Yüz Bin Ölüden Sonra: Pişmanlığını Taşa Yazdıran İmparator

Bölüm metni

Tarihte zafer kazanan hükümdarlar anıtlar diker; o anıtlara kaç düşman öldürdüklerini yazdırırlar. Bir tanesi bunun tam tersini yaptı: kazandığı savaşın ardından kayalara "pişmanım" diye yazdırdı ve adını iki bin yıl sonra o taşlardan öğrendik.

MÖ 3. yüzyılın başında, Ganj ile Son nehrinin birleştiği yerde, dünyanın o gün ayakta olan en kalabalık şehirlerinden biri uzanıyordu. Adı Pataliputra'ydı; bugün aynı yerde Patna var. Seleukos'un Hint sarayına yolladığı elçi Megasthenes, şehrin çevresini saran dev ahşap surları, bu surların üzerindeki 570 kuleyi ve 64 kapıyı saymış, duvarın dibindeki geniş su hendeğini anlatmıştı. İçeride tahta bir saray vardı; mermer değil, sedir ve tik ağacı. Ahşap, Hindistan'ın nemine ve ateşe dayanmaz. Bugün o sarayın yerinde kömürleşmiş kalaslardan başka bir şey yok. Bu, hikâyenin tamamını özetleyen bir ayrıntı: Maurya hanedanının yaptığı neredeyse her şey yok oldu. Geriye yalnızca taşa yazılanlar kaldı.

O sarayı kuran adam, imparatorun dedesiydi. Chandragupta Maurya, MÖ 320'lerde, kökeni tartışmalı bir genç olarak Magadha'nın Nanda hanedanını devirdi. Geleneğe göre arkasında Kautilya adıyla da bilinen Chanakya adlı bir danışman vardı; devlet yönetimi, casusluk ve iktidarın soğuk matematiği üzerine yazılmış Arthashastra, yani Siyaset Bilimi adlı eser ona atfedilir. Chandragupta kuzeybatıya döndüğünde karşısında İskender'in haleflerinden Seleukos Nikator'u buldu. MÖ 303 dolaylarında iki taraf anlaştı: Seleukos bugünkü Afganistan ve Belucistan'a uzanan toprakları bıraktı, karşılığında 500 savaş fili aldı. O filler birkaç yıl sonra İpsos'ta Yunan dünyasının kaderini değiştirdi. Hindistan'ın doğusundaki bir krallık, Akdeniz'in hesaplarına ilk kez bu kadar doğrudan karışıyordu.

Chandragupta'nın oğlu Bindusara tahtı devraldı. Yunanlar ona "düşman öldüren" anlamında Amitrokhates diyordu. Onun saltanatında imparatorluk güneye doğru genişledi ve Deccan yaylasının büyük bölümü Pataliputra'ya bağlandı. Bindusara'nın oğulları eyaletlere vali olarak gönderiliyordu. Bunlardan biri, batıda Ujjain'de, bir süre de kuzeybatıda Takshashila'da görev yaptı. Adını bugün Ashoka olarak biliyoruz; Sanskritçede kabaca "kedersiz" demektir.

Bindusara MÖ 270'lerin sonunda öldüğünde olanlar, imparatorluğun en karanlık boşluğudur. Çünkü Ashoka'nın kendi yazıtlarında bir tuhaflık vardır: taç giyme töreni, babasının ölümünden dört yıl sonra yapılmıştır. Bir hanedanda dört yıllık taçsız iktidar, kural değil, krizdir. Sri Lanka'da yüzyıllar sonra yazılan Budist kronikler bu boşluğu dolduran korkunç bir anlatı sunar: Ashoka'nın, biri hariç bütün üvey kardeşlerini, doksan dokuz kişiyi öldürttüğünü söylerler. Bu rakam neredeyse kesinlikle abartıdır; sayı, rivayetin kendisini büyütmek için şişirilmiş görünüyor. Üstelik imparatorun kendi fermanlarından biri, yıllar sonra, Pataliputra'da ve başka şehirlerde yaşayan erkek ve kız kardeşlerinin hanelerinden söz eder. Yani hepsi ölmemişti.

