katmanı ve konumu kaydedilerek çıkarılmalıydı.

İlerleyiş yavaştı ve tünelin ucu hâlâ çok uzaktaydı. Gómez'in ekibi ileride ne olduğunu, oraya kendi bedenleriyle ulaşmadan görmenin bir yolunu aradı. Çözüm, tünele insan yerine makine göndermekti. 2010 yılında, kızılötesi kamerayla donatılmış küçük bir robot, henüz kazılmamış bölümlerin içine sokuldu. Robotun görüntüleri, dolgu ile tavan arasında kalan boşluklardan tünelin derinliklerine bakan ilk gözler oldu.

Ardından Enstitü'nün mühendisleri daha gelişmiş bir araç hazırladı. Ona yağmur ve yeraltı sularıyla ilişkilendirilen Mezoamerika tanrısının adını verdiler: Tláloc II. Paletli, uzaktan kumandalı, kameraları ve lazer tarayıcısı olan bu küçük araç, tünelin ince toprak tabakalarının üstünden kayarak ilerleyebiliyordu. Bir de kendi kamerasını taşıyan, onu dar yerlere bırakabilen daha küçük bir yardımcısı vardı. 2013'te Tláloc II tünelin dip kısımlarına kadar sokulduğunda, ekranda beliren görüntüler ekibi heyecanlandırdı. Tünelin duvarlarında, girişten 70 metreyi biraz geçtikten sonra, iki yana açılan iki yan oda görünüyordu. Zeminde ise sarımsı renkte, yuvarlak nesneler kümelenmişti.

Robotun keşifleri tünelin bir kapalı geçitten fazlası olduğunu kesinleştirdi. Bunlar plana göre açılmış odalardı, içleri doluydu ve tünelin sonu henüz görünmüyordu. Gómez ve ekibi, makinenin baktığı yerlere şimdi kendileri ilerlemeye başladı. Ve her yeni metrede, Teotihuacanlıların bu karanlık geçide nasıl bir anlam yüklediği biraz daha belirginleşti.

Kazıcıların ilk fark ettiği şeylerden biri duvarlardı. Tünelin duvarları ve tavanı, ezilmiş mineral tozlarıyla kaplanmıştı. Toz, demir içeren minerallerden, özellikle pirit, manyetit ve hematit gibi parlak taşlardan elde edilmişti. Bugün kazıdaki fenerin ışığı duvara vurduğunda, yüzeyde küçük, titrek parıltılar beliriyor. Karanlıkta bir lamba ya da meşale taşıyan biri için bu etki çok daha çarpıcı olmalıydı. Duvarlar, gece göğündeki yıldızlar gibi ışıldıyordu. Gómez ve meslektaşları bu kaplamayı, Teotihuacanlıların yeraltına bir gökyüzü kurma çabası olarak yorumluyor. Mezoamerika inançlarında yeraltı dünyası, güneşin geceleri içinden geçtiği, ölülerin ve atalarının bulunduğu, aynı zamanda bereketin ve suyun kaynağı olan bir alemdi. Bu tünel, o alemin taştan ve topraktan bir modeli olabilirdi.

Robotun görüntülediği sarı yuvarlak nesneler de yakından incelendiğinde sırrını verdi. Bunlar küre biçiminde şekillendirilmiş, birkaç santimetreden avuç büyüklüğüne kadar değişen kil toplardı ve yüzeyleri sarı bir demir mineraliyle, jarositle kaplanmıştı. Jarosit, piritin zamanla bozunmasıyla da oluşabilen bir mineraldir. Yani bu kürelerin bir zamanlar altın sarısı parlayan pirit yüzeyler taşıdığı, yüzyıllar içinde rengini değiştirdiği düşünülüyor. Toplar yüzlerce taneydi ve tünelin belirli kesimlerinde yoğunlaşıyordu. Ne işe yaradıklarını kesin olarak bilmiyoruz. Bir kısım araştırmacı onları yıldızlara ya da gök cisimlerine benzetiyor, bir kısmı ise törensel bir anlamı olan adak nesneleri olarak görüyor.

