Korseyi Söküp Atan Dansçı: Isadora Duncan

Bölüm metni

Sahneye ilk kez çıplak ayakla, üstünde ince bir tunikle çıktığında salondaki bazı insanlar bunun dans değil terbiyesizlik olduğunu söyledi. Oysa o kadın, iki yüz yıllık bale kurallarını değil, kadın bedenine giydirilmiş korseyi söküp atıyordu. Dansı özgürleştiren bu bedenin, hayatı boyunca kaybettiği her şeyi de aynı hızla kaybedeceğini kimse bilmiyordu.

26 Mayıs 1877'de San Francisco'da bir kız çocuğu doğdu ve ona Angela Isadora adı verildi. Vaftiz kayıtları yıl konusunda farklı bir tarihi işaret ettiği için doğum günü hep küçük bir tartışma konusu olarak kaldı; ama onun hayatında kesin olan şey tarihler değil, tarihlerin arasındaki boşluklardı. Çünkü Isadora'nın dünyaya geldiği yıl, babasının bankası battı.

Joseph Charles Duncan hem bankacı hem maden mühendisi hem de sanat meraklısı bir adamdı. Şehrin para çevrelerinde adı vardı, zevki vardı, kendine güveni vardı. Sonra kasa boşaldı, soruşturmalar başladı, itibar denilen şey bir sabah uyandığında ortadan kaybolmuştu. Evin içinde de aynı çöküş yaşandı: babanın ihanetleri ortaya çıktı, anne Mary Isadora Gray dört çocukla yalnız kaldı. Isadora en küçüktü. Ablası Elizabeth, abileri Augustin ve Raymond ile birlikte, hayatın ilk dersini çok erken öğrendi: kirayı ödeyemeyen bir evde sanat lüks değildir, tek servettir.

Anne piyano dersleri veriyordu. Körfezin karşı yakasına, Oakland'a geçtiklerinde evin tek düzenli sesi bu oldu. Mary akşamları öğrencileri gittikten sonra Chopin çalardı, bazen Beethoven, bazen Schumann; soğuk odalarda, çoğu zaman yemekten önce. Isadora yıllar sonra kendi sanatının kaynağını ararken hep o akşamlara döndü. Dans ona bir salonda değil, kömür alınamamış bir evde, annesinin tuşlarına basarken ısınan parmaklarında öğretilmişti. Ev sahibi kapıyı çaldığında ablası konuşur, anne arkadan piyanoyu susturmazdı. Fatura toplayıcılarını annelerinin kibarlığıyla değil, çocukların yüzsüzlüğüyle savuşturdukları o yıllar, Isadora'nın bütün hayatı boyunca paraya karşı tuhaf bir kayıtsızlık geliştirmesinin de nedeniydi: parası olduğunda harcadı, olmadığında aynı rahatlıkla borç yaşadı.

Okula 6 yaşında başladı ve 10 yaşında bıraktı. Gerekçesi, onu tanıyan herkesin daha sonra defalarca duyacağı türdendi: sıralar arasında oturmak ona anlamsız geliyordu, sıkıcı değil, anlamsız. Okuma öğrenmişti, gerisini Oakland'ın halk kütüphanesinden kendi aldı. Öğleden sonraları ise komşu çocuklarına dans dersi vermeye başladı. 10 yaşındaki bir çocuğun dans dersi derken akla gelebilecek her şeyden daha ciddi bir işti bu. Elizabeth ile birlikte öğrenci topladılar, ücret aldılar, zamanla bu dersler evin gelirinin bir parçası oldu. Isadora henüz on yaşındayken hem öğretmen hem de evin ortağıydı.

Peki ne öğretiyordu? İşte bütün hikâye burada başlıyor. Çünkü öğretecek bir yöntemi yoktu. Hayatında aldığı birkaç bale dersi, onu bu işten tümüyle uzaklaştırmıştı. Kendi anlattığına göre öğretmen ondan parmak uçlarında yükselmesini istemiş, o da bunun neden gerekli olduğunu sormuştu. "Çünkü güzel" cevabını aldığında verdiği karar, modern dansın doğum belgesi sayılır: ona hiç de güzel görünmüyordu, çirkin ve doğaya aykırı görünüyordu. Bir insan bedeninin ağırlığını on parmağının ucuna yıkmak, nefesini bir kafese sıkıştırmak, kolları bir çerçeveye kilitlemek. Bırakıp gitti ve bir daha dönmedi. Kendi derslerinde çocuklara deniz kıyısında gördüğü şeyi öğretti: dalganın gelişini, rüzgârın bir ağacı eğişini, koşan bir çocuğun gövdesinin öne doğru düşüşünü.