Ama rivayetin tümünü uydurma saymak da zor. Aynı gelenek ona bir lakap takmıştı: Chandashoka, yani Zalim Ashoka. Bir hükümdarın kendi dindaşlarınca yüzyıllarca bu sıfatla anılması, ortada unutulmayan bir şiddetin bulunduğunu düşündürür. MÖ 268 dolaylarında taç nihayet onun başına konduğunda, yönetmeye başladığı şey, o güne dek Hint yarımadasında kurulmuş en büyük siyasi yapıydı: batıda Hindukuş eteklerinden doğuda Bengal körfezine, kuzeyde Himalaya eteklerinden güneyde Karnataka'ya uzanıyordu. Haritada yalnızca iki büyük boşluk vardı. Biri yarımadanın en güney ucuydu. Diğeri, doğu kıyısında, imparatorluğun tam böğründe duran bir krallıktı.

Kalinga, bugünkü Odisha eyaleti ile çevresine karşılık gelen, Bengal körfezine bakan bir ülkeydi. Zengindi ve bu zenginliğin nedeni coğrafyaydı. Kuzeyden güneye inen kıyı yolu Kalinga'dan geçiyordu; Ganj havzasının malları güney limanlarına ve oradan denizaşırı pazarlara bu hat üzerinden ulaşıyordu. Kalinga'nın kendi limanları, kendi gemileri, kendi tüccar ağı vardı. Magadha imparatorları için burası sadece bir boşluk değil, tıkanmış bir damardı.

Kalinga aynı zamanda inatçıydı. Maurya hanedanından önceki Nanda kralları buraya saldırmış, sonra ülke yeniden bağımsızlığını kazanmıştı. Chandragupta ve Bindusara dört bir yana ordu yollarken Kalinga'ya dokunmadılar ya da dokunamadılar. Ashoka tahta çıktığında bu fetih, hanedanın yarım bıraktığı tek büyük iş olarak duruyordu.

Sefer, taç giyme töreninden sekiz yıl sonra, yani MÖ 261 dolaylarında başladı. Maurya ordusunun büyüklüğü hakkında elimizdeki rakamlar Yunan ve Roma kaynaklarından geliyor; Romalı yazar Plinius, Chandragupta'nın 600 bin piyade, 30 bin atlı ve 9 bin fil beslediğini aktarır. Sayılar şişirilmiş olabilir, ama ölçek fikri doğrudur: bu, çağının en kalabalık ve en pahalı ordusuydu. Devlet, Arthashastra'nın anlattığı titizlikle tahıl ambarlarını, yol güzergâhlarını, casus ağlarını bu makine için kurmuştu.

Karşı taraf hakkında neredeyse hiçbir şey bilmiyoruz. Kalinga'nın kralının adı bize ulaşmadı. Savaşın hangi mevkide, kaç günde, hangi manevralarla kazanıldığını anlatan tek bir askerî kayıt yok. Sonraki yüzyılların geleneği, çarpışmanın bugünkü Bhubaneswar yakınındaki Dhauli tepesinin eteklerinde, Daya nehrinin kıyısında yaşandığını ve nehrin kandan kızıla döndüğünü söyler. Bu, yazıtlarda geçmeyen, sonradan eklenmiş bir imgedir.

Elimizdeki tek birinci elden kaynak, galibin kendi ağzından verdiği üç rakamdır. Kalinga'dan 150 bin kişi sürgün edildi. 100 bin kişi öldürüldü. Ve bundan çok daha fazlası başka nedenlerle öldü.

Bu üçüncü cümle, ilk ikisinden daha ağırdır. Antik bir savaşta ölümlerin büyük kısmını kılıç değil, kılıcın arkasından gelenler yapardı: yakılmış tarlalar, kesilmiş sulama kanalları, boşalmış köyler, kirlenmiş su, kıtlık ve salgın. Bir hasat mevsimi kaybedildiğinde bir bölge yıllarca açlık çekerdi. Yüz binlerce kişilik orduyu besleyen lojistik, geçtiği her yeri kurutarak ilerlerdi.

