Yumurtası Hiç Görülmemiş Balık: Yılanbalığının Kayıp Denizi

Bölüm metni

Tabağınızdaki balığın yumurtasını bugüne kadar hiçbir insan görmedi. Aristoteles çamurdan doğduklarını yazdı, genç bir tıp öğrencisi dört yüz tanesini keserek üreme organını aradı ve bulamadı. Cevap, Atlantik'in ortasında kıyısı olmayan bir denizdeydi — ama kanıt ancak 2022'de geldi.

Bir balık düşünün. Eti bin yıldır yeniyor, ağları dolduruyor, pazarlarda satılıyor, tuzlanıyor, tütsüleniyor, kuyulara atılıp evcil hayvan gibi besleniyor. Avrupa'nın hemen her nehrinde, her gölünde, her lagününde var. Köylüler onu çocukluğundan tanıyor, aşçılar nasıl pişirileceğini biliyor, vergi kayıtları kaç çuval tutulduğunu yazıyor. Şimdi şunu ekleyin: bu balığın yumurtasını hiç kimse görmemiş. Bir tek insan bile. Ne dün, ne bugün.

Bu, yılanbalığının hikâyesi ve bir bilgi boşluğunun hikâyesi. Boşluğun yaşı iki bin yılı aşıyor.

Aristoteles bu işe ciddiyetle girişen ilk kişiydi. Yılanbalığını kesti, karnını açtı, aradı. Yumurta bulamadı. Erkek balıklarda beklediği süt kesesini de bulamadı. Yavru yılanbalığı gören, çiftleşen yılanbalığı gören kimseye de rastlamadı. Elindeki kanıta sadık kaldı ve şu sonuca vardı: bu hayvan ne yumurtadan ne de başka bir canlıdan doğuyor, çamurun içinde kendiliğinden oluşuyor. Yerin bağırsakları dediği o balçık kütlesinden çıkıyor. Bu bugün bize saçma geliyor, ama hatayı küçümsemek yanlış olur, çünkü gözlem kısmı doğruydu. Gerçekten de o balıkların içinde görülecek bir şey yoktu. Aristoteles'in yanıldığı yer çamur değil, sorunun nerede durduğuydu.

Yaşlı Plinius bir kuşak sonra başka bir açıklama denedi: yılanbalıkları kendilerini kayalara sürtüyor, dökülen parçalar canlanıyor. Sonraki yüzyıllar bu listeye kendi eklerini yaptı. Mayıs sabahlarının çiyinden doğdukları söylendi. Suya düşen at kılının yılanbalığına dönüştüğü söylendi. Bir böcekten, bir çamur kurdundan, hatta belirli bir balığın solungacından türedikleri söylendi. Bunların hiçbiri tembellikten doğmadı. Hepsi aynı inatçı gerçeğe verilmiş çaresiz cevaplardı: tutulan hayvanın içi boştu.

Oysa bu balık ekonomiydi. İtalya'nın Adriyatik kıyısındaki Comacchio lagünü yüzyıllar boyunca yılanbalığı üstünde yaşadı. O lagünün balıkçıları hayvanın takvimini ezbere biliyordu. İlkbaharda denizden içeri, saydam ve kalem kadar ince bir sürü halinde geliyorlardı. Yıllar sonra, güz sonunda, karanlık gecelerde, iri ve gümüş renkli hale gelip aynı kanaldan denize doğru akıyorlardı. Lagün bu iki akışın arasında dönen bir çarkın dişlisi gibi çalışıyordu. Ama o çarkın kaynağı yoktu. Her balıkçı bilir, dişi balık mevsiminde yumurtalıdır. Yılanbalığı asla yumurtalı değildi. Hiçbir zaman, hiçbir mevsimde.

1777'de İtalyan anatomist Carlo Mondini bu sessizliği ilk kez kırdı. Aynı lagünden gelen bir hayvanı dikkatle açtı ve dişi üreme organını, yumurtalığı tarif etti. Hayvan bir balıktı, kıvrımlı bir organı vardı ve o organ yumurtalıktı. Dönemin en büyük doğa bilimcilerinden Lazzaro Spallanzani bunu inandırıcı bulmadı, Comacchio'ya kadar gidip kendi gözüyle baktı ve Mondini'nin yanıldığına karar verdi. Tartışma yarım yüzyıl sürdü. Ancak 1824'te Alman anatomist Martin Rathke tam gelişmiş bir dişi yılanbalığını eksiksiz tarif edebildiğinde iş kapandı. Dişi vardı. Peki erkek nerede?

