Elli Yaşında Mimar Olan Asker: Sinan

Bölüm metni

Kırk dokuz yaşındaydı ve hâlâ bir askerdi. Ömrünün yarısı bitmişti, bugün adını bildiğimiz tek bir yapısı yoktu. Sonra bir nehrin balçığına köprü kurdu — ve imparatorluğun taşı onun eline verildi.

Kayseri'nin kuzeydoğusunda, Erciyes'in karlı gölgesinden çıkıp bozkıra doğru açılan bir yamaçta, Ağırnas adında bir köy vardır. Oranın taşı yumuşaktır; volkanın yüzyıllar önce bıraktığı tüf, keserle oyulabilen, testereyle kesilebilen, kuruduktan sonra sertleşen bir taştır. Köylüler evlerini bu taşa yalnızca yapmazlar, bir kısmını doğrudan taşın içine oyarlar. Yer altında koridorlar, ambarlar, serin odalar, suyun aktığı kanallar vardır. Bir çocuk orada büyüdüğünde taşı dışarıdan bir malzeme gibi öğrenmez; içinde yaşadığı şey gibi öğrenir. Ağırlığın nereye bindiğini, bir tavanın hangi noktada çatlayacağını, suyun hangi eğimde kendiliğinden yürüyeceğini, oyunun bile taş üstünde oynandığı bir yerde edinir.

1490 yıllarına doğru, bu köyde Hristiyan bir ailenin oğlu olarak bir çocuk doğdu. Doğum yılını kesin bilmiyoruz; yaklaşık hesaplar 1489 ile 1490 arasında dolaşır. Adını da bilmiyoruz. Sonradan yazılanlarda Yusuf denir, ama bu bir rivayettir, belge değildir. Ailesinin hangi topluluktan olduğu da bugün hâlâ tartışılır: Kapadokya'nın Rum cemaatinden mi, Ermeni cemaatinden mi geldiği konusunda birbirine karşı duran görüşler var ve eldeki kayıtlar bu soruyu tartışmasız biçimde kapatmıyor. Kayıtların söylediği şey şudur: babası, Osmanlı defterlerinde "Abdülmennan" diye geçer. Bu bir isim değil, bir usuldür. Müslüman olmuş bir kişinin Müslüman olmayan babası yazılırken kullanılan kalıptır. Yani defterdeki o tek kelime, bir adamın gerçek adının üstüne çekilmiş bir perdedir.

Çocuk babasının yanında çalıştı. Taş kesildi, duvar örüldü, ahşap biçildi. Bu, bir meslek eğitimi değildi henüz; bir köy çocuğunun evinin işine yardım etmesiydi. Ama elin öğrendiği şey, aklın sonradan bulamadığı bir yerden gelir. Yıllar sonra İstanbul'da en büyük kubbeleri kuran adam, hiçbir okulda ders olarak öğretilmeyen bir sezgiyle çalışacaktı: malzemenin ne zaman şikâyet ettiğini bilmek.

1512'de köyün kapısına devlet geldi. Yavuz Sultan Selim'in tahta çıktığı yıldı. Osmanlı düzeninde devşirme denilen uygulama yürürlükteydi: taşradaki Hristiyan ailelerin oğullarından bir bölümü belirli aralıklarla seçilir, defterlere yazılır, başkente gönderilir, Müslüman olarak yetiştirilir ve devletin asker ya da idareci kadrolarına katılırdı. Sinan'ın kendi anlattıklarına göre o da Yavuz Selim devrinde bu yolla alındı. Yaşı tahminen yirmi ikiydi; yani alışıldığı gibi bir çocuk değil, neredeyse yetişkin bir genç.

O yürüyüşü hayal etmek gerekir. Kayseri'den İstanbul'a, atlı birkaç görevlinin önünde, benzer köylerden toplanmış benzer yaşta oğlanların arasında, haftalar süren bir yol. Arkada bırakılan şey sadece bir ev değildi: annenin sesi, kilisenin çanı, doğduğu dilin günlük kelimeleri, kendi adı. Geride kalan aile için bu bir ölüm değildi ama bir daha tam olarak geri dönmeyecek bir ayrılıktı; gidenin adı değişecek, dini değişecek, konuştuğu dil değişecekti.