Bunlar tünelin cömertliğinin yalnızca bir parçasıydı. Gómez'in kendi aktardığına göre kazılar boyunca 75 binden fazla nesne çıkarıldı. Aralarında pirit parçalarından yapılmış aynalar vardı. Bu aynalar Mezoamerika'da yalnızca süs değil, başka dünyalara bakılan, kehanette kullanılan pencereler olarak da görülüyordu. Binlerce pirit nesnenin yanında, iyi korunmuş 15 kauçuk top bulundu. Bunlar Mezoamerika'nın ünlü, ritüel anlamlar da taşıyan top oyunuyla ilişkilendiriliyor. Tünelde ayrıca Karayipler'den, yüzlerce kilometre öteden getirilmiş deniz kabukları, yeşiltaştan oyulmuş takılar ve heykelcikler, obsidyen bıçaklar ve 15 binden fazla tohum ele geçti. Nemli, kapalı ortam bazı organik kalıntıları beklenmedik biçimde korumuştu.

Bu buluntular bir araya getirildiğinde, gelişigüzel bir hazine yığını değil, düşünülerek dizilmiş bir dünya ortaya çıkıyor. Denizden gelen kabuklar suyu ve doğurganlığı, tohumlar bereketi ve yeniden doğuşu, aynalar ise öbür tarafla kurulan bağı çağrıştırıyor. Hepsi de, tavanında yıldızların parıldadığı bir geçidin içine yerleştirilmişti. Bazı araştırmacılar, tünelin zemininin bile bilinçli olarak tasarlandığını, belirli yerlerde inişler ve eğimlerle yeraltının derinliklerine doğru bir yolculuk hissi yaratıldığını düşünüyor. Teotihuacan inançlarını tam olarak çözemiyoruz, ama bu tünelin, dünyanın yaratılışıyla, ölümle ve yaşamın yeniden başlamasıyla ilgili bir sahne olduğu artık güçlü bir ihtimal.

Bir de tünelin ne zaman kapatıldığı sorusu var. Katmanlar ve buluntular üzerine yapılan incelemeler, girişin milattan sonra 200 ile 250 yılları arasında kapatıldığını gösteriyor. Yani tapınağın tamamlanmasından çok uzun olmayan bir süre sonra. Gómez'in yorumuna göre Teotihuacanlılar tünelin içine bir şey ya da birini yerleştirmiş, bu son adakları sunmuş, ardından geçidi topraktan ve taştan bir dolguyla tıkamışlardı. Tünel, bir daha açılmamak üzere mühürlenmişti.

Bu da kazının en büyük sorusunu doğurdu. Neden? Bu kadar emek, bu kadar değerli adak ve bu kadar özenli bir mühürleme, ancak çok önemli bir şeyi korumak için yapılır diye düşünüldü. Bütün gözler, tünelin sonundaki o geniş boşluğa çevrildi.

Tünelin sonuna doğru ilerledikçe kazı daha da zorlaştı. Ekip artık tapınağın merkezinin altına yaklaşıyordu. Hava ağırlaşmış, dolgu sıkışmıştı. Her adımda üstteki kütlenin varlığı hissediliyordu. 2014'ün sonlarında ekip bekledikleri noktaya ulaştı. Kasım ayında Gómez, tünelin ucunda tek bir oda değil, üç oda bulunduğunu açıkladı. Ekip tek bir mezar odası bekliyordu, ama karşılarına yan yana açılan üç ayrı mekân çıkmıştı. Odaların girişine yakın bir yerde yeşiltaştan oyulmuş insan heykelcikleri vardı. Sanki odaların önünde nöbet tutuyor ya da ziyaretçiyi karşılıyorlardı.

