Babasını Vurdu, Sürgünde Denizi Buldu: Halikarnas Balıkçısı

Bölüm metni

Bir gece İstanbul'da tek bir kurşun, bir paşayı öldürdü ve oğlunun hayatını ikiye böldü. On bir yıl sonra o oğul, bir dergi yazısı yüzünden kimsenin adını bilmediği bir balıkçı kasabasına sürgüne gönderildi. Ceza üç yıldı ama o kasabadan çeyrek asır ayrılmadı.

1890 baharında, 17 Nisan günü, Girit'te bir paşa konağında bir erkek çocuk doğdu. Annesi doğumdan önce bir rüya görmüştü; rüyasında Musa peygamberi görmüş, bunu bir işaret saymıştı. Bebeğin adı bu rüyadan alındı ve önüne ailenin iki büyük adamının adı eklendi: amcası Ahmet Cevat Paşa ile babası Mehmet Şakir Paşa. Böylece çocuğun adı Musa Cevat Şakir oldu. Sonraları Türk edebiyatı onu bambaşka bir adla tanıyacaktı ama o gün Girit'teki konakta bunu kimse bilemezdi.

Kabaağaçlızade ailesi, Osmanlı'nın son döneminde devletin en üst kademelerine kadar yükselmiş bir aileydi. Amca Ahmet Cevat Paşa, Sultan İkinci Abdülhamit döneminde sadrazamlığa kadar çıkmıştı. Baba Mehmet Şakir Paşa ise asker kökenli bir devlet adamıydı; diplomatlık yapmış, valilik görevlerinde bulunmuştu. Anne Sare İsmet Hanım da Giritliydi. Cevat Şakir, bu evin 6 çocuğunun en büyüğüydü. Kardeşlerinden Fahrünnisa ileride ressam, Aliye ise gravür sanatçısı olarak tanınacaktı. Yeğeni Füreya Koral da Türkiye'nin ilk kadın seramik sanatçısı olacaktı. Kısacası bu çocuk, sanatın ve devlet hizmetinin iç içe geçtiği bir evde büyüyordu.

Çocukluğunun ilk yılları denize bakan bir yerde geçti. Babasının görevi nedeniyle aile 1890 ile 1895 arasında Atina'da, Faleron kıyısında yaşadı. Ardından İstanbul'a, Büyükada'ya taşındılar. Adada, özel öğretmenlerden İngilizce öğrendi; bu dil ileride hem okuduğu kitapların hem de geçimini sağladığı işlerin kapısını açacaktı. Sonra Robert Kolej'e gitti. Daha okul yıllarında kalemi eline almıştı; İngilizceden yaptığı bir çeviri İkdam gazetesinde yayımlandığında henüz gencecik bir delikanlıydı.

Gönlünde deniz vardı. İngiltere'ye gidip denizcilik eğitimi almak istiyordu. Ama paşa ailesinin büyük oğlunun gemilerde dolaşması aileye uygun görülmedi. Aile baskısıyla başka bir yol seçildi ve Cevat Şakir, Oxford Üniversitesi'nde Modern Tarih okumaya gönderildi. İngiltere'de geçirdiği yıllar onu biçimlendirdi. Avrupa'nın düşünce dünyasını, kütüphanelerini, müzelerini tanıdı. Antik Yunan'ın ve Roma'nın mirasına bu yıllarda yakından baktı. O mirasın asıl kaynağının, kendi doğduğu toprakların hemen karşısında, Ege'nin iki yakasında olduğunu ileride bütün ömrü boyunca savunacaktı.

Okulu bitirip döndüğünde artık çevresine biraz yabancı bir gençti. İstanbul'un paşa konaklarındaki hayat, onun İngiltere'de gördüğü dünyayla kolayca bağdaşmıyordu. İtalya'ya gitti, resim çalıştı. 1913'te İtalyan bir kadınla evlendi ve bir süre orada yaşadı. Çizmek, boyamak, okumak, yazmak; hepsi onun için aynı merakın parçalarıydı. Önünde rahat, aydın bir hayat varmış gibi görünüyordu. Ama aile içinde gerginlik büyüyordu. Para sıkıntısı başlamıştı ve baba ile oğul arasında hesaplaşmayı bekleyen bir şeyler birikiyordu. 1914 yazı geldiğinde bu birikim, hiç kimsenin geri alamayacağı bir ana dönüşecekti.