Başkentte Acemi Oğlanlar Ocağı'na verildi. Burada iki şey birlikte öğretiliyordu. Birincisi yeni bir kimlikti: Türkçe, İslam'ın esasları, saray terbiyesi, askerî itaat. İkincisi bir zanaattı. Her oğlan bir ustanın eline verilirdi; kimi okçuya, kimi nalbanda, kimi duvarcıya. Sinan dülgerlerin, yani marangoz ve yapı ahşapçılarının yanına verildi. Ahşap, Osmanlı yapı düzeninin en can alıcı malzemesiydi: kalıp ahşaptan kurulurdu, iskele ahşaptan kurulurdu, köprü ahşaptan kurulurdu, kubbenin kemeri taşa oturana kadar onu havada tutan şey ahşaptı. Yani taş yapı bile ahşabın üstünde doğardı.

Defterde artık yeni bir ad vardı. Sinan. Ağırnas'ta hangi adla çağrıldığını bugün kimse bilmiyor; tarihe geçen ad, devşirme kayıtlarının verdiği addır. İnsan hayatının bu kadar keskin bir yerinden kesilmesi, çoğu zaman bir hikâyenin sonudur. Bu seferinde başı oldu. Çünkü eline verilen keser, onu otuz yıl boyunca bir ordunun içinde dolaştıracak ve bir mimarı, mimarlık yapmadan yetiştirecekti.

Sinan'ın mesleğe girişi bir şantiyeden değil, bir seferden geçer. Yeniçeri ocağına alındıktan sonra, Osmanlı ordusunun 16. yüzyılın ilk yarısındaki hemen hemen bütün büyük hareketlerinde bulundu.

1521'de Belgrad'ın alınışında ordunun içindeydi. Bir kale kuşatması, genç bir dülger için mühendislik dersidir: lağım kazılır, duvarın altı boşaltılır, kuşatma kuleleri kurulur, topun geri tepmesini taşıyacak platformlar yapılır. Hepsi hesapla yapılır ve hepsinin hesabı yanlışsa insanlar ölür. Ertesi yıl, 1522'de Rodos kuşatmasına katıldı. Rodos, dönemin en güçlü tahkimatlarından birine sahipti; şövalyelerin yüzyıllarca geliştirdiği o surlar, ateşli silah çağının taş duvarını nasıl değiştirdiğinin canlı dersiydi. 1526'da Mohaç'ta Macar ordusunun karşısındaydı. Bu seferlerde yükseldi; atlı sekbanlıktan başlayıp acemi oğlanları yayabaşılığına, kapıkulu yayabaşılığına, ardından zemberekçibaşılığa, yani ordunun ağır yaylı silahlarından sorumlu bölüğün başına geldi; sonra haseki rütbesini aldı. Kırklı yaşlarının sonuna kadar unvanı askerdi.

Ama bu yıllar boyunca gözü, çoğu askerin bakmadığı yere bakıyordu. Ordu bir şehre girdiğinde yağma ve ganimet başka şeylere koşarken, Sinan binalara bakıyordu. Balkanlarda kiliselerin tonozlarını, Macaristan'da saray yapılarını, Suriye ve Irak'ta camilerin, medreselerin, kervansarayların oranlarını gördü. Doğuda Safevî ve daha eski İran yapı geleneğinin kubbelerini, çini kaplamalarını, kemer biçimlerini gördü. Ve İstanbul'a her dönüşünde, şehrin ortasında bin yıldır duran şeyi gördü: Ayasofya. Justinianos'un 6. yüzyılda yaptırdığı o yapının kubbesi, yüzyıllardır hiçbir Osmanlı mimarının geçemediği bir ölçüydü ve genç yeniçeri her seferinde onun altından geçiyordu.

Asıl kırılma, 1530'ların ortasında, orduda bir mühendis olarak işe yaradığı anda geldi. Kanunî Sultan Süleyman'ın Irakeyn Seferi sırasında, 1534'te, Van Gölü kıyısına ulaşan Osmanlı kuvvetleri bir sorunla karşılaştı: göl, bir iç deniz büyüklüğündeydi ve karşı kıyıdaki Safevî hareketleri hakkında bilgi almanın yolu yoktu. Vezir Lütfi Paşa, Sinan'a gölde gemi yapmasını emretti. Tatvan'da, denizden yüzlerce kilometre içeride, 1.600 metre rakımda, Sinan üç kadırga inşa etti. Bunları topla ve tüfekle donattı, idaresini de üstlendi ve gölde keşif yaptı.