Bu odaların keşfi, kazının en çok konuşulan beklentisini canlandırdı. Teotihuacan'ın uzun tarihi boyunca bir tek hükümdar mezarı bile kesin olarak bulunamamıştı. Mısır'ın firavunları, Maya kentlerinin kralları ardında görkemli mezarlar bırakmıştı, ama bu dev şehri yöneten kimdiyse, onun izine hiç rastlanmamıştı. Şimdi, şehrin en önemli tapınaklarından birinin altında, yıldızlarla süslü bir geçidin sonunda, bilerek mühürlenmiş üç oda vardı. Bir kral mezarı için daha uygun bir yer düşünmek zordu.

2015 yılının Nisan ayında ise kimsenin beklemediği bir haber geldi. Gómez, odalardan birinde büyük miktarda sıvı cıva bulduklarını duyurdu. Toprağın içinde, gümüş renginde parlayan, yer çekimiyle akıp küçük göletler halinde toplanan bir metal. Mezoamerika'da daha önce de cıva izlerine rastlanmıştı, ama bunlar sayılı yerlerdi: iki Maya yerleşimi ve bir Olmek yerleşimi. Teotihuacan'da ilk kez bulunuyordu ve hele bu ölçekte, böyle bir yerde hiç görülmemişti.

Sıvı cıva doğada pek saf halde bulunmaz. En yaygın kaynağı, zincifre denen kırmızı renkli bir mineraldir. Zincifre ısıtıldığında cıva buhar olarak ayrılır, soğuyunca da sıvı metal olarak yoğunlaşır. Teotihuacanlıların tünelde kullandıkları cıvayı büyük olasılıkla bu yolla elde ettiği düşünülüyor. Bu basit bir iş değildi. Cıva buharı insan sağlığı için çok zehirlidir ve bu işlemi yapanlar ciddi bir tehlikeyle karşı karşıyaydı. Bu kadar riskli bir maddeyi üretmek, taşımak ve tapınağın altındaki odaya dökmek, ona çok büyük bir anlam yüklediklerini gösteriyor.

Peki neden cıva? Gómez'in yorumu, cıvanın parlayan, yansıtan yüzeyinin bir yeraltı nehrini ya da gölünü temsil ettiği yönünde. Mezoamerika inançlarında yeraltı dünyası suyla iç içeydi. Ölülerin ruhları yeraltındaki sulardan geçerdi, bereketin kaynağı da toprağın altındaki o karanlık sulardı. Cıva, hareket eden ama su olmayan, ışığı tıpkı bir ayna gibi geri yansıtan bir sıvıydı. Duvarlardaki pirit yıldızlarının altında, odanın zemininde bir cıva gölü, bu yeraltı manzarasını tamamlıyor olabilirdi. Teotihuacanlılar için yansıtıcı yüzeylerin, öbür dünyaya açılan geçitler olduğunu da hatırlayalım. Cıva gölü, belki de en büyük aynaydı.

Cıva haberiyle birlikte, mezar beklentisi de yükseldi. Bazı araştırmacılar, bu kadar özel bir maddenin, bu kadar özel bir yere, ancak çok önemli bir kişinin, belki de şehrin kurucusu sayılan bir hükümdarın ya da bir yönetici soyunun ölüsüne eşlik etmek için konmuş olabileceğini düşündü. Gómez'in kendisi de bir hükümdar mezarı ihtimalini açıkça dile getiriyordu. Dünyanın gözü, bu üç odadan çıkacak sonuca çevrilmişti.

Odalar yavaş yavaş, sabırla kazıldı. Buluntular çıkmaya devam etti, adaklar kayda geçirildi, toprak elendi. Ama yıllar süren çalışmanın sonunda beklenen an gelmedi. Odalarda bir kral iskeleti, bir hükümdar mezarı, bir lahit ya da bir taht bulunmadı. Bunca özenle hazırlanmış, cıvayla, aynalarla, yeşiltaş heykellerle donatılmış bu yeraltı dünyasının merkezinde, bir hükümdarın bedeni yoktu.