1914 yazında aile ciddi bir mali darboğazdaydı. Mehmet Şakir Paşa, oğulları Cevat ve Suat ile birlikte Afyon'daki aile çiftliğine gitti. Orada, 28 Temmuz 1914'te, baba ile büyük oğul arasında bir tartışma çıktı. Tartışma büyüdü ve Cevat Şakir'in elindeki silah ateş aldı. Mehmet Şakir Paşa bu kurşunla hayatını kaybetti. Cenazesi İstanbul'a getirildi ve Büyükada'daki mezarlığa gömüldü.

O gün çiftlikte tam olarak ne olduğu, aradan bir asırdan fazla zaman geçmesine rağmen hâlâ netlik kazanmış değil. Tartışmanın neden çıktığına dair farklı anlatılar var. Kimileri borçları ve harcamaları öne çıkarır, kimileri aile içinde çok daha ağır bir meseleyi, kimileri de olaylar sırasında paşanın kalbinin dayanmadığını ileri sürer. Bunların hiçbiri kesinleşmiş bir gerçek değil; hepsi rivayet düzeyinde kalıyor. Kesin olan şu: bir oğul, babasının ölümüne yol açan kurşunun sahibi olarak yargılandı. Ve Cevat Şakir bu olayı bütün ömrü boyunca geniş bir sessizlikle taşıdı. Sonraki yıllarda yazacağı yüzlerce sayfanın arasında bu yaz gününe pek az yer vardı.

Mahkeme onu suçlu buldu. Kaynakların çoğuna göre 15 yıl kürek cezasına çarptırıldı. Oxford mezunu, resim çalışmış, birkaç dil bilen bir paşazade, şimdi bir mahkûmdu. Sonrası, adını değiştirecek kadar uzun hapishane yıllarıydı. Bu yıllar Birinci Dünya Savaşı'nın, imparatorluğun çöküşünün ve işgalin yıllarıydı. Dışarıda koca bir devlet dağılırken o, duvarların arasında zamanın geçişini sayıyordu.

Hapishane ona iki şey bıraktı. Birincisi hastalıktı. Yedi yılın sonunda verem olmuştu ve bu hastalık nedeniyle tahliye edildi. İkincisi ise insanlara bakışıydı. Cezaevinde paşa çocuğu olmanın bir anlamı yoktu. Orada hırsızlarla, kabadayılarla, kendisi gibi bir an yüzünden hayatı kararmış insanlarla aynı havayı soludu. Konaklarda büyümüş bir genç, toplumun en alt katmanındaki insanların dilini, korkusunu, umudunu orada öğrendi. Bodrum'da sünger avcılarıyla, balıkçılarla, tayfalarla kurduğu o yakınlığın kökü belki de bu hücrelerde atılmıştı.

Dışarı çıktığında artık kimsenin ondan bir şey beklemediği bir adamdı. Paşalık geride kalmıştı, servet yoktu, sağlığı bozuktu. Ama elinde bir kalem ve bir fırça vardı. Geçimini bunlarla sağlamaya başladı. Çeviri yaptı, kitaplara resim çizdi, minyatür tadında süsleme çalışmaları yaptı. Karikatür çizdi. Dergilerin kapaklarını tasarladı. Türk basınında kapak tasarımı daha emekleme dönemindeyken onun çizgileri dergilere ayrı bir hava kattı. Resimli Hafta, İnci, Kirpi gibi dergilerde hem çiziyor hem yazıyordu. Hayatı yeniden toparlanıyor gibiydi. Ama o yeni toparlanan hayat da tek bir yazıyla bir kez daha altüst olacaktı.

1925 yılının Nisan ayıydı. Cumhuriyet daha iki yaşındaydı ve ülke, doğuda patlak veren Şeyh Sait isyanının gölgesindeydi. Hükûmet olağanüstü yetkilerle donanmıştı, İstiklal Mahkemeleri yeniden kurulmuş, basın üzerinde sıkı bir denetim başlamıştı. İşte böyle bir bahar gününde Resimli Hafta dergisinde Hüseyin Kenan imzalı bir yazı çıktı. Yazının başlığı uzun ve çarpıcıydı: "Hapishanede İdama Mahkûm Olanlar Bile Bile Asılmağa Nasıl Giderler". Hüseyin Kenan, Cevat Şakir'in takma adıydı.