Bu işin niteliğini anlamak lazım. Gemi, bir binanın tersidir. Bina yere oturur ve ağırlığını zemine aktarır; gemi suya oturur ve ağırlığını dengesine aktarır. Kıyıda hazır tezgâh yok, kalafat ustası kadrosu yok, kereste deposu yok. Eldeki malzeme, çevredeki orman; eldeki işçi, ordunun içindeki zanaatkârlar; eldeki süre, seferin izin verdiği kadar. Sinan bu işi bitirdiğinde sadece üç gemi yapmış olmuyordu; ordunun üst kademesine kendisini şu şekilde tanıtmış oluyordu: imkânsız denilen yapı işini, verilen sürede, verilen yerde çözen adam.

1537'de ordu başka bir yöne döndü; Korfu ve Pulya, yani İtalya'nın güney kıyısı seferinde yine görevdeydi. Yol yapımı, nehir geçişi, ordugâh düzeni, sur onarımı. Osmanlı seferi, yürüyen bir şehirdi: on binlerce insan, binlerce hayvan, toplar, cephane, fırınlar. Bu şehrin her gün yeniden kurulması ve her gün yeniden sökülmesi gerekiyordu. Böyle bir orduda yıllarca çalışmak, bir mimara hiçbir medresede verilemeyecek bir şey verir: ölçek duygusu ve organizasyon disiplini. Yüzlerce insanı aynı anda nasıl çalıştıracağını, malzemenin nereden geleceğini, bir işin gerçekte kaç gün süreceğini bilmek.

Kırk yılı aşmış bir adam, hâlâ asker unvanı taşıyordu ve hâlâ bir tek cami yapmamıştı. Mesleğin bütün aletleri elindeydi; eksik olan tek şey, kendisine bir yapı emanet edilmesiydi. O emanet, 1538'de, bir bataklığın kenarında geldi.

1538'de Kanunî, Boğdan'a, yani bugünkü Moldova topraklarına sefer açtı. Ordunun yolu Prut nehrine çıktı. Prut, geniş bir nehir değildir; asıl sorun suyun kendisi değil, kenarıydı. Nehrin iki yanı balçıktı. Yağmur mevsiminde toprak, üstüne basan her şeyi içine çeken bir hamura dönüşüyordu. Atlı bir süvari geçebilirdi; ama ağır top arabaları, cephane kağnıları, yük hayvanları ve on binlerce yürüyen asker geçemezdi. Bir kazık çakıyorsunuz, kazık dibe oturmuyor, çamurun içinde kayıyor. Üstüne ağırlık bindiğinde bütün sistem bir yana devriliyor.

Günlerce denendi, olmadı. Sefer durmuştu ve duran bir sefer, sadece gecikme değil, erime demekti: yem tükenir, hastalık başlar, mevsim kapanır. Sadrazam Lütfi Paşa, dört yıl önce Van Gölü'nde kendisine gemi yapan adamı hatırladı ve işi Sinan'a verdi.

Sinan'ın çözümü, kaynaklarda ayrıntısıyla anlatılmaz; sonucu anlatılır. Balçık zemine, kısa sürede, ordunun ağırlığını taşıyan yüksek bir ahşap köprü kurdu. Süre için kaynaklar 10 ile 13 gün arasında değişen rakamlar verir. Mühendislik açısından yapılan şey, ağırlığı tek bir noktaya bindirmemekti: yükü geniş bir tabana yaymak, ahşabı birbirine kenetleyerek bütün köprüyü tek bir çerçeve gibi çalıştırmak ve suyun akışına dayanacak bir yükseklik tutmak. Balçığın üstüne ayak basmıyorsunuz; balçığın üstünde yüzen bir sistem kuruyorsunuz.

Ordu geçti. Toplar geçti. Ve o köprüden geçen asıl şey, Sinan'ın hayatıydı.