Sürgün edilen 150 bin kişinin akıbeti de romantik değildi. Maurya devletinin bilinen bir uygulaması vardı: fethedilen bölgelerden toplanan nüfus, imparatorluğun işlenmemiş topraklarına taşınır, orman açtırılır, yeni köyler kurdurulur, bu köyler vergi kaydına alınırdı. Yani bu insanlar bir savaş ganimeti değil, bir tarım yatırımıydı. Aileler bölündü, bir ülkenin nüfusunun önemli bir bölümü yüzlerce kilometre öteye, tanımadığı bir toprağa, devlet eliyle nakledildi.

Askerî sonuç tartışmasızdı. Kalinga ilhak edildi ve imparatorluğun bir eyaleti oldu. Kuzeyde Tosali, güneyde Samapa olmak üzere iki idari merkezden yönetilmeye başlandı; Pataliputra'dan gönderilen yüksek memurlar buraya yerleşti. Kıyı yolu açılmıştı. Hanedanın üç kuşaktır çözemediği sorun çözülmüştü. Ashoka, dedesinin bile başaramadığını başarmış, haritadaki son büyük boşluğu kapatmıştı.

Ve tam bu noktada, kayıtlı tarihte eşi neredeyse bulunmayan bir şey oldu. Galip, kazandığı zaferi anlatmak için taşa yazı yazdırdı. Yazdırdığı şey bir zafer ilanı değildi.

İmparatorluğun dört bir yanında, yolların geçtiği boğazlarda, hac güzergâhlarında, ticaret kervanlarının dinlendiği kayalıklarda büyük granit ve kumtaşı yüzeyleri düzletildi ve bu yüzeylere on dört uzun metinden oluşan bir dizi ferman kazındı. Bunların on üçüncüsü, insanlık tarihinin en tuhaf resmî belgelerinden biridir.

Metin önce rakamları verir. Sonra şunu söyler: Tanrıların Sevgilisi, Kalingaları fethettikten sonra derin bir pişmanlık duymaktadır. Çünkü daha önce boyun eğmemiş bir halkı fethetmek demek, öldürmek, ölüme yol açmak ve insanları yurtlarından sürmek demektir ve bu, Tanrıların Sevgilisi'ni ağır bir kedere boğmuştur.

Metin burada durmaz; keder duygusunu açıklamaya çalışır. Ölenlerden başka, hayatta kalanların da acı çektiğini söyler. Her toplumda saygı duyulan kişiler vardır: din adamları, münzeviler, yaşlılar, sözü dinlenen aile büyükleri. Savaşta bunlar da öldü. Sağ kalanlar sevdiklerini kaybetti; dostları, tanıdıkları, akrabaları zarar gördü. Ve ferman şu cümleyi kurar: bugün Kalinga'da öldürülen, ölen ya da sürülen insanların yüzde biri, hatta binde biri aynı kaderi paylaşsaydı bile, bu Tanrıların Sevgilisi'nin içine dert olurdu.

Sonra metnin asıl iddiası gelir. Gerçek fetih, der ferman, silahla yapılan fetih değildir. Gerçek fetih dhamma ile yapılandır. Dhamma burada dar anlamda bir dinin adı değildir; imparatorun bütün tebaası için tarif ettiği ortak ahlaktır: anne babaya saygı, öğretmene saygı, canlılara zarar vermemek, cömertlik, doğruluk, başkasının inancına saldırmamak. Ferman bu fethin nerelere ulaştığını da sayar. Suriye'de Antiokhos, Mısır'da Ptolemaios, Makedonya'da Antigonos, Kirene'de Magas, Epeiros'ta Aleksandros. Yani Ashoka, zaferini değil, vicdan hesabını ve ahlak öğretisini Akdeniz'in dört bir yanındaki Helenistik krallara ilan ediyordu.

