İki Parmakla Caz: Django Reinhardt'ın Yanan Eli

Bölüm metni

Doktorlar önce bacağını kesmek istediler, sonra bir daha asla gitar çalamayacağını söylediler. Sol elinin iki parmağı artık bükülmüyordu. O ise on sekiz ay sonra, kalan üç parmakla, kimsenin daha önce duymadığı bir müzikle geri döndü.

23 Ocak 1910'da, Belçika'nın Liberchies köyü yakınlarında duran bir at arabasında bir çocuk doğdu. Nüfusa Jean Reinhardt diye yazıldı, ama kimse ona öyle seslenmedi. Ailesi Manuş'tu; yüzyıllardır Fransa, Belçika ve İtalya arasında yol alan, kendi dilini konuşan, kendi müziğini çalan Roman topluluklarından biri. Ona verdikleri ad Django'ydu. Romanca'da kabaca "uyanıyorum" demek. Bir insanın hayatına verilebilecek en iddialı adlardan biri, ve bu vakada tuhaf biçimde yerini bulan bir ad.

Çocukluğu tekerlekler üstünde geçti. Birinci Dünya Savaşı yıllarında aile güneye, kuzeye, doğuya savruldu; savaş bittiğinde Paris'in dış kuşağına, kentin eski surlarının dibindeki o çamurlu, barakalı, kimsenin sahiplenmediği araziye yerleştiler. Parisliler oraya kısaca "bölge" diyordu. Şehrin bittiği, haritanın boş bırakıldığı yer. Django orada büyüdü: okula gitmedi, okuma yazma öğrenmedi, ömrü boyunca da öğrenmedi. Sonradan imzasını atmayı söktü, o kadar. Nota nedir bilmedi. Bildiği tek yazı, kulağıydı.

Eline ilk geçen çalgı gitar değil, banço-gitardı: banço gövdeli, gitar telli, bal peteği gibi ses veren, gürültülü bir melez. Amcasının oğlu getirmişti. Django o çalgıyı bir oyuncak gibi değil, bir kilit gibi gördü ve açana kadar bırakmadı. 12 yaşındaydı. 13'ünde Paris'in bal-musette salonlarında, yani işçi mahallelerinin akordeonlu dans salonlarında para karşılığı çalıyordu. O salonlarda müzik ciddiye alınmazdı; insanlar dans etsin, içki içsin diye çalınırdı. Django'nun tek okulu orasıydı, ve orada bir şeyi öğrendi: bir melodiyi ilk duyuşta yakalamayı, sonra onu sahibinin tanıyamayacağı kadar süslemeyi.

Kaydı 1928'de geldi. 18 yaşındaydı. Akordeoncu Jean Vaissade'ın plaklarında banço çaldı. Plak şirketi çalgıcının adını sorduğunda Django adını yazamadı, biri onun yerine kulaktan yazdı, ve etikete "Jiango" diye geçti. Hayatının ilk kaydında kendi adı yanlış yazılmıştı ve bunu düzeltebilecek durumda değildi. Yine de o plaklarda çalan çocuk, Paris'in müzisyen çevresinde çoktan konuşuluyordu. Akordeoncular onu yanlarında istiyor, kendi çalgılarının hızına yetişen bu Manuş çocuğunu birbirlerine tarif ediyorlardı. Bir İngiliz orkestra şefi onu duyup Londra'ya davet etti. Önünde açık ve pürüzsüz bir yol vardı: iyi bir eşlikçi, belki bir yıldız musette çalgıcısı olacaktı.

O yol 1928'in kasım ayında sona erdi.

Django o sıralar Florine adında genç bir kadınla, herkesin Bella dediği eşiyle birlikte yaşıyordu. Kentin kenarındaki bir konaklama yerinde, kendi karavanlarındaydılar. Para kıttı. Bella eve gelir katmak için yapay çiçek yapıyordu: mezarlıklara, kilise ayinlerine satılan, kâğıttan ve selüloitten çiçekler. Selüloit o yıllarda her yerdeydi; ucuzdu, kolay şekil alıyordu ve son derece yanıcıydı. Karavanın içi, satılmayı bekleyen kucak kucak çiçekle doluydu.

2 Kasım 1928 gecesi Django işten geç döndü. Karanlıkta bir şey aramak için eğildi ve mumu devirdi.

Selüloit yanmaz, patlar. Alev çiçeklerin arasında koşarak ilerledi; karavanın içi saniyeler içinde bir fırına döndü. Django kendini bir battaniyeye sarıp dışarı attı. Bella da kurtuldu. Ama Django'nun vücudunun neredeyse yarısı yanmıştı. Sağ bacağı diz altından itibaren korkunç durumdaydı. Sol eli ise, alevi savuşturmak için kaldırdığı el, ateşin tam ortasında kalmıştı.