Yazı, askerden kaçtıkları için idama mahkûm edilen insanların son anlarını anlatıyordu. Hapishane yıllarını yaşamış biri olarak Cevat Şakir, ölüme yürüyen insanların ruh hâlini yakından biliyordu. Bunu insani bir dille, acıyı gizlemeden yazmıştı. Ama dönemin yetkilileri yazıyı başka türlü okudu. Hakkında açılan soruşturmada halkı askerlikten soğutmakla, seferberliğe karşı tavır almakla suçlandı. Ülkenin içinden geçtiği hassas dönemde bu, çok ağır bir suçlamaydı.

24 Nisan 1925'te, derginin sahibi Zekeriya Sertel ile birlikte tutuklandı. İkisi de İstiklal Mahkemesi'nin karşısına çıkarıldı. Anlatılara göre mahkemede çok daha ağır bir ceza dile getirilmiş, ancak heyetteki farklı görüşler sonucu sürgün kararı ağır basmıştı. Zekeriya Sertel Sinop'a gönderildi. Cevat Şakir ise 3 yıl kalebentlik cezasına çarptırıldı. Kalebentlik, mahkûmun bir kalede ya da kale kentinde gözetim altında tutulması demekti. Ona biçilen yer, Ege kıyısında, o yıllarda adını pek az kişinin bildiği küçük bir kasabaydı: Bodrum.

Bir yazar için bundan daha ağır bir ceza düşünmek zordu. İstanbul'un dergileri, matbaaları, dostları geride kalacaktı. Yarım ömrü zaten hapiste geçmiş bir adam, şimdi de dünyanın bir ucundaki bir kasabaya kapatılıyordu. Bodrum o yıllarda karayoluyla bile ulaşılması güç, yoksul, elektriksiz, okulsuz bir yerdi. Kasabanın tepesindeki kale, Orta Çağ'da Saint Jean şövalyelerinin, eski Halikarnas'ın taşlarını kullanarak yükselttiği bir yapıydı. Cevat Şakir'in sürgün hayatının bu kaleyle başlayacak olması da bir tür ironiydi: o taşlar, onun ileride ömrünü adayacağı antik dünyadan sökülüp alınmıştı.

1925 yılında Bodrum'a vardığında, karşısında beklemediği bir manzara buldu. Masmavi bir koy, beyaz evler, ufukta adalar, kıyıya çekilmiş tekneler. Mahkûm olarak gelmişti, ama bu deniz ona ceza gibi görünmedi. Yıllar sonra bu sürgün yıllarını anlatırken kitabına koyduğu ad bile bu duyguyu özetler: Mavi Sürgün. Sürgün kelimesi oradaydı, ama önüne bir renk eklenmişti. Ve o renk her şeyi değiştiriyordu.

Bodrum'daki ilk günlerinde Cevat Şakir, kasaba halkının gözünde tuhaf bir yabancıydı. İstanbullu, İngiliz okullarında okumuş, bir paşanın oğlu, üstelik devlete karşı yazı yazdığı için sürgüne gönderilmiş bir adam. Ama kısa sürede bu mesafe eridi. Çünkü o, kasabanın en mütevazı insanlarına yöneldi. Balıkçılarla denize açıldı, kahvede tayfalarla oturdu, kıyıdaki teknelerin yapımını izledi. Kendisi de balık tuttu, türlü işlerde çalıştı. Kasabalılar ona bir süre sonra kendi adlarıyla hitap eder oldu; o da onların hikâyelerini dinlemeye başladı.

Bodrum'un o dönemdeki en sert, en tehlikeli mesleği sünger avcılığıydı. Sünger avcıları, ağır dalgıç elbiseleri ya da yalnızca bir taşa tutunup ciğerlerindeki havayla Ege'nin derinliklerine iniyor, deniz dibinden süngerleri koparıp çıkarıyorlardı. Vurgun, yani derinden hızlı çıkmanın yol açtığı o korkunç hastalık, pek çoğunu sakat bırakıyor ya da öldürüyordu. Cevat Şakir bu insanlarla yaşadı. Onların teknelerine bindi, konuşmalarını, küfürlerini, şarkılarını, korkularını, erkek kahkahalarının arkasında sakladıkları acıyı yakından tanıdı. Hapishanede tanıdığı insanlar gibi bunlar da toplumun kenarında kalmış, ama kendi onurlarını taşıyan insanlardı. Deniz onları her gün öldürmeye çalışıyordu ve onlar her gün yine denize gidiyordu.