Bu metni gereğinden fazla yumuşatmamak gerekir. Aynı ferman, ormanlık bölgelerde yaşayan topluluklara dönüp sert bir uyarı yapar: imparatorun pişmanlık içinde bile elinde güç bulunduğunu, kendilerini toparlamaları gerektiğini, yoksa sonuçlarına katlanacaklarını söyler. Ashoka orduyu dağıtmadı. Kalinga'yı geri vermedi. Sürgünleri evlerine yollamadı. Ölüm cezasını kaldırmadı; yalnızca idam mahkûmlarına son üç günlük bir süre tanıdı. Devletin zor gücü yerinde kaldı. Değişen şey, o gücün bundan sonra nasıl meşrulaştırılacağıydı.

Ama bu belgenin en çarpıcı özelliği, içinde yazanlar değil; nerede yazmadığıdır.

On üçüncü ferman, imparatorluğun kuzeybatısında, Hindukuş eteklerine yakın kayalıklarda var. Batıda Gujarat'ta, Girnar dağının eteğindeki büyük kayada var. Kuzeyde Himalaya eteklerinde, Kalsi'de var. Güneyde Andhra'daki Erragudi'de var. Kandahar'da, üstelik Yunanca çevirisiyle var. Yani imparator, yaptığı şeyden duyduğu pişmanlığı Yunan dünyasına kadar duyurdu.

Bir tek, Kalinga'ya yazdırmadı.

Dhauli ve Jaugada kayalıklarında, yani savaşın geçtiği ve fethedilen halkın yaşadığı topraklarda, on üçüncü ferman özenle çıkarılmıştır. Yerine iki ayrı metin konmuştur. Bu iki metin halka değil, bölgeyi yöneten yüksek memurlara hitap eder. İmparator onlara şunu söyler: bütün insanlar benim çocuklarımdır. Kendi çocuklarım için bu dünyada ve öbür dünyada ne diliyorsam, bütün insanlar için onu diliyorum. Ardından uyarıya geçer: insanlar haksız yere hapsediliyor, haksız yere işkence görüyor olabilir; bir memurun aceleciliği, sertliği, tembelliği ya da kıskançlığı yüzünden bir kişinin hapiste çürümesi kabul edilemez. Bu yüzden belirli aralıklarla müfettişler gönderileceğini, bu metnin de belirli günlerde yüksek sesle okunacağını bildirir.

Yani Ashoka, fethettiği halka bir özür mektubu değil, kendi memurlarına bir disiplin talimatı bıraktı. Kalingalılar, imparatorun onlar yüzünden pişman olduğunu kendi topraklarındaki taştan asla okuyamadılar. Pişmanlık bütün imparatorluğa ilan edilmişti; mağdurlar hariç. Bir yandan Dhauli'de, fermanın hemen üstündeki kayanın içinden, gövdesi hâlâ taşa gömülü bir fil heykeli yontuldu; ön kısmı kayadan çıkmış, Hindistan'ın bu bölgesindeki bilinen en eski Budist heykellerinden biri. Savaşın en kanlı geçtiği söylenen yerin üstünde, kayadan çıkmaya çalışan bir fil.

Kalinga'dan sonraki yirmi yılda Ashoka'nın devleti tuhaf bir şeye dönüştü: dünyanın ilk büyük kamu ahlakı ve kamu hizmeti programını yürüten bir imparatorluğa.

Bunu en iyi anlatan şey sütunlardır. Varanasi yakınındaki Chunar ocaklarından çıkarılan tek parça kumtaşı bloklar, 40 ila 50 ton ağırlığında, yontulup cilalanıyor, sonra nehir yoluyla ve kara yoluyla yüzlerce kilometre öteye taşınıyordu. Yüzeyleri o kadar iyi parlatılmıştı ki, iki bin yıl sonra bulan İngiliz araştırmacılar başlangıçta bunların metal döküm olduğunu sandılar. Her birinin tepesine hayvan figürlü bir başlık oturtuluyordu: boğa, fil, at, aslan. Sarnath'ta dikilen sütunun başlığında sırt sırta vermiş dört aslan vardı; altlarındaki yuvarlak kaidede dört hayvan ve aralarında dörder tekerlek.