Hastanede doktorlar bacağın kesilmesi gerektiğini söylediler. 18 yaşındaki hasta reddetti. Israrla, öfkeyle reddetti. Bacağını tuttular, ama iyileşme aylar sürdü; Django 18 ay boyunca yatakta ve bakım altında kaldı, bir süre bastonla yürüdü.

Asıl felaket bacakta değildi. Sol elin yanıkları iyileşirken, dördüncü ve beşinci parmakların, yani yüzük parmağı ile serçenin tendonları büzüştü ve avuç içine doğru kilitlendi. O parmaklar bir daha hiçbir zaman düzgün açılmadı. Bir gitaristin sol eli, telleri bastıran eldir; dört parmağın dördü de gerekir. Django'nun geriye iki kullanışlı parmağı kalmıştı: işaret ve orta.

Bir gitarist için bunun anlamı basitti. Bitti.

Herkes böyle düşündü. Yıllar sonra o dönemi anlatanlar, doktorların ona artık çalamayacağını söylediğini aktarır. Bu, tıbben makul bir cümleydi. Django'nun bildiği bütün akorlar, bütün pozisyonlar, bütün parmak alışkanlıkları o gece yandı. Sadece bir yeteneği kaybetmiyordu; mesleğini, geçim kaynağını, topluluk içindeki yerini, kendini tarif etme biçimini kaybediyordu. Okuma yazma bilmeyen, başka hiçbir iş öğrenmemiş bir gencin elinde tek bir sermaye vardı, o da yanmıştı.

Hastane günlerinin bir yerinde kardeşi Joseph ona bir gitar getirdi. Banço değil, gitar. Neden getirdiğini kimse tam olarak bilmiyor; belki oyalansın diye, belki başka bir şey akıllarına gelmediği için. Django o gitarı aldı ve elinde tuttu. Sonra bir şey yapmaya başladı. Aylarca, yatağın içinde, kimse dinlemezken, iki parmakla o klavyeyi yeniden ölçmeye başladı.

Bir engelin etrafından dolaşmakla, bir engeli yeni bir dilbilgisine çevirmek arasında fark vardır. Django ikincisini yaptı.

Önce şunu kabul etti: eski repertuvarını eski yöntemle çalamaz. Öyleyse yöntemi değil, müziği yeniden kuracaktı. İşaret ve orta parmağı bütün tek nota ezgilerini, yani solo çizgisini üstlendi. Bu iki parmak klavye boyunca yukarı aşağı kaymak zorundaydı, çünkü bir avuç genişliğinde durup dört parmakla iş görme lüksü yoktu. Bu zorunluluk, onun en tanınmış özelliğini doğurdu: Django'nun soloları tellerin üstünde yanlamasına değil, boyuna akar. Uzun kromatik koşular, tek bir tel üzerinde tırmanan diziler, aniden bir oktav yukarı fırlayan sıçramalar. Bunlar birer süs değil, bir anatominin izidir.

Sakat kalan iki parmak ise büsbütün ölü değildi. Bükülü haldeydiler ve sınırlı bir baskı uygulayabiliyorlardı. Django onları en ince iki telin üstüne yerleştirmeyi öğrendi ve akorlarını buna göre yeniden tasarladı. Standart akor kalıplarını kullanamadığı için kendi akorlarını icat etti: üç sesli, dörtnala, alışılmadık aralıklarla kurulmuş, kulakta bilinen bir akordan daha keskin duran kalıplar. Yani hem melodiyi hem armoniyi sıfırdan, kendi eline göre yontarak yeniden yazdı.

Buna bir de sağ eli eklendi. Mızrabı, elini bilekten değil neredeyse omuzdan savurarak kullanıyordu; bu ona akustik bir gitarın normalde çıkaramayacağı bir hacim ve saldırganlık kazandırdı. Uzun notaları titretmeli çalarak, mızrabı deli gibi ileri geri sürterek uzatıyordu. Ortaya çıkan tını, bir gitardan çok bir üflemeli çalgının nefesine benziyordu.

