Bin Gemilik Filonun Dul Komutanı: Zheng Yi Sao

Bölüm metni

Kocası öldüğünde elinde ne unvan ne de miras vardı — sadece kimsenin bir dula bırakmayacağı bir korsan imparatorluğu. Üç yıl sonra Çin İmparatorluğu'nun donanması onu yenemediğini kabul edip pazarlığa oturdu. Tarihin en büyük korsan filosunu yöneten kadın, denizde değil, kendi kurduğu kumarhanede yaşlanarak öldü.

İnci Nehri'nin denize kavuştuğu yerde su, karadan daha kalabalıktır. 18. yüzyılın sonunda Kanton'un aşağısındaki delta, birbirine geçmiş kanallar, sazlık adacıklar ve gelgitle şekil değiştiren sığlıklardan oluşan bir labirentti. Bu labirentin üstünde yüzen bir nüfus yaşardı: Tanka denen tekne halkı. Karada toprakları yoktu, resmî kütüklerde çoğu zaman adları yoktu, çocukları yürümeyi öğrenmeden önce kürek çekmeyi öğrenirdi. İmparatorluk onları hor görür, aynı imparatorluğun balığı, tuzu ve pirinci onların tekneleriyle taşınırdı.

1775 civarında, Kanton'un batısındaki Xinhui'de bu dünyaya bir kız çocuğu doğdu. Adı Shi Yang'dı. Hayatının ilk yirmi altı yılı hakkında elimizde neredeyse hiçbir belge yok; onun gibi insanların doğumları kaydedilmezdi. Sonraki yüzyıllarda çok anlatılan bir hikâye, genç kadının Kanton limanında demirli yüzen bir genelevde çalıştığını söyler. Bu ayrıntı o kadar sık tekrarlandı ki gerçek sanıldı; oysa tarihçilerin elinde bunu doğrulayan dönem kaydı yok. Kesin olan şu: 1801 yılında, yirmi altı yaşındayken, Zheng Yi adında bir korsanla evlendi. Ve tarihe geçeceği ad da tam burada doğdu, çünkü o ad aslında bir ad değil. Zheng Yi Sao, "Zheng Yi'nin karısı" demektir. Dünyanın en büyük korsan filosunu yöneten kadın, kayıtlara kendi adıyla değil, kocasının adının bir eki olarak geçti.

Zheng Yi ise sıradan bir haydut değildi. Güney Çin kıyısında kuşaklardır denizcilik ve korsanlık yapan bir aileden geliyordu. Bu ailenin gücü de tesadüf değildi. 18. yüzyılın son çeyreğinde Vietnam'da bir isyan hareketi iktidarı ele geçirmiş ve donanması olmadığı için Çin kıyısındaki korsanları resmen kiralamıştı. Onlara rütbeler, mühürler, tersaneler ve kışlamak için limanlar verdi. Böylece dağınık kayık çeteleri, on yıl boyunca bir devletin himayesinde savaş gemisi kullanmayı, filo düzenine girmeyi ve bir merkezden emir almayı öğrendi. 1802'de o Vietnam rejimi çöktüğünde korsanlar limansız kaldı ama eğitimli, örgütlü ve kalabalık olarak Çin sularına döndüler. Delta, birdenbire savaş tecrübesi olan binlerce adamla doldu.

Sorun şuydu ki bu adamlar birbirini de yiyordu. Aynı köyü iki ayrı çete haraca bağlıyor, aynı tuz konvoyunu iki ayrı filo basıyor, av bittiğinde bıçaklar birbirlerine dönüyordu. Zheng Yi'nin dehası burada devreye girdi: rakiplerini yenmek yerine onları bir sözleşmeye oturttu. 1805 yılının temmuz ayında Kanton delta korsanlarının önde gelen reisleri bir anlaşma imzaladı. Her filo kendi iç düzenini koruyacak, ama ortak bir tüzüğe, ortak bir av paylaşım usulüne ve birbirinin avlağına girmeme kuralına uyacaktı. Filolar renklerle ayrıldı: kırmızı, siyah, mavi, beyaz, sarı ve mor bayrak. Zheng Yi'nin kendisi en büyüğünü, 200 gemilik Kırmızı Bayrak Filosu'nu aldı. Konfederasyon bir bütün olarak 400'ü aşkın büyük yelkenliye ve tahminlere göre 40 bin ile 70 bin arasında insana ulaştı.