Erkeğin yokluğu neredeyse komik bir ısrarla sürdü. 1874'te Trieste'de çalışan bilim adamı Syrski, yılanbalıklarının karın boşluğunda kıvrımlı, loblu bir organ gördüğünü ve bunun erkek organı olduğunu duyurdu. Kimse ikna olmadı, çünkü organın içinde olgun sperm yoktu, yalnızca bir doku vardı. Viyana'daki hocaları konuyu doğrulatmak için genç bir öğrenciyi görevlendirdi. Öğrenci 1876 yılının baharında Trieste'ye gitti, mikroskobunu kurdu ve haftalar boyunca, 400'ü aşkın yılanbalığını tek tek kesti. Adı Sigmund Freud'du, 19 yaşındaydı ve hayatında yaptığı ilk bilimsel çalışma buydu. Aradığı organı birçok hayvanda buldu. Dokunun yapısını çizdi, olgunlaşmamış bir testis olabileceğini yazdı. Ama kesin kanıt bulamadı, kendi sonucundan memnun olmadı ve soru açık kaldı. Freud sonra bambaşka bir alana geçti; yılanbalığı onu yüzüstü bırakan ilk hastasıydı denebilir.

Bugün artık biliyoruz ki o masada aradığı şey orada değildi. Yanlış yerde arıyordu. Yılanbalığının sırrı hayvanın içinde değil, binlerce kilometre ötedeki bir yerde duruyordu. Ve o yere giden yol, hiç kimsenin yılanbalığı sanmadığı bir canlının üstünden geçti.

1856'da Messina Boğazı'nın o güçlü akıntıları, derin suyun canlılarını yüzeye taşıyan o ünlü boğaz, ağlara tuhaf bir şey verdi. Söğüt yaprağı biçiminde, bir cam parçası kadar saydam, kafası iğne başı gibi küçük, bedeni iki yandan basık bir balık. İçinden gazete harflerinin okunabildiği söylenir. Alman doğa bilimci Johann Jakob Kaup bu canlıyı tarif etti ve ona kendi adını verdi: ince kafalı, kısa burunlu anlamında bir bilimsel ad. Yeni bir türdü. Hatta zamanla bu yapraklara benzeyen yüzlerce tür katalogdu, kendi cinsleri, kendi aileleri olan koca bir grup.

Kırk yıl boyunca Avrupa'nın müze çekmecelerinde yılanbalığının çocukluğu, başka bir hayvan etiketiyle durdu.

1896'da iki İtalyan zoolog, Giovanni Battista Grassi ve Salvatore Calandruccio, bu yapraklardan birkaçını canlı yakalayıp akvaryumda tuttular. Ve beklediler. Hayvan kısaldı. Kalınlaştı. Yaprak biçimli gövdesi silindire döndü, o küçük kafa büyüdü, saydamlık yerini soluk bir gümüşe bıraktı. Tankın içinde bir yılanbalığı yüzüyordu. Yani yılanbalığı deniz suyunda doğuyordu, nehirde değil. Üstelik ağlara düşen bu yapraklar ne kadar derinden ve ne kadar açıktan geliyorsa, hayvanın beşiği de o kadar uzaktaydı.

Bu noktada hikâye Danimarkalı bir biyologa, Johannes Schmidt'e geçiyor. Schmidt 1904'te Thor adlı araştırma gemisiyle Atlantik'te çalışırken, Faroe Adaları'nın batısında bir yılanbalığı larvası yakaladı. Açık Atlantik'te bulunan ilk larvaydı. Ve Schmidt, bütün hikâyeyi çözecek olan basit, inatçı fikri buldu: her larvayı ölçeceksin, bulduğun yeri haritaya işaretleyeceksin, sonra daha küçük larvaların olduğu yöne doğru gideceksin. Küçülen larvanın izini sürmek, akıntının tersine yürümek demekti. Yeterince uzun yürürsen başlangıca varırsın.