Seferin dönüşünde, Hassa Mimarları Ocağı'nın başı olan Mimar Acem Ali vefat etti. Boşalan makam, imparatorluğun baş mimarlığıydı. Kanunî, bu göreve Prut'ta köprüyü kuran adamı atadı. Yıl 1538'di. Sinan yaklaşık kırk dokuz, elli yaşındaydı.

Bu cümlenin üstünde durmak gerekir, çünkü bir insan hayatının olağan seyrine aykırıdır. Elli yaşında bir adam, o devirde ömrünün sonuna yaklaşmış sayılırdı. Askerlikte emekliliğe en yakın rütbelerdeydi. Ve tam o noktada, otuz yıllık mesleğini bırakıp hiç resmen yapmadığı bir mesleğe, sıfırdan değil ama en tepesinden başladı.

Baş mimarlık, bugün "mimar" kelimesinin anlattığından çok daha geniş bir işti. Hassa Mimarları Ocağı bir devlet dairesiydi. Padişahın ve hanedanın yapıları buradan yürütülüyordu; ama yalnızca onlar değil. Başkentin su yolları, köprüleri, surları, limanları, kaldırımları; taşradaki kale onarımları; vakıf yapılarının denetimi; hangi binanın nereye yapılabileceği, hangi duvarın komşunun hakkına girdiği, hangi yapının yıkılması gerektiği. Şehrin imar düzeni, keşif defterleri, keşif bedelleri, usta yevmiyeleri, taş ocaklarından kireç ocaklarına kadar malzeme tedariki. Ve bütün bunların üstünde, imparatorluğun her yerine mimar yetiştirip gönderme sorumluluğu.

Sinan bu makamda bir ya da iki yıl kalmadı. Yarım yüzyıl kaldı. Üç padişah gördü: Kanunî Sultan Süleyman, II. Selim, III. Murad. Askerliği ona ölçek ve örgütlenme vermişti. Şimdi ilk kez kendi adına bir şey kuracaktı ve ilk kuracağı şeyin adını kendisi koyacaktı: çıraklık.

Makama geldikten sonraki ilk işleri, bir imparatorluk mimarının alışma dönemiydi: 1539'da Haseki Hürrem Sultan adına yapılan külliye, İstanbul'daki ilk büyük işi oldu. Ama onun kendi hayatını anlatırken kullandığı sınıflandırma, bu küçük işleri saymaz. Yaşlılığında, kâtibi Sâi Mustafa Çelebi'ye hayatını ve eserlerini yazdırdığında, üç yapıyı mesleğinin üç basamağı olarak adlandırdı.

Çıraklık eseri, Şehzade Mehmed Camii'ydi. Kanunî'nin genç yaşta ölen oğlu için, 1543 ile 1548 arasında İstanbul'da yapıldı. Yapı, dört yarım kubbenin ortadaki kubbeyi dört yönden desteklediği simetrik bir düzen kurar. Göz bunu bir denge olarak görür; ama Sinan için bu düzen bir sonuç değil, bir denemeydi. Çünkü dört yönden eşit destek, mekânı da dört eşit parçaya böler ve kubbenin altındaki boşluk tek bir hacim gibi okunmaz.

Kalfalık eseri Süleymaniye'ydi. 1550'de başlandı, 1557'de açıldı. Kubbesi 26,5 metre çapında ve yerden 53 metre yüksekliğinde. Onu taşıyan dört büyük ayağın yanındaki anıtsal granit sütunlar uzaklardan getirilmişti; bir kısmı Mısır'dan, bir kısmı Anadolu'daki eski ocaklardan. Süleymaniye bir cami değil, bir şehir parçasıdır: medreseler, darüşşifa, tıp medresesi, hamam, imaret, mektep, çarşı, hepsi bir arada.

Bu şantiye hakkında elimizde yapının kendisinden başka bir şey daha var: defterleri. Osmanlı maliyesi, bu inşaatın hesabını kalem kalem tuttu. Hangi ustaya günde kaç akçe verildiği, hangi taşın hangi ocaktan geldiği, kaç yumurta, kaç kantar kurşun harcandığı yazıldı. O defterler bize, yapının yaz aylarında günde 2.000 kişinin çalıştığı bir organizasyon olduğunu, inşaatın yedi yılı boyunca binlerce kişinin istihdam edildiğini ve çalışanların hem Müslüman hem gayrimüslim ustalardan oluştuğunu söylüyor. Yani Süleymaniye'yi anlamak için sadece kubbeye bakmak yetmez; o kubbenin altında, yedi yıl boyunca yevmiyesi tek tek yazılmış bir insan kalabalığı vardır.