Ama bu yeni dil, henüz bir yere ait değildi. Django hâlâ dans salonu müziği çalıyordu. Onu dönüştüren şey 1931'de, Toulon'da oldu. Émile Savitry adında bir ressam ve fotoğrafçı, kardeşi Joseph'le birlikte sokakta çalan bu iki adamı evine çağırdı ve gramofonunda plak çalmaya başladı. Amerika'dan gelen plaklardı: Louis Armstrong, Duke Ellington, Joe Venuti ve gitarist Eddie Lang.

Django'nun o odada yaşadığı şeyi orada bulunanlar hep aynı şekilde anlattı: adam ağladı. Armstrong'un trompetini duyduğunda tekrar tekrar "kardeşim" diye mırıldandı. O gece duyduğu şey bir müzik türü değildi; kendi çalmaya çalıştığı, ama adını koyamadığı şeyin bir başka kıtada, bir başka halk tarafından çoktan kurulmuş olduğunu gördü. Doğaçlama. Salınım. Bir melodiyi alıp onu anında kendine ait bir şeye çevirme hakkı.

Aynı yıllarda yolu, kendisi gibi salonlarda çalan bir kemancıyla kesişti: Stéphane Grappelli. İkisi de klasik eğitim almamış, ikisi de hayatını dans müziğiyle kazanan, ikisi de duyduğu Amerikan plaklarının peşine düşmüş adamlardı. Aralarındaki tek fark, Grappelli'nin notayı okuyabilmesiydi.

Django artık iki parmakla ne yapacağını biliyordu. Eksik olan tek şey, bunu duyacak bir topluluktu.

1932'de Paris'te birkaç genç meraklı bir dernek kurdu: Hot Club de France, yani Fransa Caz Kulübü. Amaçları basitti; Amerikan cazını dinlemek, plaklarını toplamak, konserler düzenlemek. Fransa Caz Kulübü'nün etrafındaki isimler Django'yu ve Grappelli'yi bir sahnede birleştirme fikrini savunanlar oldu.

Rivayete göre başlangıç, 1934'te Champs-Élysées üzerindeki büyük bir otelin kulis odasında yaşandı. İkisi de orada çalan bir dans orkestrasının üyesiydi. Aralarda, molalarda, kimse dinlemezken çalmaya başladılar. Etraflarına önce orkestranın öbür üyeleri toplandı, sonra kulüp çevresi. O yıl bir topluluk kuruldu ve adını dernekten aldı: Fransa Caz Kulübü Beşlisi.

Kadro, o güne kadar duyulmuş her caz grubundan farklıydı. Davul yoktu. Piyano yoktu. Nefesli yoktu. Solo gitarda Django, kemanda Grappelli, kontrbasta Louis Vola ve arkada iki ritim gitarı: Django'nun kardeşi Joseph ile Roger Chaput. Yani tamamı telli bir caz orkestrası. Davulun işini iki ritim gitarının kesintisiz, motor gibi vuruşu görüyordu; o vuruşa sonradan "pompa" dendi.

1934'ün sonunda ilk plaklarını doldurdular. Ve olan oldu. O ana kadar dünyada gitar, cazın arka sırasında oturan bir ritim çalgısıydı; akor tutar, tempoyu tutar, susardı. Django gitarı öne, ışığın altına, trompetin ve saksofonun yerine getirdi. Cazda gitarı baş çalgı yapan ilk topluluk buydu.

Bir başka şey daha oldu ki etkisi belki daha büyüktü. Caz Amerika'nın müziğiydi; Avrupa onu 1920'lerden beri hayranlıkla taklit ediyordu. Fransa Caz Kulübü Beşlisi ilk kez taklit etmedi. Django'nun elindeki müzikte Amerikan salınımı vardı, ama içinde Paris'in dans salonlarının valsi, Doğu Avrupa'dan gelen Roman ezgilerinin minör renkleri, akordeon müziğinin melodi anlayışı da vardı. Avrupa ilk kez cazın kendine ait bir lehçesini üretti. Bugün bu lehçeye caz manuş deniyor ve dünyanın her yerinde çalınıyor.

Django'nun çalgısı da bu dönemde yerine oturdu: Mario Maccaferri'nin tasarımını taşıyan, Selmer firmasının ürettiği, göbeğinde koca bir D biçimli deliği olan çelik telli bir gitar. O gitar akustik olarak alışılmadık ölçüde yüksek sesliydi, ve bu, mikrofonun henüz her sahnede bulunmadığı bir çağda Django'nun bir keman ve iki gitarın üstünden duyulmasını sağladı.