Bu iş yirmi yıl aldı. Araya Birinci Dünya Savaşı girdi, Schmidt'in gemisi karaya oturup battı, para bitti. Çalışmayı ayakta tutan destek beklenmedik bir yerden, Carlsberg biracılık vakfından geldi; Danimarka'nın bira parası, Atlantik'in en büyük biyolojik bilmecesini finanse etti. Schmidt yeni gemisi Dana ile Avrupa kıyılarından batıya doğru, sistemli biçimde tarayarak ilerledi. Larvalar İrlanda açıklarında parmak boyundaydı. Orta Atlantik'te küçüldüler. Azor Adaları'nın batısında daha da küçüldüler. Ve 1920 ile 1922 arasında, Bermuda'nın güneybatısında, ağlar 10 milimetrenin altında, görülmüş en küçük yılanbalığı larvalarını getirdi. Henüz yumurtadan çıkmış, keseli, neredeyse biçimsiz canlılar.

Schmidt 1922'de Londra'daki Kraliyet Cemiyeti'ne sunduğu çalışmada sonucu yazdı: Avrupa yılanbalığı Sargasso Denizi'nde doğuyor.

Sargasso Denizi, dünyanın kıyısı olmayan tek denizidir. Onu toprak değil, akıntılar çevreler; Atlantik'in büyük saat yönündeki dönüşü, ortada yavaş, sıcak, çok tuzlu bir su kütlesi bırakır. Yüzeyinde o denize adını veren sargassum yosunu yüzer, altın kahverengi tarlalar halinde. Kristof Kolomb 1492'de bu yosun kümelerinin içinden geçerken karanın yakın olduğunu düşünüp umutlandı ve yanıldı; kara günlerce gelmedi. Suyu dünyanın en berrak, en koyu mavi sularındandır ve bu güzellik aslında bir yoksulluk işaretidir, çünkü berraklık besin kıtlığı demektir. Yılanbalığı, yavrusunu bir çölün ortasına bırakıyor.

Oradan sonrası uzun bir sürüklenme. Yaprak biçimli larva kendini Körfez Akıntısı'na bırakır. O biçim tesadüf değil: geniş ve yassı bir beden, neredeyse hiç kas harcamadan suda asılı kalmaya yarar. Saydamlık da avcıdan saklanmanın en ucuz yoludur. Beslenmesi uzun süre bilinmiyordu; midelerindeki kalıntıların genetik incelemesi, bu larvaların deniz karı denen şeyi, yani suda yavaşça çöken organik döküntüyü, jelatinli hayvan kalıntılarını ve dışkı taneciklerini yediğine işaret ediyor. Yolculuğun ne kadar sürdüğü bugün bile tartışmalı; kulak taşlarındaki büyüme halkaları bir yıl civarını söylerken akıntı modelleri daha uzun bir süreyi işaret ediyor.

Sonunda kıta sahanlığına varırlar. Orada metamorfoz olur: yaprak kapanır, hayvan 6 ila 8 santimlik, kurşun kalem kadar ince, hâlâ cam gibi saydam bir yılanbalığına döner. Cam yılanbalığı, gelgitle birlikte nehir ağızlarına süzülür. Avrupa'nın bütün sularına, İskandinavya'nın derelerine, Nil'e, Fas kıyılarına ve bizim sularımıza; Köyceğiz lagününe, Dalyan kanallarına, Akdeniz'e dökülen akarsulara. Renk alırlar, sarı yılanbalığı olurlar ve yıllarca, bazen on yıllarca kalırlar. Hangi cinsiyette olacakları doğuştan belli değildir, bu kararı büyüdükleri yerin kalabalığı ve koşulları verir; sıkışık sularda erkek, bol ve geniş sularda dişi olma eğilimi gösterirler.

Yani harita artık vardı. Yolun her adımı biliniyordu. Yolun başındaki o tek nesne, yumurta, hâlâ yoktu.