Bu rakamların ne anlama geldiğini kavramak için karşılaştırmak gerekir. Karayipler'in en ünlü korsanları birkaç gemi ve birkaç yüz adamla çalışıyordu. Kanton deltasında kurulan şey ise, kıyı boyunca vergi toplayan, kendi hukukunu uygulayan, kendi tersanesini işleten yüzer bir devletti. Ve bu devletin kâğıt işleri, hesapları, kayıtları vardı. Zheng Yi Sao'nun evliliğin ilk yıllarından itibaren tam olarak ne yaptığını bilmiyoruz; ama sonrasında sergilediği yetenek, bir gemi güvertesinde değil, bir defterin başında öğrenilen türden bir yetenekti. Kimin kime borçlu olduğunu, hangi köyün ödediğini, hangi reisin sözünü tuttuğunu bilmek. O bilgi, altı yıl sonra hayatını kurtaracaktı.

16 Kasım 1807'de bir fırtına sırasında Zheng Yi güverteden denize düştü ve boğuldu. 42 yaşındaydı. Ölümü ani, sebepsiz ve son derece tehlikeliydi; çünkü 1805'te kurulan yapının tek harcı onun kişisel otoritesiydi. Sözleşme, altı reisin birbirine değil, ona duyduğu güvene dayanıyordu. O gittiğinde geriye altı silahlı filo, doldurulması gereken bir makam ve makamı isteyen çok sayıda adam kaldı.

Zheng Yi Sao'nun elinde ise hiçbir resmî sıfat yoktu. Bir gemiye komuta etmemişti, korsanların kütüğünde bir rütbesi yoktu, kimse ona sadakat yemini etmemişti. Sahip olduğu tek şey, kocasının adıydı ve o adın çevresinde kimin kime ne borçlu olduğunun bilgisiydi. Bunu bir haftalar meselesi haline getirdi. Önce ailenin içine döndü: Zheng Yi'nin yeğeni Zheng Baoyang'ı ve akrabası Zheng Anbang'ı yanına aldı. Aile onu desteklediği anda, dışarıdan gelecek her talip artık sadece bir dul kadına değil, bütün Zheng klanına karşı çıkmış oluyordu. Bu, meselenin yarısıydı.

Diğer yarısı Zhang Bao'ydu. Zhang Bao bir balıkçının oğluydu. 1798'de, on beş yaşındayken, babasıyla denizdeyken korsanlar tarafından kaçırılmış ve zorla filoya katılmıştı. Böyle başlayan hayatların çoğu güvertede biterdi; onunki bitmedi. Zeki, cüretkâr ve tuhaf biçimde disiplinliydi. Zheng Yi onu himayesine aldı, evlat edindi ve yükseltti. Zheng Yi öldüğünde Kırmızı Bayrak Filosu'nu fiilen sevk eden adam oydu; adamlar onu tanıyordu, onun için dövüşüyordu.

İşte Zheng Yi Sao'nun yaptığı hesap buydu. Zhang Bao'nun elinde adamlar vardı ama meşruiyet yoktu; kaçırılmış bir balıkçı çocuğuydu ve konfederasyonun diğer reisleri onun emrine girmezdi. Kadının elinde meşruiyet vardı ama güverte yoktu. İkisi ayrı ayrı hiçbir şeydi, birlikte her şeydi. Zheng Yi Sao, Zhang Bao'yu Kırmızı Bayrak Filosu'nun resmî komutanı olarak atadı ve onun kendisine bağlı olduğunu açıkça ilan etti. Aralarında bir de kişisel ilişki kuruldu; yıllar sonra, imparatorluk izin verdiğinde bu ilişki resmî bir evliliğe dönüşecekti. Ama sıralama önemlidir: ortaklık önce geldi, evlilik sonra. O ortaklıkta emirleri veren tarafın kim olduğu konusunda dönemin Qing memurları bile tereddüt etmiyordu.

Bölünme olmadı. Altı bayrak yerinde kaldı. Ve bir dulun eline geçmesiyle zayıflaması beklenen yapı, tam tersine, önümüzdeki iki yıl içinde Çin kıyı tarihinin gördüğü en saldırgan hale geldi. Çünkü Zheng Yi Sao yönetimi devralır almaz, kocasının kurduğu gevşek ittifakı çok daha katı bir şeye çevirdi.