Sütunlardan biri, saltanatının yirminci yılında, bugün Nepal sınırları içinde kalan Lumbini'ye dikildi. Üzerindeki kısa yazıt, imparatorun bizzat oraya gelip saygı sunduğunu, çünkü Buddha'nın burada doğduğunu kaydeder. Sonra beklenmedik bir ayrıntıyla biter: köy vergiden muaf tutulmuş, ürünün yalnızca sekizde birini ödemekle yükümlü kılınmıştır. Dinî bir anıtın üstüne kazınmış bir vergi indirimi; bu, Ashoka'nın kafasının nasıl çalıştığını gösteren en açık kayıttır. İnanç ile maliye onun için ayrı masalarda durmuyordu.

Fermanlar bu pratik zihnin ayrıntılarıyla doludur. İmparator, hem insanlar hem hayvanlar için tedavi imkânları sağlattığını, işe yarayan şifalı bitkilerin bulunmadıkları yerlere getirtilip ektirildiğini, yollara gölge için ağaç diktirip kuyular açtırdığını yazdırır. Başka bir metinde ana yollara belirli aralıklarla banyan ağaçları diktirdiğini, mango bahçeleri kurdurduğunu, yolcular ve hayvanlar için dinlenme yerleri yaptırdığını anlatır.

Bazı fermanlar neredeyse itiraf niteliğindedir. Birinde, kendi mutfağından söz eder: eskiden sarayın mutfağı için her gün yüz binlerce hayvan kesilirdi, der; şimdi günde üç hayvan kesiliyor, iki tavus kuşu ve bir geyik, geyik de her gün değil. Ve ekler: ileride bu üçü de kesilmeyecek. Başka bir sütun yazıtında, saltanatının yirmi altıncı yılında, öldürülmesi yasaklanan hayvanların uzun bir listesi verilir; papağanlar, yarasalar, kaplumbağalar, kirpiler, bazı balık türleri, yavrulu dişi keçiler ve koyunlar. Aynı metin ormanların gereksiz yere yakılmasını da yasaklar. Bu, bilinen en eski devlet eliyle tür koruma listelerinden biridir.

Bütün bunları yürütmek için yeni bir memur sınıfı kuruldu: dhamma işlerinden sorumlu müfettişler. Görevleri yalnızca dinî değildi; mahkûmların durumunu denetlemek, yaşlı ve kimsesizlere bakmak, memurların keyfî davranışlarını rapor etmekle yükümlüydüler. İmparator kendi erişilebilirliğini de yazdırmıştı: nerede olursam olayım, yemek yiyor olsam da, özel dairelerimde bulunsam da, halkla ilgili işler bana her an bildirilsin, demişti.

Bir başka ferman, Kalinga'nın gölgesinde okununca daha da anlamlı olur. İmparator orada bütün inanç topluluklarına saygı gösterilmesini ister ve nedenini şöyle açıklar: kendi inancını yüceltmek için başkasınınkini aşağılayan kişi, aslında kendi inancına zarar verir; farklı inançlardan insanlar birbirini dinlemelidir.

Pişmanlığın en somut sonucu ise ihracattı. Ashoka elçi heyetlerini Helenistik dünyaya gönderdi; Kandahar'da bulunan bir yazıt Yunanca ve Aramice olarak hazırlanmıştı ve onun adını Piodasses biçiminde veriyordu. Güneyde, Tamil ülkesinin krallıklarına ve denizaşırı adaya heyetler yollandı. Geleneğe göre Pataliputra'da bir meclis toplanarak öğretideki anlaşmazlıklar giderildi ve dört bir yana misyonlar çıkarıldı.

Bunların en kalıcısı güneye gitti. Sri Lanka kronikleri, imparatorun oğlu Mahinda'nın keşiş olarak adaya geçtiğini ve Anuradhapura kralı Devanampiya Tissa'yı bir geyik avı sırasında karşılayıp öğretiyle tanıştırdığını anlatır. Kral kabul etti. Ardından adadan bir istek geldi: kadınların da düzene katılabilmesi için bir rahibe gerekiyordu. Ashoka bu kez kızı Sanghamitta'yı yolladı. Sanghamitta yanında, Buddha'nın aydınlandığı ağaçtan alınmış bir fidan götürdü. O fidan Anuradhapura'ya dikildi ve bugün hâlâ orada ayakta. Dikildiği tarih kayda geçmiş en eski canlı ağaç olarak kabul ediliyor. Bir imparatorun kızının gemiyle taşıdığı bir dal, onun bütün ordularından uzun yaşadı.