1930'ların ikinci yarısı bir patlamaydı. Plaklar Avrupa'ya yayıldı, Londra ve Amsterdam turneleri yapıldı. Amerika'dan gelen büyük isimler Paris'e uğradıklarında bu okuma yazma bilmeyen Manuş gitaristle kayıt yapmak için sıraya girdiler; Coleman Hawkins ve Benny Carter onlardan yalnızca ikisi. Django bu yıllarda kendi bestelerini yazmaya başladı; daha doğrusu, yazamadığı için mırıldanarak ve çalarak besteledi, başkaları notaya döktü. 1937'de kaydettiği ve bugün gezegendeki neredeyse her caz gitaristinin bildiği "Minor Swing" bu döneme aittir.

Sonra, 1939 sonbaharında, beşli Londra'da sahnedeyken savaş ilan edildi. Grappelli İngiltere'de kalmaya karar verdi. Django ilk trenle Paris'e döndü.

Bu, geriye dönüp bakıldığında anlaşılması en zor kararlardan biridir. Çünkü Django, Nazi Almanyası'nın işgal edeceği bir ülkeye, Roman olarak dönüyordu.

İşgal yıllarında Avrupa Romanlarının başına gelenler uzun süre konuşulmadı. Naziler ve işbirlikçi yönetimler tarafından öldürülen Roman sayısı için araştırmacılar 200 bin ile 500 bin arasında tahminler verir; bu, o dönemki Avrupa Roman nüfusunun çok büyük bir bölümüdür. Fransa'da 1940 baharında çıkarılan bir kararname göçerlerin serbest dolaşımını yasakladı; binlerce insan ülkenin dört bir yanındaki kamplara kapatıldı ve bunların bir kısmı savaş bittikten sonra bile yıllarca serbest bırakılmadı. Django'nun ailesinin, kendi halkının başına gelen buydu.

Django ise Paris'te kaldı ve hayatının en ünlü, en çok para kazanan yıllarını yaşadı. Bu çelişkinin nedeni tek bir cümleye sığmaz. Kısmen ün: adı çoktan bir markaydı, gittiği kulüpler doluyordu. Kısmen tesadüf. Kısmen de, işgal ordusu içindeki bazı subayların caz hayranı olmasıydı. Bunların en bilineni Dietrich Schulz-Köhn adlı bir Alman hava kuvvetleri subayıydı; caz koleksiyoneri, "Doktor Caz" lakaplı, resmi ideolojinin yasakladığı müziğin fanatiği. Anlatılanlara göre Django bir noktada İsviçre'ye kaçmayı denedi, geri çevrildi ve Paris'e dönüşünde işe yarayan şey bu tanınırlık oldu. İkinci bir kaçma girişiminde sınır muhafızları onu geri gönderdi. Kısacası hayatta kalışı ne bir kahramanlık hikâyesidir ne de bir iş birliği hikâyesi; kendi denetiminde olmayan bir dizi rastlantının sonucudur, ve o yıllarda kendi halkının kamplara doldurulduğunu bilerek sahneye çıkmıştır.

Grappelli yoktu, dolayısıyla beşli de yoktu. Django kemanın yerine klarneti koydu; genç Hubert Rostaing'i buldu ve topluluğu yeniden kurdu. Ve 1940'ta, işgalin ilk yılında, hayatının en çok bilinen ezgisini besteledi: "Nuages", yani Bulutlar.

Bulutlar'ın hiçbir sözü yoktur, hiçbir siyasi göndermesi yoktur. Yavaş, ağırbaşlı, alçak sesli, aşağıya doğru süzülen bir melodidir. Ama işgal altındaki Paris o parçayı bir şeyin yerine koydu. Sahnede çalındığında insanlar tekrar tekrar istedi; plağı 100 binin üzerinde sattı, ki o koşullarda olağanüstü bir rakamdır. Susmanın zorunlu olduğu bir şehirde, kimseyi tehlikeye atmadan hüzün duymanın ve dayanmanın bir yolu haline geldi.

Savaşın son yıllarında Django, notaya tek bir işaret koyamayan bu adam, Romanlar için bir ayin müziği tasarladı ve arkadaşı Gérard Lévêque'e mırıldanarak yazdırdı.

Kurtuluştan sonra hayalindeki kapı sonunda açıldı: Amerika. 1946 sonbaharında Duke Ellington'ın orkestrasıyla, özel konuk solist olarak turneye çıktı. Cleveland'daki müzik salonunda başladı, New York'ta Carnegie Hall'da, yani Carnegie Salonu'nda iki gece çaldı; ilk gece salon ayakta alkışladı, defalarca sahneye geri çağrıldı.