Bu bir hayal kırıklığı mıydı, yoksa başka bir hikâyenin başlangıcı mı? Tünelin dibindeki boş odalar, belki de Teotihuacan'ın sorduğumuz soruyu yanlış sorduğumuzu söylüyordu. Biz bir kralın nereye gömüldüğünü aradık. Ama belki de bu şehirde, aradığımız türden bir kral hiç yoktu.

Teotihuacan'ın sanatına uzun uzun bakan araştırmacıların fark ettiği şey hep aynı olmuştur. Bu şehirde bireysel hükümdarlar görünmez. Maya kentlerinde dikili taşların üzerinde adlarıyla, unvanlarıyla, zaferleriyle anılan krallar vardır. Teotihuacan'ın duvar resimlerinde ise kişiler genellikle adsızdır. Aynı kıyafetlerle, aynı duruşla, sıra halinde yürüyen rahipler, savaşçılar ve tören figürleri görürüz. Kimse ötekinden belirgin biçimde büyük çizilmemiştir. Saray gibi görünen büyük yapılar vardır, ama hiçbirinin kime ait olduğu belli değildir.

Bu yüzden bazı araştırmacılar, Teotihuacan'ın tarihinin bir döneminde, belki de büyük kısmında, tek bir kral tarafından değil, birkaç güçlü soyun, grubun ya da mahalle temsilcisinin oluşturduğu bir ortak yönetim tarafından idare edildiğini düşünüyor. Meksikalı arkeolog Linda Manzanilla bu görüşün öne çıkan savunucularından biri. Ona göre şehri farklı grupların temsilcilerinden oluşan bir meclis yönetiyordu ve bu düzen, kişisel iktidarın öne çıkmasını bilinçli olarak sınırlıyordu. Konut bloklarının görece eşit dağılımı, çok aileli yaşam tarzı ve bireysel hükümdar imgesinin yokluğu bu fikirle örtüşüyor.

Ama işin içinde bir çelişki var ve Tüylü Yılan Tapınağı tam bu çelişkinin üzerinde duruyor. Bu tapınak, yapımı sırasında 200'den fazla insanın kurban edilmesiyle, savaş simgeleriyle dolu cephesiyle ve altındaki mühürlü tüneliyle, şehrin en iddialı, en güç gösteren yapısıdır. Bazı araştırmacılar onun, bir dönem tek bir güçlü kişinin ya da küçük bir yönetici çevrenin iktidarını anıtlaştırdığını düşünüyor. Gómez'in bir kral mezarı aramasının ardında da bu düşünce vardı.

Bundan sonra olanlar ise bir tür siyasi silinmeyi andırıyor. Tünelin kapatılmasından bir süre sonra, muhtemelen 4. yüzyıl içinde, Tüylü Yılan Tapınağı'nın o görkemli cephesinin önüne yeni bir platform inşa edildi. Yılan başlarının bir kısmı bu yeni yapının arkasında gömülü kaldı. Bazı başların tahrip edildiği de görülüyor. Kazıların gösterdiğine göre aynı dönemlerde tapınağın kendisi de yağmalanmış ve hasar görmüştü. Bunu bir iktidar değişikliği, tek kişilik yönetimin yerini daha ortaklaşa bir düzene bırakmasının işareti olarak okuyanlar var. Bu yoruma göre şehir, bir dönemin sembolünü yıkmamış, ama üstünü örtmüş, onu görünmez kılmıştı. Tıpkı tüneli dolgu ile tıkayıp mühürlediği gibi.

Belki de tünelin boş odaları da bu hikâyenin parçasıdır. Belki orada bir zamanlar biri ya da bir şey vardı ve sonradan çıkarıldı. Belki odalar hiçbir zaman bir mezar olarak tasarlanmamıştı, tamamen yeraltı dünyasını temsil eden bir tapınma mekânıydı. Belki de Teotihuacanlılar için önemli olan bir kişinin bedeni değil, şehrin kendisinin kozmosla kurduğu bağdı. Tünel bu bağın sahnesiydi, mühürleme de onun son perdesi. Kesin cevabı bilmiyoruz ve belki de hiçbir zaman bilemeyeceğiz.