Ashoka MÖ 232 dolaylarında öldü. Ondan sonra imparatorluk şaşırtıcı bir hızla dağıldı. Yaklaşık elli yıl içinde, MÖ 185'te, hanedanın son hükümdarı Brihadratha kendi ordu komutanı Pushyamitra Shunga tarafından öldürüldü ve Maurya adı tarihten silindi. Eyaletler koptu, kuzeybatı yeniden Yunan hanedanlarının eline geçti, Pataliputra'nın ahşap sarayı yandı.

Sonra dilin kendisi değişti. Fermanların yazıldığı Prakrit lehçeleri evrildi, harflerin biçimi yüzyıllar içinde başkalaştı ve bir noktada artık kimse o eski harfleri okuyamaz oldu. Yazıtlar yerinde duruyordu. Kayalar kaybolmamıştı, sütunlar devrilmemişti. Sadece okunamıyorlardı. İnsanlar bin beş yüz yıl boyunca bu taşların önünden geçti, yüzeylerindeki düzgün sıraları gördü ve hiçbir şey anlamadı.

1356'da Delhi sultanı Firuz Şah Tughlaq, bu sütunlardan ikisini, biri bugünkü Haryana'daki Topra'dan, diğeri Meerut'tan olmak üzere, başkente taşıttı. İş inanılmaz bir mühendislik operasyonuydu: sütunlar ham pamuk ve kamış yataklara sarılıp devrildi, devasa tekerlekli arabalara yüklendi, binlerce kişi tarafından çekildi, nehir üzerinde mavnalarla taşındı ve Delhi'de yeniden dikildi. Sultan dönemin en bilgili âlimlerini çağırttı ve üzerlerindeki yazıyı okumalarını istedi. Hiçbiri okuyamadı. Halk arasında bu sütunlara destan kahramanı Bhima'nın bastonu deniyordu. Bir imparatorun bütün tebaasına seslenmek için kazdırdığı cümleler, altı yüzyıl önce bile anlamsız bir süsten ibaretti.

Kilidi açan adam profesyonel bir tarihçi değildi. James Prinsep, 1799 doğumlu bir İngiliz'di ve mesleği kimyagerlikti; önce Varanasi'de, sonra Kalküta'da darphanede ayar uzmanı olarak çalışıyordu. Metallerin saflığını ölçüyor, terazilerle ve örüntülerle uğraşıyordu. Boş zamanlarında, Asiatic Society of Bengal, yani Bengal Asya Cemiyeti adlı bilim derneğinin dergisini yönetiyor ve Hindistan'ın dört bir yanından gönderilen okunamayan yazıt kopyalarını yayımlıyordu.

Prinsep'in yöntemi bir dilbilimcininkinden çok bir kimyagerinki gibiydi: istatistik ve tekrar. Sanchi'deki büyük stupanın etrafındaki taş korkuluklarda, uzun fermanlar değil, çok kısa yazılar vardı. Düzinelerce kısa satır ve hepsi aynı iki heceyle bitiyordu. Prinsep bunların bağış kayıtları olduğunu, yani "filancanın armağanı" kalıbını tekrarladığını tahmin etti. Son kelime "danam", yani armağan olmalıydı. Bu tek tahmin, birkaç harfi birden yerine oturttu ve sistemin mantığını, ünlülerin ana harfe eklenen küçük işaretlerle gösterildiğini açığa çıkardı. 1837 yılında, bir dizi makalede, harflerin tamamı çözüldü. Bin beş yüz yıldır susan kayalar konuşmaya başladı.