Ama turne, Django'nun hayalindeki şey olmadı. Kendi gitarını yanına almamıştı; Amerika'da eline verilen elektro gitarla, tanımadığı bir düzenekle çaldı. Ellington'ın orkestrası içinde ona ayrılan yer, birkaç parçalık konuk bölümüydü; Amerika, Avrupa'nın efsanesini bir baş yıldız olarak değil, ilginç bir misafir olarak ağırladı. Django'nun dakiklik ve disiplin konusundaki umursamazlığı da yardımcı olmadı. Şubat 1947'de Fransa'ya döndü ve bir daha okyanusu geçmedi.

Son altı yılı, çoğu insanın sandığından çok daha ilginçtir. Django kendi kurduğu türün müzesine kapanmayı reddetti. Elektro gitara geçti. Amerika'da ve plaklarda duyduğu yeni müziği, bebopu dinledi ve kendi dilini ona doğru çekmeye başladı. 1949'da Roma'da İtalyan müzisyenlerle ve yeniden bir araya geldiği Grappelli'yle 60'tan fazla parça kaydetti. 1950'de Benny Goodman'ın davetini geri çevirdi. 1951'de Paris'i bıraktı ve Seine kıyısındaki Samois köyüne yerleşti.

Samois'daki Django, gençliğindeki adamın neredeyse tersiydi. Balık tutuyor, bilardo oynuyor, resim yapıyordu. Sahneye ancak canı isteyince çıkıyordu. Ama çalmayı bırakmamıştı ve 1953 baharında Paris'te yaptığı son stüdyo kayıtları, hayatının en cüretkâr işleri arasındadır: yanında kendinden çok genç, bebop çalan bir ritim takımı vardır, ve 43 yaşındaki gitarist onların dilini konuşur. Son stüdyo oturumu 8 Nisan 1953'te yapıldı.

Beş hafta sonra, 16 Mayıs 1953 Cumartesi günü, Paris'te çalıp dönerken Fontainebleau yakınındaki Avon istasyonunda trenden indi. Evine yürürken yığıldı. Beyin kanaması geçirmişti. Köyde doktor bulunamadı; hekimin gelmesi bir gün sürdü. Fontainebleau'daki hastaneye ulaştırıldığında ölmüştü. 43 yaşındaydı. Samois mezarlığına gömüldü.

Geride bıraktığı sayılar bir insan ömrü için şaşırtıcıdır: 1928'den 1953'e yaklaşık 900 kayıt ve neredeyse 100 beste. Ama asıl miras rakamlarda değil.

Django'dan sonra caz gitarı bir daha eski yerine oturmadı; çalgı arka sıraya dönmedi. Ölümünden bir yıl sonra piyanist John Lewis onun adını taşıyan bir ağıt besteledi ve Modern Jazz Quartet, yani Modern Caz Dörtlüsü, o parçayı repertuvarının köşe taşlarından biri yaptı; böylece Django'nun adı, kendisi hiç göremediği bir Amerikan caz geleneğinin içine kalıcı olarak yerleşti. Onun kurduğu tellerden ibaret topluluk biçimi ve o pompalayan ritim, bugün Avrupa'nın her yerinde, Manuş ailelerinin içinde kuşaktan kuşağa aktarılan canlı bir gelenek. 1983'ten beri her yaz Samois'da adına bir festival düzenleniyor; dünyanın dört bir yanından gitaristler onun gömülü olduğu köye gidip onun çaldığı melodileri çalıyor.

Ve bir tuhaflık kalıyor geriye. Django Reinhardt'ın müziğini bugün ayırt edilir kılan her şey, o oktav sıçramaları, o tek tel üstünde tırmanan koşular, o kimsenin kitapta bulamayacağı akorlar, sağlıklı bir elin asla ihtiyaç duymayacağı çözümlerdi. Yani bugün dinlediğimiz üslup, 1928'de bir mumun devrilmesiyle başlayan bir zorunluluğun ürünü. Bu, yangını iyi bir şey haline getirmez; bir gencin bedeninin yarısını yaktı ve ona ömür boyu taşıyacağı bir sakatlık verdi. Ama şunu gösterir: kaybedilen şeyin yerine ne konacağına, bazen kaybeden kişi karar verir. Django'nun kararı, iki parmakla eskisini taklit etmeye çalışmak değil, iki parmağın çalabileceği yepyeni bir müzik icat etmek oldu.

Nöron Biyografi'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.