Süleymaniye'nin inşasında anlatılan bir hikâye var. Temeller atıldıktan sonra Sinan uzun bir bekleme süresi istedi; ayakların ve zeminin oturması için işi durdurdu. Bu bekleyiş uzadı, padişahın sabrı tükendi, saraya mimarın işi savsakladığı söylentileri gitti. Sinan'ın cevabı, yapının ağırlığının zemine yerleşmesi gerektiği oldu. Bu anlatının sonradan eklenen süslü ayrıntıları vardır; mesela Sinan'ı kubbenin altında nargile içerken gösteren versiyonu efsanedir, çünkü tütün Osmanlı topraklarına o yıllarda henüz girmemişti. Ama çekirdeğindeki mühendislik gerçektir: taşıyıcı sistem yüklendikçe oturur ve oturma bitmeden üstüne kubbe kurulan yapı çatlar. Sinan'ın yaptığı şey tembellik değil, zamanı bir malzeme gibi kullanmaktı.

Bu yıllarda o, artık yalnızca cami yapan biri değildi. 1550'lerde ve 1560'larda İstanbul'un en kritik meselesini çözdü: su. Kırkçeşme suları denilen sistemle, şehrin kuzeyindeki derelerin suyunu toplayıp Haliç'in arkasındaki tepelerden geçirerek şehrin içine getirdi. Bu işin en çarpıcı parçası, Alibey deresi üzerindeki Mağlova Kemeri'dir: iki katlı, büyük açıklıklı bir su kemeri, vadinin bir yanından öbürüne suyu milimetrik bir eğimle taşır. Su kemerinde hata affedilmez; eğim bir parça fazla olursa su akışı kanalı tahrip eder, bir parça az olursa su hiç akmaz.

Köprüler yaptı. Büyükçekmece'de, 1560'ların sonunda tamamlanan köprü, bataklık bir geçişi dört ayrı kemerli bölümle aşar ve İstanbul'un batıya açılan ana yolunu güvenceye alır. Prut'ta ahşapla çözdüğü sorunu, otuz yıl sonra taşla ve kalıcı olarak çözmüş gibidir.

Ve Ayasofya'ya el attı. 1573'te, bin yıllık yapının dışına payandalar ekleyerek onu güçlendirdi, çevresindeki yapılaşmayı denetledi. Gençliğinde altından geçtiği, meslek hayatı boyunca ölçüsünü kıyas aldığı binanın bakımı, artık onun görevi altındaydı. Ama onunla yarışmak istediği yapıyı, İstanbul'da değil, Edirne'de kuracaktı.

1568'de, II. Selim'in emriyle Edirne'de temel atıldı. Yer, şehrin en yüksek noktasıydı; yapı tamamlandığında ovanın her yerinden görülecek şekilde konumlandırıldı. İnşaat 1574'e kadar sürdü. Sinan seksenini aşmıştı.

Selimiye'de yaptığı şey, kırk yıllık bir problemin cevabıydı. Şehzade'de kubbeyi dört yarım kubbeyle desteklemiş, Süleymaniye'de daha büyük bir hacmi daha yükseğe taşımıştı. Selimiye'de kubbeyi sekiz ayağa oturttu ve bu ayakları duvarların içine çekti. Sonuç, bölünmeyen tek bir mekândır: içeri girdiğinizde gözünüz hiçbir yerde parçalanmaz, kubbe bütün hacmin üstünde tek bir örtü gibi durur. Kubbenin çapı 31 metrenin üzerindedir ve zeminden yaklaşık 43 metre yükselir. Dört minare, 70 metreyi aşan boylarıyla yapıyı dört köşeden kuşatır; bunlardan birinin içinde, birbirinden bağımsız üç ayrı merdiven aynı anda yukarı çıkar ve kimse diğerini görmez.