Ama ortaya yeni bir bilmece çıktı. Bütün o fermanlarda, kayalarda ve sütunlarda, aynı isim tekrarlanıyordu: Devanampiya Piyadasi. Yani "Tanrıların Sevgilisi, Sevecen Bakışlı Olan". Bu bir unvandı, kişi adı değil. Prinsep başlangıçta bu kralın bir Sri Lanka hükümdarı olabileceğini düşündü; adadaki krallardan biri de aynı unvanı kullanmıştı. İmparatorluğun en kapsamlı yazılı kaydının sahibi, bulunduğu anda kimliksizdi.

Cevap yine 1837'de, Seylan'daki İngiliz idaresinde çalışan George Turnour'dan geldi. Turnour, adanın eski kroniklerini inceliyordu ve Dipavamsa, yani Ada Kroniği adlı metnin bir nüshasında, Piyadasi unvanının Maurya hanedanından bir hükümdara ait olduğunu gösteren bir bağlantı buldu. Budist metinlerin anlattığı Ashoka ile taşlardaki Tanrıların Sevgilisi aynı kişiydi. İki ayrı hafıza, bin yıllardır birbirine hiç değmeden ilerlemişti: bir yanda manastırlarda el yazmasıyla kopyalanan dindar kral efsanesi, diğer yanda kayalarda duran ve kimsenin okuyamadığı resmî belgeler. 1837'de ikisi birleşti ve birbirini doğruladı.

Son şüphe de çok sonra, 1915'te dağıldı. Karnataka'daki Maski'de bulunan küçük bir yazıtta, alışılmış unvanın yanına bu kez kişi adı da yazılmıştı: Tanrıların Sevgilisi Ashoka. İmparator, taşa adını kendi eliyle bırakmıştı; bulunması yalnızca yirmi iki yüzyıl sürmüştü. Prinsep bu anı göremedi. 1840'ta, bir beyin hastalığı yüzünden, henüz 40 yaşındayken öldü.

Çözülen metinlerin modern Hindistan üzerindeki etkisi beklenmedik ölçüde büyük oldu. 1904-1905 kazılarında Sarnath'taki sütunun dört aslanlı başlığı toprak altından çıkarıldı. Yarım yüzyıl sonra, bağımsızlığını kazanan ülke devlet armasını seçerken bu başlığı aldı; başlığın kaidesindeki tekerlek de bayrağın tam ortasına yerleşti. Bir imparatorun dikili taşının tepesindeki figür, dünyanın en kalabalık demokrasisinin pasaportlarında, paralarında, mahkeme salonlarında duruyor.

Asıl mesele şu ki Ashoka, antik dünyanın en büyük fatihi değildi. Topraklarının çoğunu dedesi ve babası almıştı; kendi büyük seferi tek seferlikti ve adı Kalinga'ydı. Onu benzersiz kılan, kazandığı savaş değil, o savaşın resmî kaydını yazdırma biçimi. Antik çağın hükümdarları zaferlerini anıtlaştırdı: düşman sayısını şişirdiler, tanrıların onayını ilan ettiler, esirleri taşa zincirli çizdirdiler. Ashoka'nın en büyük askerî başarısının resmî belgesi ise, o başarıdan duyduğu utancı anlatır ve bundan böyle silahla fetih yapılmayacağını duyurur. Bunun bir devlet propagandası boyutu elbette vardı; yeni fethedilmiş, gergin, çok dilli bir imparatorluğu kılıçtan başka bir şeyle bir arada tutmanın yolunu arıyordu. Ama propaganda bile bir seçimdir ve hiçbir çağdaşı, hiçbir ardılı bu seçimi yapmadı.

Geriye kalan ise, hikâyenin en sessiz ironisi. İmparatorluk dağıldı, hanedan katledildi, saray yandı, ordu çözüldü, şehir toprağa gömüldü. Yüz bin kişinin öldüğü savaşın hangi tepede verildiğini bile bilmiyoruz. Hayatta kalan tek şey, bir adamın kendi zaferinden duyduğu pişmanlığı kazdırdığı taşlardı. Ve bu taşlar, konuşma yeteneklerini yitirdikten yüzyıllar sonra, bir darphane kimyagerinin tekrar eden iki heceyi fark etmesiyle sesini geri kazandığında, söyledikleri şey bir zafer değil, bir hesaplaşmaydı.

Nöron Biyografi'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.