Dönüşün başladığı an, sonbaharın karanlık bir gecesi. Sarı yılanbalığı gümüşe döner ve bu bir renk değişiminden çok daha fazlasıdır, bir ölüm yolculuğu için yapılmış bir yeniden tasarımdır. Gözler büyür, bazen çapları iki katına çıkar, ve göz içindeki görme pigmenti derin suyun mavisine duyarlı hale geçer. Göğüs yüzgeçleri uzar. Yanları gümüşleşir, karnı beyazlar; açık denizin klasik kamuflajı. Ve en çarpıcısı: sindirim sistemi körelir. Hayvan artık yemek yemeyecektir. Avrupa'dan Sargasso'ya kadar olan bütün yolu, ve orada yapacağı her şeyi, yanında taşıdığı yağla, kendi bedenini yakarak yapacaktır. Üreme organları ise hâlâ minicik. Çünkü olgunlaşma beyin tarafından frenlenmiş durumdadır ve o freni kaldıran şey, yolculuğun kendisidir. Freud'un masasında kesin bir şey bulamamasının nedeni buydu: aradığı organ, henüz olmamış bir organdı.

Peki o gece denize açılan hayvan nereye gidiyor? Bunu yüz yıl boyunca kimse doğrudan görmedi. Schmidt'in kanıtı dolaylıydı: larvalardan geriye doğru okunan bir harita. Yetişkin bir Avrupa yılanbalığının Sargasso Denizi'ne vardığını gösteren ilk doğrudan kanıt ancak 2022'de yayımlandı.

Çalışma şöyle kurulmuştu. 2018 ve 2019'un kasım ve aralık aylarında, Atlantik'in ortasındaki Azor Adaları'nın derelerinde, göçe çıkmış 26 gümüş yılanbalığı yakalandı. Ortalama boyları 91 santimdi; bu boy erkeklerin ulaştığı boyların çok üstünde olduğu için hepsinin dişi olduğu kabul edildi. Sırtlarına, belirli bir zaman sonra kendiliğinden ayrılıp yüzeye çıkan ve verilerini uyduya gönderen etiketler takıldı. Sonra hayvanlar bırakıldı.

Etiketler 40 ile 366 gün arasında kayıt tuttu. Hayvanlar günde 3 ile 12 kilometre arasında, yani yürüyen bir insanın birkaç saatte aldığı yolu bir günde alacak kadar yavaş ilerledi. Her gün aynı ritmi tekrarladılar: gece yüzeye yakın, gündüz karanlığa, yüzlerce metre aşağıya, kimi zaman 1000 metrenin altına. Takip edilebilen en uzun mesafe, kuş uçuşu 2275 kilometreydi. Ve beş etiket, Sargasso Denizi'nin sınırları içinde yüzeye çıktı. Bir tanesi, tam da Schmidt'in bir asır önce işaretlediği o varsayılan üreme alanının içinde.

Ama verinin asıl sarsıcı kısmı mesafe değil, takvimdi. Bu hayvanların yumurtlama mevsimi aralıkta başlar, şubat ve martta zirve yapar, mayısta biter. Etiketlenen yılanbalıklarının hiçbiri, çıktığı mevsimin yumurtlama dönemine yetişecek hızda gitmiyordu. Ortalama yöne ve hıza bakılarak yapılan hesap, varışın ancak bir sonraki yumurtlama zirvesine denk geleceğini söylüyordu; bırakılışlarından yaklaşık 466 gün, yani kabaca 15 ay sonrasına. Bu, yolculuğun aceleci bir sprint değil, kasıtlı bir ağırlık olduğu anlamına geliyor. Soğuk ve derin suda yavaş gitmek enerjiyi korur, avcıdan uzak tutar ve olgunlaşmayı geciktirerek hayvanı tam varacağı yerde hazır hale getirir. Yılanbalığı aceleyle değil, zamanlamayla gidiyor.

Ve bütün bunlardan sonra, yumurta hâlâ yok. Sargasso Denizi'nde tek bir yılanbalığı yumurtası, yumurtlayan tek bir yetişkin, bir asırdır bulunamadı.