Korsanlığın romantik tarifi, kanunsuzluktur. Kanton deltasında olan şey bunun tam tersiydi. Zheng Yi Sao'nun yönettiği filo, kendi topraklarındaki Qing devletinden daha öngörülebilir bir hukuk uyguluyordu; sertliği de öngörülebilirliğinden geliyordu.

Kurallar kısaydı ve neredeyse hepsinin cezası aynıydı. Bir korsan kendi başına buyruk hareket eder, üstünün emrini dinlemezse başı vurulurdu. İzinsiz kıyıya çıkan, yani firar eden adamın kulakları kesilir, sonra filonun önünde gezdirilirdi; ikinci kez kaçarsa ölümdü. Yağmadan çalınan tek bir parça için ceza yine ölümdü. Filoyu erzakla besleyen köylerden zorla bir şey almak, para vermeden pirinç ya da şarap götürmek yasaktı; çünkü o köyler filonun tedarik hattıydı ve bir askerin açgözlülüğü uğruna bir kaynağın küstürülmesine izin verilmiyordu.

En sert maddeler kadın esirlerle ilgiliydi. Esir alınan bir kadına tecavüz eden adam idam edilirdi. Rızaya dayalı bir ilişki bile filonun düzenini bozan bir suç sayılıyordu ve cezası yine adamın başının vurulmasıydı; kadın da ağırlık bağlanarak denize atılırdı. Bir korsanın esir bir kadını eş olarak alması ise mümkündü, ama kayda geçirilmesi ve sonuna kadar ona sadık kalınması şartıyla. Bu maddeleri modern anlamda bir kadın hakları belgesi saymak yanlış olur; bunlar yağmanın ganimet paylaşımı gibi düzenlenmesiydi. Ama sonucu şuydu: 40 bini aşan silahlı bir kalabalık, ele geçirdiği her teknede kendi başına karar veremiyordu. Qing memuru Yuan Yonglun'un derlediği kayıtlarda bu maddeler Zhang Bao'nun adıyla anılır; uygulandıkları otorite ise Zheng Yi Sao'nunkiydi.

Asıl yeniliği ise para tarafındaydı. Ele geçirilen her şey, önce ortak deftere işlenirdi. Bir tekneyi basan gemi, aldığı malın beşte birini kendisine ayırır, geri kalan dörtte dördü ortak hazineye girerdi. Bu hazine erzak, barut, yelken bezi, yeni gemi ve yaralıların bakımı için kullanılırdı. Yani her baskın, tek bir mürettebatı değil bütün filoyu zenginleştiriyordu; ve bu yüzden hiçbir kaptanın tek başına vurgun yapıp kaçmak gibi bir hesabı olmuyordu.

Ama filonun asıl geliri baskın da değildi. Zheng Yi Sao, yağmayı bir vergi sistemine çevirdi. Kıyıdaki balıkçı köyleri, tuz üreticileri ve nehir taşımacılığı yapan tüccarlar düzenli bir ödeme yapıyor, karşılığında filonun mührünü taşıyan bir belge alıyordu. O belgeyi taşıyan tekneye Kanton deltasında dokunulmuyordu. Tuz ticareti bilhassa değerliydi; tuz imparatorluk tekelindeydi, dolayısıyla hem kârlıydı hem de konvoylar hâlinde ve düzenli takvimle hareket ediyordu. Filo bu konvoylara refakat ücreti almaya başladığında, korsanlık bir soygun olmaktan çıkıp bir koruma hizmetine dönüştü. Belgeleri düzenleyen, bedelleri belirleyen, ödeme yapmayanları listeleyen merkez ise kadının kendisiydi. Kıyıdaki insanların gözünde artık iki devlet vardı ve bunlardan biri vergisini daha muntazam topluyordu.