1895'te, henüz çocukluktan çıkmışken, bu kadarının Oakland'a sığmayacağını anladı. Annesini de alarak önce Chicago'ya gitti. Orada aç kaldı, çatı bahçelerinde, varyete sahnelerinde gösteri yaptı, kendisini ciddiye almayan menajerlerle pazarlık etti. 1896'da New York'a geçip dönemin en güçlü tiyatro adamlarından Augustin Daly'nin topluluğuna girdi. Bir Yaz Gecesi Rüyası'nda peri rolü oynadı, pandomimlerde ufak parçalar üstlendi. Bu, kâğıt üstünde bir yükselişti. Isadora içinse bir hayal kırıklığıydı: kendi dansını yapmasına izin verilmeyen, yalnızca sahnenin dekorunu tamamlayan bir bedene dönüşmüştü.

1898'de babası öldü. Yıllardır neredeyse görüşmedikleri bu adam, İngiltere'nin Cornwall açıklarında batan bir yolcu gemisinde, yeni eşi ve bir kızıyla birlikte hayatını kaybetti. Ertesi yıl, Duncanların ders verdiği bina yandı. Öğrencileri kurtardılar, Isadora'nın eşyaları kurtulmadı. Elinde kalanla New York'ta yeniden başlamak yerine, aklındaki o çok daha büyük ve çok daha belirsiz şeyi denemeye karar verdi.

1899'da Isadora, annesi, ablası Elizabeth ve abisi Raymond, Londra'ya giden bir sığır gemisine bindiler. Yolcu gemisi değildi; yük hayvanı taşıyan bir gemiye, en ucuz geçişi bulabildikleri için binmişlerdi. Hatta bileti O'Gorman soyadıyla aldılar, çünkü New York sosyetesinin gözdesi sayılan genç dansçının hayvan ambarının üstünde Atlantik'i geçtiği duyulmasın isteniyordu. Gurur, o gemide kalan tek bagajdı.

Londra'da para hemen bitti. Parkta sabahladıkları, ucuz pansiyonlardan kovuldukları günler oldu. Ve tam bu dönemde Isadora, hayatının en belirleyici keşfini ücretsiz bir yerde yaptı: British Museum, yani Britanya Müzesi. Günlerini oradaki Yunan salonlarında geçirdi. Vazoların üzerindeki figürleri, mermer kabartmaları, taşa kazınmış o duruşları defterine çizdi. Britanya Müzesi'nde aradığı şey sanat tarihi değildi, kanıttı. Çünkü o taş bedenlerde gördüğü şey, bale okulunun ona öğretmek istediği her şeyin tam tersiydi: ayaklar yere basıyordu, gövde bir yöne doğru eğiliyordu, kumaş bedeni sıkmıyor, hareketin yönünü gösteriyordu. Ve hiçbirinde korse yoktu.

İşte Isadora'nın bütün programı o salonlarda şekillendi. 19. yüzyılın kadın bedeni, balinalı korseyle belinden kıstırılmış, iç organları yerinden oynamış, derin nefes alması fizikle engellenmiş bir bedendi. Sahnedeki kadın da bundan muaf değildi: korse, etek katları, parmak uçlarını tahtalaştıran ayakkabı. Isadora bunların hepsini çıkardı. Yalınayak dans etti. Üstüne, Yunan kabartmalarından esinlenen ince, akan bir tunik giydi. Hareketin başlangıç noktası olarak da bedenin merkezini, göğüs kemiğinin altındaki o bölgeyi gösterdi; hareket oradan doğacak, kollar ve bacaklar onu yalnızca taşıyacaktı. Bu, bir kostüm tercihi değildi. Nefesin serbest kalması, dansın da serbest kalması anlamına geliyordu.