Bildiğimiz şey, bu şehrin güç ve etki bakımından çok geniş bir alana ulaştığı. Teotihuacan'ın etkisi, bugünkü Guatemala'daki Maya kentlerine kadar uzandı. Maya yazıtları, 378 yılında Tikal'e Teotihuacan ile bağlantılı görülen bir grubun gelişini ve ardından kentin yönetiminde yaşanan köklü değişimi anlatır. Teotihuacan tarzı mimari, çanak çömlek ve savaşçı imgeleri Mezoamerika'nın dört bir yanında görülür. Ama bütün bu etkiye rağmen şehir, kendisini anlatan bir yazıt bırakmadı. Başkaları onun hakkında yazdı, o ise sustu.

Yaklaşık 550 yılı civarında Teotihuacan'ın merkezinde büyük yangınlar çıktı. Ölüler Caddesi boyunca uzanan tören yapıları, tapınaklar ve seçkinlere ait yapılar yandı. Heykeller kırıldı. Yangının dışarıdan gelen bir saldırının mı, yoksa içeride yönetici sınıfa karşı patlayan bir isyanın mı sonucu olduğu tartışılıyor. Hedef alınanların büyük ölçüde iktidarın simgeleri olması, birçok araştırmacıyı içeriden bir başkaldırı ihtimaline yöneltiyor. Bunu kuraklıklar, kaynak sıkıntısı ve toplumsal gerginlikler izledi. Şehir hemen boşalmadı, ama eski büyüklüğüne bir daha ulaşmadı. Nüfus azaldı, mahalleler terk edildi ve sonunda o dev yapıların arasında rüzgârdan başka bir ses kalmadı.

Yüzyıllar sonra oraya gelen Aztekler, yıkıntıların arasında bir şehir değil, bir efsane buldu. Onlar için burası tanrıların doğduğu yerdi ve şehrin asıl sakinlerinin unutulmuş tarihi, kozmik bir mite dönüştü. Tüylü Yılan figürü ise yaşamaya devam etti. Teotihuacan'da taşa kazınmış bu varlık, yüzyıllar boyunca Mezoamerika'nın farklı halklarının inançlarında yeni kılıklara girdi ve Aztekler'de Quetzalcoatl adıyla, bilgeliğin, rüzgârın ve yaratılışın tanrısı olarak saygı gördü. Teotihuacanlıların adını unuttuğumuz şehirde biçimlenen bir simge, onların kendisinden çok daha uzun yaşadı.

Bugün tüneli ziyaret etmek mümkün değil. Hassas ve tehlikeli bir yer olarak kalıyor ve çıkarılan on binlerce nesne hâlâ inceleniyor. Her biri, şehrin inançlarına dair küçük bir parça daha sunuyor. Ama tünelin bize öğrettiği belki de en derin şey, buluntuların kendisinden çok, onların nasıl bırakıldığıyla ilgili. Teotihuacanlılar en kutsal mekânlarından birini yıldızlarla süsledi, içine denizden kabuklar, tohumlar, aynalar ve bir cıva gölü koydu. Sonra hepsini toprağa gömdü ve kapısını mühürledi. Bunu kimsenin görmesi için yapmadılar. Bunu, dünyanın düzeninin sürmesi, belki de şehrin kendisinin sürmesi için yaptılar.

Bin sekiz yüz yıl boyunca o mühür bozulmadı. Onu açan, bir arkeoloğun kazması değil, bir sonbahar sağanağı oldu. Ve tünelin dibinde, beklediğimiz kralın yerine, bizi başka bir soru karşıladı. Bir şehir, kendini yönetenleri unutturmayı seçebilir mi? Teotihuacan, belki de tam olarak bunu yaptı. Adını bilmediğimiz, yöneticilerini tanımadığımız, sesini hiç duymadığımız bu şehir, en büyük sırrını bir kişinin mezarına değil, herkesin altından geçtiği o karanlık, yıldızlı yeraltı dünyasına emanet etti.

Nöron Arkeoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.