Bu dünyanın içeriden nasıl göründüğünü, tuhaf bir tanık sayesinde biliyoruz. Eylül 1809'da İngiliz Doğu Hindistan Şirketi'ne ait bir geminin dördüncü zabiti Richard Glasspoole, altı denizciyle birlikte deltada bir sandalla yolunu kaybetti ve Kırmızı Bayrak Filosu'nun eline düştü. On bir hafta üç gün boyunca korsanların arasında yaşadı ve sonra gördüklerini yazdı. Anlattığı manzara ne kahramanlık ne de tam bir vahşetti: kalabalık, pis ve son derece düzenli bir hayat. Ambarlarda fareler besleniyordu, çünkü fare yemekti. Yemek pirinçti; pirinç bittiğinde tırtıl yeniyordu. Kadınlar gemilerde yaşıyor, çocuklar güvertelerde büyüyordu. Ve baskınlar bir çılgınlık değil, saati belli bir işti. Glasspoole'un top kullanmayı bilmesi onu kıymetli bir esir yaptı; korsanlar çatışmadan önce üstüne sarımsak suyu serpiyor, bunun onu yaralanmaktan koruyacağına inanıyorlardı. Sonunda gümüş ve mal olarak ödenen bir fidye karşılığında serbest bırakıldı. Kaçmadı, kurtarılmadı; pazarlıkla satın alındı. Bu filoyla iş yapmanın tek yolu buydu ve bunu kısa süre sonra imparatorluğun kendisi de öğrenecekti.

1808'e gelindiğinde Pekin için mesele artık kıyı asayişi değil, otoriteydi. Qing devleti Güney Çin'de bir iç savaşın ve büyük bir mali sıkıntının içinden yeni çıkmıştı; eyalet donanması ise ihmal edilmiş, gemileri çürümüş, subayları yılmıştı. Buna rağmen Kanton valiliği bastırma emri verdi.

Eylül 1808'de Kaplan Ağzı olarak bilinen boğazın komutanı Lin Guoliang, 35 gemilik filosuyla korsanların üzerine gitti. Zhang Bao onu Mazhou Adası yakınında pusuya düşürdü ve filoyu imha etti; komutan geri dönmedi. Ekim ayında bir başka Qing birliği daha dağıtıldı. Bu iki darbe eyalet donanmasını yarı yarıya eritti ve daha kötüsü, İnci Nehri'nin ağzını korsanlara açtı. Artık deltanın içine, Kanton'un burnunun dibine kadar girebiliyorlardı.

Mart 1809'da eyalet kuvvet komutanı Sun Quanmou yaklaşık 100 gemiyle karşılarına çıktı ve Dawanshan Adası açıklarında yenildi. Bu çarpışmada Zheng Yi Sao'nun bizzat komuta ettiği kaydedilir. O yaz imparatorluk tek gerçek başarısını elde etti: temmuz ayında Beyaz Bayrak Filosu'nun reisi Liang Bao öldürüldü ve filosu dağıtıldı. Ama aynı ay Qing donanması bir tuğgeneralini ve 25 gemisini daha kaybetti. Kazandığı her muharebe, kaybettiği ikisinin yanında gölgede kalıyordu.

1809'un sonbaharı deltanın en karanlık mevsimi oldu. Ödeme yapmayan, direnen ya da devlete yardım eden köyler tek tek cezalandırıldı. Siyah Bayrak Filosu'nun reisi Guo Podai su yollarını boydan boya taradı; o harekât sırasında ölenlerin sayısı 10 binlere varan tahminlerle anılır. Zhang Bao büyükçe bir kasabayı tamamen yerle bir etti ve 2 bin kişiyi öldürdü. Bunlar deniz muharebesi değildi; bir vergi sisteminin, ödemeyi reddedenlere kesilen faturasıydı. Kıyıdaki insanlar için filonun hukuku bir yandan tecavüzü idamla cezalandırırken diğer yandan bütün bir kasabayı silebiliyordu ve bu çelişki değil, aynı mantığın iki yüzüydü.

Devlet tek başına başa çıkamayacağını anlayınca dışarı baktı. Kanton'un aşağısındaki Makao'da iki yüz yılı aşkın süredir Portekiz yerleşimi vardı ve Portekiz'in modern topçuluğu, yivli namluları ve Avrupa tipi savaş gemileri vardı. 23 Kasım 1809'da Qing devletiyle Portekiz arasında bir anlaşma imzalandı: altı Portekiz gemisi, altı ay boyunca Kaplan Ağzı ile Makao arasındaki suları eyalet donanmasıyla birlikte devriye gezecekti. İmparatorluk, kendi kıyısını korumak için yabancı topa muhtaç kalmıştı.