Londra'nın zengin evlerinin salonları onu bu halde keşfetti. Çıplak ayaklı, tuniği içinde, piyano eşliğinde dans eden genç Amerikalı önce bir merak, sonra bir moda oldu. Davet üstüne davet geldi. Isadora bu salonlarda hem yemek yedi hem de ilk izleyicisini kurdu.

1900'de Paris'e geçti. Oradaki ilk durağı yine bir müzeydi: Louvre, yani Luvr Müzesi. Antik heykellerin önünde saatler geçirdi, Luvr Müzesi'nin kapanma saatinden sonra defterine çizmeye devam etti. Aynı yıllarda Rodin'in atölyesine girdi ve heykeltıraşın çalışırken bedene bakışından çok şey öğrendiğini söyledi. Paris salonlarında dans etti; dönemin sanat çevrelerinin toplandığı evlerde adı dolaşmaya başladı.

1902'de Amerikalı dansçı Loie Fuller ile birlikte Avrupa turnesine çıktı. Fuller, metrelerce ipek kumaşı renkli ışıklarla hareket ettiren, sahne teknolojisini bir sanat diline çeviren bir öncüydü ve Isadora onun turne kervanında ilk kez düzenli bir profesyonel olarak çalıştı. Ama ikisinin dansı arasındaki fark nettir: Fuller kumaşı ve ışığı dönüştürüyordu, Isadora bedeni.

Ayrılma noktası Budapeşte'de geldi. 1902'de, orada, Urania Tiyatrosu'nda ilk kez bilet alan bir seyirci önünde, tek başına, tam orkestra eşliğinde sahneye çıktı. Hiçbir kumpanyanın parçası değildi, kimsenin programında bir numara değildi. Liszt ve Strauss çalındı, salon doldu ve dolu kalmaya devam etti: gösteriler 30 gün boyunca sürdü. Her akşamın sonunda seyirci onu bir valsle geri çağırıyordu, Johann Strauss'un Mavi Tuna'sıyla. Isadora o şehirde ilk aşkını da yaşadı; genç Macar oyuncu Oszkár Beregi, sahnede onun dansına eşlik eden klasik şiirleri okuyordu.

Budapeşte'den çıkan kadın artık bir asistan değildi. 1903'te Berlin'de verdiği bir konuşmada ne yaptığını teoriye döktü. Geleceğin Dansı adını verdiği bu metinde bale için "doğaya aykırı" dedi, dansın geleceğini ise bedenin kendi doğal hareketinde aradı. Ona göre dans bir eğlence numarası değil, en eski sanattı ve kadının kendi bedeni üzerindeki hakkını geri alması gerekiyordu. 25 yaşındaydı ve bir manifestosu vardı.

Sonraki on yıl, Avrupa'nın yalınayak bir kadın tarafından teslim alınmasının hikâyesidir.

Berlin, Münih, Viyana, Floransa, Stockholm. Çalışma yöntemi hep aynıydı: boş bir sahne, mavi bir perde, birkaç ışık ve orkestra. Dekor yoktu, hikâye yoktu, parlak kostüm yoktu, gruplar hâlinde girip çıkan dansçılar yoktu. Chopin'in bir mazurkası, Gluck'un bir arya eşliği, zamanla Beethoven'ın ve Wagner'in müzikleri. Dönemin alışkanlıklarına göre bu bir provokasyondu: ciddi müzik, konser salonunun malıydı, dans edilmek için değil dinlenmek için vardı. Isadora onu sahneye çıkardı ve "müziği görünür kılıyorum" dedi.

Münih'te öğrenciler gösteriden sonra atları çözüp arabasını kendileri çekti. Berlin'de eleştirmenler bölündü, salonlar dolu kaldı. 1904'te Wagner'in Bayreuth'taki festivaline, bestecinin eşi Cosima Wagner'in çağrısıyla gitti ve Tannhäuser'in bakkhanal sahnesinde dans etti; müziğin kutsal sayıldığı o evde, kutsal sayılmayan bir bedenle.