Bunun neden bu kadar zor olduğunu anlamak için Pasifik'e bakmak gerekiyor. Japon yılanbalığı aynı türden bir bilmeceydi ve orada bilmece kısmen çözüldü. Japon araştırmacılar 2009 yılının mayıs ayında, Batı Mariana Sırtı'nın güney ucunda, iki gece içinde 31 yumurta topladı. Genetik testler bunların Japon yılanbalığına ait olduğunu doğruladı. Dünyada ilk kez, bir yılanbalığının doğada bıraktığı yumurta insan eline geçmişti. Ve o yumurtaların bize öğrettiği şey, neden bu kadar beklediğimizi de açıklıyor: 150 ile 200 metre arasındaki bir su katmanına bırakılıyorlar, yeni ay gecelerinde, tuzluluğun değiştiği belirli bir su sınırı boyunca, ve yaklaşık bir buçuk gün içinde açılıyorlar. Yani ortada bir tarla değil, birkaç gecelik ve birkaç yüz metrelik bir pencere var. Japonlar o pencereyi bulabildi, çünkü ellerinde bir tarif vardı: deniz altındaki sırt, yeni ay, tuzluluk sınırı.

Atlantik'te böyle bir tarif yok. Sargasso Denizi'nin ortasında hayvanın hizalanacağı bir sırt, bir dağ silsilesi bilinmiyor. Su sınırları yıldan yıla kayıyor. Üreme mevsimi aylar sürüyor. Aranacak alan bir ülke büyüklüğünde değil, bir kıta büyüklüğünde. Yumurta ise bir milimetrenin biraz üstünde, saydam ve bir buçuk gün sonra ortada yok.

Arama sürüyor ve bugün de sürüyor. Walther Herwig III adlı Alman araştırma gemisi 17 Mart 2026'da 27 günlük bir sefer için Sargasso Denizi'ne açıldı. Almanya'nın Thünen Enstitüsü'nden Reinhold Hanel'in yönettiği ekip, önceden belirlenmiş hatlar boyunca ağlarını 300 metreye indirip larva topluyor. Bu seferler 2011'den beri üç yılda bir tekrarlanıyor ve dünyada Sargasso Denizi'ndeki yılanbalığı larvalarının uzun dönemli tek kaydını oluşturuyor. Yöntem, özünde Schmidt'in yöntemi: küçük olanı bul, kaynağa yaklaş. Fark, artık elde genetik, uydu ve okyanus modelleri olması.

Bu arayışın romantik olmaktan öte, acil bir tarafı var. Avrupa yılanbalığı kritik tehlikede bir tür. Avrupa kıyılarına gelen cam yılanbalığı sayısı 1980'lerden bu yana yüzde 95 azaldı. Nehir önlerindeki barajlar, su alma yapıları, türbinler göçü kesiyor; cam yılanbalığı kaçakçılığı dünyanın en büyük yasadışı yabani hayvan ticaretlerinden biri haline geldi. Ve kaybı telafi etmenin bariz yolu, yani çiftlikte üretmek, tam da bu bilgi boşluğu yüzünden kapalı. Dünyada yetiştirilen her yılanbalığı, doğadan yakalanmış bir cam yılanbalığıdır; kuluçkadan gelen tek bir birey yoktur. Danimarka'daki laboratuvarlarda hormonla olgunlaştırılan anaçlardan yumurta alınabiliyor, larvalar çıkıyor, ama o larvalar birkaç hafta içinde ölüyor; en iyi denemelerde 28 günü görebilen oran yüzde birkaç. Japon yılanbalığında döngü laboratuvarda kapatılabildi, çünkü o yumurtanın doğada ne yaptığı biliniyordu. Avrupa yılanbalığında bilinmiyor.

Yani eksik olan şey bir merak kırıntısı değil, bir kullanma kılavuzu. Hangi derinlik, hangi sıcaklık, hangi karanlık, hangi tuzluluk, hangi ay. O kılavuzun tek nüshası, kıyısı olmayan bir denizin birkaç yüz metre altında, bir buçuk günlük bir pencerede yazılıyor ve her seferinde siliniyor.

Aristoteles'in çamurda kendiliğinden oluşan balığı iki bin üç yüz yıl sonra şu noktada duruyor: yolunun her metresini biliyoruz, hızını, derinliğini, gözünün nasıl değiştiğini, midesinin nasıl köreldiğini biliyoruz, hatta beş dişinin uydudan gelen son sinyalini biliyoruz. Başlangıcını bilmiyoruz. Aristoteles yanılmıştı ama gözlemi doğruydu; o balıkta görülecek bir şey yoktu. Yılanbalığının sırrı hiçbir zaman bedeninde değildi, bir yerdeydi. Ve o yer, hâlâ kimsenin eline almadığı tek nesneyi saklamaya devam ediyor.

Nöron Bilim'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.