Fark hemen hissedildi. Kasım sonunda dokuz saat süren bir çatışmada korsanlar ilk kez geri çekildi. Aralık ayında Zhang Bao bütün filosunu üç kol hâlinde Makao'nun üstüne sürdü ve yine püskürtüldü. Ardından tuhaf bir hamle yaptı: aralık sonunda Portekizlilere yazıp dört savaş gemisi karşılığında onlara iki Çin eyaleti önerdi. Teklif reddedildi. Bu satırlar bir korsanın kendini artık ne sandığını gösterir; ama aynı zamanda sıkışmış bir adamın masaya sürecek kartını aradığını da gösterir.

Sıkışma aralık sonunda kapana dönüştü. Lantau Adası'nın kuzeyindeki Tung Chung Koyu'nda Zhang Bao ve Zheng Yi Sao'nun gemileri, Portekiz ve Qing kuvvetlerinin ortak ablukasıyla içeride kaldı. 21 Ocak 1810'da korsanlar hepsini birden zorladı: 300'ü aşkın gemi, 1.500 top ve 20 bin adamla ablukayı yarmaya kalkıştılar. Portekiz topçusunun karşısında kırıldılar ve sığ suya çekildiler. Ertesi gün eyalet donanmasından 93 gemi daha ablukaya katıldı. Ayın sonunda Sun Quanmou 43 gemiyi ateş gemisine çevirip koya saldı; korsanlar yanan tekneleri sırıklarla itip yönlerini değiştirdiler ve tam o sırada rüzgâr yön değiştirdi. Kendi silahlarının rüzgârıyla açılan gedikten filo dışarı fırladı.

Kaçmışlardı. Ama artık her iki taraf da aynı şeyi biliyordu: bu filo yok edilemiyordu, bu filo da açık denizde kazanamıyordu. Ve o kilidin çözüleceği yer bir güverte değildi.

Kırılma dışarıdan değil içeriden geldi. Siyah Bayrak Filosu'nun reisi Guo Podai ile Zhang Bao'nun arası yıllardır bozuktu; abluka günlerinde Guo Podai yardıma gelmedi ve Zhang Bao'nun sıkışmasını uzaktan seyretti. 13 Ocak 1810'da doğrudan Kanton'a gitti ve iki eyaletin valisi Bai Ling'e teslim oldu. Karşılığında imparatorluk donanmasında subay rütbesi aldı. 1805'te kurulan sözleşme, işte o gün fiilen bitti.

Bai Ling akıllı bir adamdı ve elindeki asıl silahın gemiler değil af olduğunu anladı. Teslim olan her reise rütbe ve dokunulmazlık teklif etti. Şubat 1810'da bizzat Zhang Bao'nun amiral gemisine çıkıp görüştü; pazarlık, korsanların 5 bin adam ve 80 gemiyi ellerinde tutma talebinde tıkandı ve dağıldı.

Bunun üzerine Zheng Yi Sao ömrünün en cüretkâr hamlesini yaptı. 17 Nisan 1810'da, hiçbir askerî güç götürmeden, yanına 17 kadın ve çocuk alarak Kanton'daki valilik konağına yürüdü. Silahsızdı ve rehinesizdi. Elindeki tek kart, temsil ettiği rakamlardı: bu masadan kalkarsa, imparatorluğun on yıldır yenemediği filo yine denizde olacaktı. Karşısındaki adam ise bu işi bitirmek üzere görevlendirilmiş ve bitiremezse kariyeri sona erecek bir valiydi. Bai Ling talepleri kabul etti.

20 Nisan 1810'da teslim resmen gerçekleşti. Kayıtlara geçen sayılar şunlardır: 17.318 korsan, 226 gemi, 1.315 top ve 2.798 çeşitli silah. Zheng Yi Sao'nun kendi doğrudan komutasındaki 24 gemi ve 1.433 kişi de bunun içindeydi. Karşılığında ganimet geri istenmedi. Adamlar affedildi; isteyen orduya ya da donanmaya girebildi, isteyen kıyıya çekildi. Zhang Bao imparatorluk donanmasında teğmen rütbesi aldı ve kendisine ait 20 ilâ 30 gemilik özel bir filoyu elinde tutma izni çıktı. Zheng Yi Sao ise Zhang Bao ile resmen evlenme iznini aldı; on yıldır fiilen sürdürdükleri ortaklık, devletin mührüyle tescillendi. Ceza tamamen ortadan kalkmadı: en ağır suçları işlediği belirlenen bir avuç adamın başı vuruldu, 126 kişi idam edildi, 151 kişi ömür boyu, 60 kişi de iki yıl sürgüne gönderildi. 17 binin içinde bu, yüzde ikiyi bulmayan bir orandır.