Aynı yıl Berlin'in Grunewald semtinde bir okul açtı. Bu okul, onun bütün hayatı boyunca peşini bırakmayan asıl tutkusuydu: dansı bir yıldız sanatı olmaktan çıkarıp çocuklara, hepsine, bir eğitim gibi vermek. Kız öğrencilerini bedava okuttu, barındırdı, kendi turne gelirini okula aktardı. Aralarından altısı yıllar içinde onun sahne ortağı ve mirasçısı oldu: Anna, Maria-Theresa, Irma, Lisa, Margot ve Erica. Basın onlara Isadorables, yani Isadora'nın kızları adını taktı; Isadora'nın kızları ismi o kadar tuttu ki bazıları hayatlarının sonuna kadar Duncan soyadını kullandı.

1904'ün sonunda Rusya'ya gitti. Petersburg ve Moskova'daki gösterileri, bale geleneğinin en güçlü olduğu ülkede sahne sanatlarını sarstı. Genç koreograf Mihail Fokin'in balenin kalıplarını kırma denemeleri, tiyatro adamı Konstantin Stanislavski'nin oyunculukta doğallık arayışı, Isadora'nın oradaki etkisinden ayrı düşünülmez. Stanislavski onunla tanışmasını, kendi aradığı şeyi başka bir sanatta hazır bulmuş bir adamın şaşkınlığıyla anlattı.

Özel hayatı da aynı yıllarda, aynı kurallara göre kuruldu: kimseden izin almadan. Evliliği bir kurum olarak reddediyordu ve bunu açıkça söylüyordu. 1906'da, İngiliz tiyatro tasarımcısı Gordon Craig'den kızı Deirdre doğdu. 1906'da Deirdre'nin doğumuyla birlikte sahneye dönüşü aylar sürdü, ama döndü. 1910'da, dikiş makinesi servetinin mirasçısı Paris Singer'dan oğlu Patrick doğdu. İki çocuk da evlilik dışıydı, Isadora bunu hiç gizlemedi, dönemin ahlak bekçileri de bunu hiç affetmedi.

Singer'ın parası ona hayalini büyütme imkânı verdi. 1908'de New York'a döndüğünde artık Avrupa'da ün yapmış bir sanatçıydı; Metropolitan Operası'nda, orkestrayı Walter Damrosch'un yönettiği gösterilerle, onu bir varyete numarası olarak gören ülkesine kendi dilinde cevap verdi. Ardından Paris yakınlarındaki Bellevue'de büyük bir bina alındı ve buraya yeni bir okul kuruldu. Isadora'nın kafasındaki ölçek artık bir sınıf değildi: yüzlerce çocuğun yalınayak, korsesiz, kendi bedenini tanıyarak büyüdüğü bir yer tasarlıyordu.

1913 ilkbaharında hayatı tam olarak istediği yerdeydi. Sahnede rakipsizdi, okulu vardı, iki çocuğu vardı, 35 yaşındaydı.

19 Nisan 1913, bir cumartesiydi. Isadora o gün çocuklarını Paris'te gördü; birlikte yemek yediler. Sonra Deirdre ve Patrick, dadılarıyla birlikte otomobile bindiler; şehrin hemen batısındaki Neuilly-sur-Seine semtinde, yani Nöyi'de kalıyorlardı, oraya dönüyorlardı.

Nöyi'de, nehir kıyısına yakın bir noktada otomobilin motoru durdu. Dönemin arabalarında bu sık görülen bir şeydi ve çözümü de belliydi: şoför iner, ön taraftaki kolu çevirerek motoru tekrar çalıştırırdı. Şoför indi. Araç, hafif eğimli zeminde kaymaya başladı. Kıyıdan aşağı yuvarlandı ve Seine Nehri'ne, yani Sen Nehri'ne girdi.

İçindeki üç kişi de kurtulamadı. Deirdre 6 yaşındaydı. Patrick üç yaşına günler kala ölmüştü. Dadı da onlarla birlikte boğuldu.

Bu noktada bir sanatçı hayatının en bilinen trajedisinden söz ediyoruz ve bu trajedinin ayrıntısı üzerine edebiyat yapmanın hiçbir gereği yok. Olan şudur: bir durup çalışmayan motor, bir eğim ve bir nehir, Avrupa'nın en gözde sanatçısının çocuklarının ikisini birlikte aldı. Isadora cenazede siyah giymeyi reddetti; çocuklar yakıldı. Kardeşi Raymond onu Yunanistan'a, Korfu'ya götürdü. Orada haftalarca neredeyse hiç konuşmadı. Sonra İtalya'ya, Viareggio'ya geçti ve orada, büyük tragedya oyuncusu Eleonora Duse'nin yanında kaldı. Duse ona iyileşmesini söylemedi, yalnızca yanında oturdu ve anlatmasına izin verdi; Isadora yıllar sonra bu dönemde kendisine yapılmış tek doğru şeyin bu olduğunu söyledi.