Sinan, hayatını yazdırdığı metinlerde Ayasofya'yı açıkça hedef olarak anar: mimarların o kubbenin aşılamayacağını söylediklerini ve kendisinin Selimiye'de daha büyüğünü kurduğunu belirtir. Bugünün ölçümleri bu iddiayı tartışmalı kılar; Ayasofya'nın kubbesi tam daire değildir ve iki eksendeki çapları Selimiye'nin kubbesine çok yakındır. Ama ölçülebilir asıl fark, çapta değil, taşıyıcı sistemin tutumluluğundadır: Selimiye'nin kubbesi, altındaki mekânı neredeyse hiç bölmeyen bir iskeletle ayakta durur. Sinan'ın "ustalık eserim" dediği şey bir rekor değil, bir çözümdür.

Bu metinlerin kendisi de mirasının bir parçasıdır. Ömrünün sonunda, şair ve kâtip Sâi Mustafa Çelebi'ye hayatını ve yaptığı yapıların listesini yazdırdı; böylece ortaya iki eser çıktı: Tezkiretü'l-Bünyan ve Tezkiretü'l-Ebniye. Bunlar Osmanlı dünyasında eşi az bulunan belgelerdir, çünkü bir sanatçının kendi ağzından mesleğini anlattığı metinlerdir. Listeler yüzlerce yapı sayar: camiler, mescitler, medreseler, türbeler, imaretler, hastaneler, kervansaraylar, saraylar, hamamlar, köprüler, su kemerleri. Toplam, 300'ü rahatça aşar. Bu kadar yapı tek bir insanın elinden çıkmaz; bir insanın kurduğu düzenin elinden çıkar. Sinan'ın asıl inşa ettiği şey, Hassa Mimarları Ocağı'nı imparatorluk çapında çalışan bir tasarım ve denetim kurumuna dönüştürmesiydi. Ondan sonraki kuşak, Davud Ağa ve Sedefkâr Mehmed Ağa gibi isimler, bu ocaktan çıktı; Osmanlı mimarlığının sonraki yüzyılı, onun okuduğu dersin devamıdır.

Bir de kişisel bir iz var, taştan değil kâğıttan. 1573-1574 yıllarına ait bir padişah hükmü, Kıbrıs'ın fethinden sonra Kayseri yöresindeki gayrimüslim ailelerin adaya yerleştirilmesi sırasında, Sinan'ın bir dilekçe verdiğini gösterir. Ağırnas ve çevresindeki Kiçi Bürüngüz ile Üskübü köylerinde yaşayan akrabalarının sürgün dışında tutulmasını istemiş ve bu istek kabul edilmiştir. Belgede akrabaları gayrimüslim olarak kayıtlıdır. Altmış yıl önce bir çocuğun elinden alındığı o köyle bağı, imparatorluğun baş mimarı olduktan sonra da kopmamıştı; ve elindeki yetkiyi, adını değiştirmek zorunda kaldığı ailenin kalanını korumak için kullanmıştı.

17 Temmuz 1588'de İstanbul'da öldü. Yaşı yüze yaklaşmıştı. Yarım yüzyıl boyunca, bir şehrin siluetini yeniden yazmış, bir imparatorluğun suyunu, köprüsünü, kubbesini kurmuş bir adamın kendisi için seçtiği yer şurasıdır: Süleymaniye Külliyesi'nin bir köşesinde, sokak duvarının dibinde, küçük bir türbe. Mermer bir taş, üstü örtülü sade bir sanduka, demir parmaklıklar. Yanında bir sebil. Bütün o kubbelerin arasında kendine anıt yapmadı; kendi eserinin bahçe duvarına yerleşti, sanki yapının bir parçası, bir çalışanıymış gibi. Türbeyi de kendisi tasarlamıştı.

Doğduğu köy bugün onun adını taşıyor. Ama mirasının en doğru ölçüsü ne türbe ne köydür. Elli yaşında, çoğu insanın bitirdiği yerde başlamış; otuz yıl boyunca bataklıkta, gölde, kuşatmada öğrendiği her şeyi, kalan elli yılında taşa çevirmiştir. Prut'un balçığı üzerinde yük dağıtmayı öğrenen akıl, Selimiye'de kubbenin ağırlığını sekiz ayağa dağıtan akıldır. İkisinin arasındaki mesafe, bir ömrün tamamıdır.

Nöron Biyografi'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.