Sonrası daha da tuhaftır. Teslim olduğu yılın içinde Zhang Bao, imparatorluk üniformasıyla, eski müttefiki Mavi Bayrak Filosu'nun üzerine gönderildi ve onu dağıttı. Korsanlığın sonunu getiren, donanma değil, korsanların kendisi oldu. Zhang Bao yükselmeye devam etti; Fujian kıyısında görev yaptı, 1813'te oğulları Zhang Yulin dünyaya geldi, sonunda albay rütbesiyle Penghu garnizonunun başına geçti ve 1822'de, 39 yaşındayken orada öldü.

Zheng Yi Sao ikinci kez dul kaldı. Bu kez elinde filo yoktu, ama alışkanlıkları duruyordu. 1824'te oğluyla birlikte Guangdong'a döndü. Kanton'da bir kumarhane işletti; kumarhanenin arkasında, gençliğinde öğrendiği işin yasal olmayan devamı, tuz kaçakçılığı vardı. Yaşlılığında bile pazarlık masasından çekilmedi: 1840'ta, ölen kocasından kalan hakları için bir devlet görevlisi hakkında 28 bin tael gümüşlük zimmet davası açtı. O sırada Kanton'un başındaki vali Lin Zexu, davanın düşürülmesi için imparatora başvurdu ve dava kapandı. Zheng Yi Sao 1844'te, 68 ya da 69 yaşında öldü. Yatağında, kendi evinde, bir kumarhanenin sahibi olarak.

Bu ölümün sıradanlığı, hikâyenin asıl çarpıcı yeridir. Aynı yıllarda dünyanın öbür ucunda korsanlığın sonu tek bir biçimde geliyordu: yakalanmak, yargılanmak, liman girişinde bir zincire asılıp çürümeye bırakılmak. Elindeki güç bakımından tarihin en büyük korsanı sayılabilecek bu kadın ise ne asıldı ne de denizde battı. Rakamları saydı, karşı tarafın da kaybedecek bir şeyi olduğunu gördü ve doğru anda kendi filosunu bir varlık gibi sattı. Zaferi bir muharebede değil, bir odada kazandı.

Bir de üzerinden geçtiği zeminin ne olduğu var. Zheng Yi Sao'nun imparatorluğu bu kadar zorlayabilmesinin sebebi olağanüstü bir dehadan ibaret değildi; Qing devletinin kendi kıyısındaki insanları görmemiş olmasıydı. Adı kütüğe yazılmayan, toprak verilmeyen, vergiden başka hiçbir şeyle muhatap olunmayan bir nüfus, kendisine hizmet edecek bir düzen bulduğunda oraya akmıştı. Filo dağıldıktan sonra o boşluk kapanmadı. Zheng Yi Sao'nun kumarhaneyi işlettiği yıllarda aynı sularda çok daha büyük bir kriz olgunlaşıyordu ve onun davasını düşüren vali Lin Zexu, birkaç ay sonra Kanton'da afyon sandıklarını denize döktürerek İngiltere ile savaşın fitilini ateşleyecekti. Onun kürek çektiği kanallardan bu kez yabancı savaş gemileri geçecekti.

Geriye kalan mirasın en ironik parçası ise isimdir. Filo dağıldı, gemiler çürüdü, ortak defter kayboldu. Ama bugün hâlâ konuşulan o unvan, kendisinin seçmediği bir unvandır: birinin karısı. Kendi adını, Shi Yang'ı, tarih neredeyse unuttu. Kayıtlarda kalan şey ise sayılardır ve sayılar kimin karısı olduğuna bakmaz: 400 gemi, on binlerce insan, yenilmemiş bir filo ve teslim olurken bile şartlarını kendisi yazmış bir komutan.

Nöron Biyografi'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.