Aynı yılın içinde bir karar verdi: yeniden çocuk sahibi olacaktı. 13 Ağustos 1914'te bir oğlan doğurdu, İtalyan heykeltıraş Romano Romanelli'den. Bebek doğduktan birkaç saat sonra öldü. O günlerde Avrupa savaşa girmişti.

Savaş, Bellevue'deki okulun da sonu oldu. Isadora binayı Fransız devletine bıraktı; orası yaralılar için hastaneye dönüştürüldü. Kendi öğrencileri Amerika'ya gönderildi. Isadora savaş yıllarında Güney Amerika'ya, Amerika'ya, tekrar Avrupa'ya gitti; dans etti, para kazandı, parayı dağıttı, borç yaptı.

Sahnesi de değişti. 1913'ten sonra programına ağırlıkla ağıt girdi. Chopin'in cenaze marşını dans etti. Savaş yıllarında Fransa için bir ulusal marş olan Marseillaise'i, yani Marsilya Marşı'nı, elleri yukarıda, gövdesi öne atılmış hâlde, bir zafer dansı olarak değil bir yakarış olarak sahneledi; o gösteriler onun en çok konuşulan işleri arasına girdi. Daha önce dansında bir hafiflik, bir çocukluk sevinci vardı. Bundan sonra dansının ağırlığı oldu. Bunu kendisi de biliyordu ve bir daha o eski hafifliğin geri gelmeyeceğini açıkça söyledi.

1921'de beklenmedik bir davet geldi. Sovyet Rusya'nın eğitim ve kültür işlerinin başındaki Anatoli Lunaçarski, Isadora'ya Moskova'da bir okul kurmasını önerdi. Teklif onun 20 yıldır istediği şeydi: devlet destekli, parasız, binlerce çocuğa açık bir dans okulu. Hiç tereddüt etmedi.

Moskova'ya gittiğinde Preçistenka Sokağı'nda, eski bir konakta okulu kurdu. Ama ülke iç savaştan ve kıtlıktan çıkıyordu. Vaat edilen bin çocuk yerine çok daha azı geldi, yakıt yoktu, yemek yetmiyordu, bürokrasi her adımda büyüdü. Isadora yine turneye çıkıp okulun masraflarını kendi cebinden karşılamak zorunda kaldı.

Orada, kendisinden 18 yaş küçük bir şaire, Sergey Yesenin'e aşık oldu. 2 Mayıs 1922'de evlendiler. Ortak bir dil bile konuşmuyorlardı. Hayatı boyunca evliliğe karşı çıkmış olan Isadora, yalnızca şairin ülke dışına çıkabilmesi için bu kâğıdı imzaladığını söyledi.

Birlikte Avrupa'ya ve Amerika'ya gittiler. Bu turne, onun ülkesiyle hesaplaşmasına dönüştü. Ellis Island, yani Ellis Adası'nda, Sovyetler'den geliyor diye saatlerce sorguya alındı. Ellis Adası'ndaki o bekleyişin ardından sahneye çıktığı her şehirde, dansından çok siyasetinden söz edildi. 1922'de Boston'daki Senfoni Salonu'nda, kırmızı eşarbını başının üstünde dolaştırıp seyirciye kırmızının hayatın ve canlılığın rengi olduğunu söylediğinde iş koptu. Boston Belediye Başkanı onun şehirde sahneye çıkmasını yasakladı. Gazeteler kostümünü, evliliğini, içkisini ve siyasetini tartıştı; dansını değil. Yabancı bir vatandaşla evlenmesi nedeniyle Amerikan vatandaşlığı da tartışmaya açıldı. 1923'te Amerika'dan ayrıldı ve bir daha dönmedi.

Yesenin Rusya'ya döndü, ayrıldılar ve şair 1925'te kendi hayatına son verdi. 1924'te Isadora da Moskova'dan ayrılmıştı; okul, öğrencisi ve evlatlığı Irma Duncan'ın elinde yıllarca devam etti.

Son yılları Fransa'nın Akdeniz kıyısındaki kenti Nice'te, yani Nis'te geçti. Borçları birikmişti; otel hesaplarını ödeyemiyor, eski dostlarından yardım alıyor, bir yandan da anılarını yazıyordu. Hayatını anlattığı kitabın adı My Life, yani Hayatım'dı. Hayatım, hem para kazanmak için yazılmış bir kitaptı hem de kendi efsanesini kendi kalemiyle kurma denemesiydi. 8 Temmuz 1927'de Paris'teki Mogador Tiyatrosu'nda son kez sahneye çıktı.

14 Eylül 1927'de, Nis'te, bir Amilcar marka spor otomobile bindi. Direksiyonda genç bir tamirci, Benoît Falchetto vardı. Isadora'nın boynunda uzun, el boyaması kırmızı bir ipek şal vardı; arkadaşı Mary Desti'nin hediyesiydi. Araba hareket ettiğinde şalın ucu, arka tekerleğin açık telli jantına ve aksa dolandı. Şal bir anda gerildi. 50 yaşındaydı ve boynu kırılmıştı; hastaneye götürüldüğünde ölmüştü.

Son sözleri konusunda iki ayrı anlatı var. Yaygın biçimde dolaşan cümle, dostlarına veda edip şana gittiğini söylediğidir. Olay yerinde bulunan Mary Desti ise onun aşka gittiğini söylediğini aktardı. Hangisi doğruysa, ikisi de sonradan anlatılmış bir cümlenin kaderini paylaşıyor: Isadora'nın kendi hayatına dair her şey gibi, kesinlikten çok efsaneye yakın.

Cenazesi Paris'e getirildi, yakıldı. Külleri Père Lachaise, yani Per Laşez Mezarlığı'ndaki bir hücreye, 14 yıl önce Sen Nehri'nde kaybettiği iki çocuğunun küllerinin yanına konuldu.

Geriye ne kaldı? Önce bir tuhaflık: neredeyse hiç görüntü kalmadı. Isadora sinema kamerasına güvenmedi, dansının o kaba ve hızlı görüntülerle yanlış anlaşılacağını düşündü ve kendini filme çektirmeye hemen hiç izin vermedi. Dünyanın onu izlemek için can attığı bir dönemde, bugün elimizde onun dans ettiği doğrulanmış bir film yok. Elimizde olan şey fotoğraflar, çizimler, yazdığı metinler ve en önemlisi öğrencileri.

Bu yüzden onun mirası bir arşivde değil, bedenden bedene aktarılan bir gelenekte yaşadı. Yetiştirdiği kızlar kendi okullarını açtı, onlar kendi öğrencilerini yetiştirdi ve Duncan tekniği bu zincirle bugüne geldi. Ondan sonra gelen modern dans kuşağı, kullandığı teknikleri beğenmediğinde bile onun açtığı kapıdan geçti: dansın bir hikâye anlatmak zorunda olmadığı, bir bedenin müzikle doğrudan konuşabileceği, sahnenin boş kalabileceği fikri onunla yerleşti. Dünyanın onu "modern dansın annesi" diye anmasının nedeni bir koreografi değil, bu izindir.

Ama belki en kalıcı etkisi dans salonlarının dışındadır. Isadora Duncan sahneye çıplak ayakla ve korsesiz çıktığında, estetik bir tercih yapıyor gibi görünüyordu. Yaptığı şey aslında bir kadının nefes alabilen, yere basabilen, kendi ağırlığını kendi taşıyan bir bedene sahip olabileceğini kalabalık bir salona göstermekti. O bedeni balinalı bir kafesten çıkardı ve bir daha içine sokmadı. 20. yüzyıl kadın giyiminden korsenin çekilmesi elbette tek bir kişinin eseri değil; ama o değişimin en görünür, en inatçı ve en yüksek sesli ilk örneği, 1877'de iflas etmiş bir evde doğan ve Oakland'ın mahalle çocuklarına dalganın nasıl kıyıya vurduğunu öğreten o kızdı.

Nöron Biyografi'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.