İşte bu karşılaşmadan yepyeni bir edebiyat doğdu. 1926'dan itibaren Bodrum'dan, Ege'den, Akdeniz'den hikâyeler yazmaya başladı. Bu hikâyelerde kahramanlar paşalar ya da İstanbul beyefendileri değil, balıkçılar, süngerciler, kayıkçılar, kasabanın yaşlı kadınlarıydı. Dili de onlarınkiydi: tuzlu, sert, ama şiirsel. Türk edebiyatında deniz şimdiye kadar daha çok uzaktan, kıyıdan seyredilen bir manzaraydı. Cevat Şakir ise denizi içeriden, bir teknenin güvertesinden, bir dalgıcın gözünden anlattı.

Bu yeni sesle birlikte yeni bir imza da doğdu. Bodrum'un antik adı Halikarnas'tı. Burası, tarihin babası sayılan Herodot'un doğduğu, dünyanın yedi harikasından biri olan Mausolos'un anıt mezarının yükseldiği şehirdi. Cevat Şakir, bu eski adı kendine mal etti ve yanına en sade, en kendine yakın sıfatı koydu: Balıkçı. Halikarnas Balıkçısı. Bir paşazadenin, Oxford mezunu bir tarihçinin, bir mahkûmun yerine artık bir balıkçı vardı. Bu imza bir kaçış değil, bir seçimdi. Kim olduğunu kendisi belirliyordu.

Sürgün cezası tam olarak tamamlanmadı. Bodrum'da yaklaşık bir buçuk yıl kaldıktan sonra affedildi; cezanın geri kalanını İstanbul'da geçirdi. Önünde yeniden İstanbul'un dergi dünyası, şehrin kalabalığı vardı. Ama o, kendi isteğiyle Bodrum'a geri döndü. Sürgün yeri, onun yurdu olmuştu. Bu dönüşle birlikte Bodrum'da yaklaşık çeyrek asır sürecek bir hayat başladı.

Bodrum'da üç evlilik yaşayacaktı ve toplamda 5 çocuk babası olacaktı. Üçüncü eşi Hatice Hanım ile kurduğu yuva, kasabadaki hayatının merkezi oldu. Çocukları Bodrum'un sokaklarında, kıyılarında büyüdü. Yazdıklarını kasabanın sessizliğinde biriktirdi. Halikarnas Balıkçısı imzasını taşıyan ilk kitabı, Ege Kıyılarından adlı hikâye kitabı, 1939'da çıktı. Onu başka hikâye kitapları izledi: Merhaba Akdeniz, Ege'nin Dibi, Yaşasın Deniz, Gülen Ada. Ege'nin Dibi'nin adı bile süngercilerin dünyasını anlatıyordu; o dünya, bir yazarın hayatına girerek edebiyatın içine taşınmıştı.

Hikâyelerin ardından romanlar geldi. Aganta Burina Burinata, adını denizcilerin yelken komutlarından alan, bir gemici gencin ve Ege'nin dünyasını anlatan bir romandı. Ötelerin Çocukları, Uluç Reis, Turgut Reis ve Deniz Gurbetçileri onu izledi. Uluç Reis ve Turgut Reis'te, Akdeniz'e damgasını vurmuş Osmanlı denizcilerini anlatırken bile bakışı aynıydı: denizi ve onun insanlarını, büyük tarihin bir dekoru değil, asıl kahramanı olarak görüyordu.

Ama Halikarnas Balıkçısı'nın Bodrum'daki işi yalnızca yazmak değildi. Bodrum o yıllarda çorak, kuru bir yerdi. O, kasabaya ağaç dikmeye koyuldu. Fidanlar getirdi, tohumlar dağıttı, insanları ağaç dikmeye teşvik etti. Bir sürgünün eliyle toprağa giren her fidan, onun bu toprağa kök salma kararının bir başka işaretiydi. Bodrum halkının hafızasında o, yalnızca bir yazar değil, ağaç diken adam olarak da yer etti. Aynı zamanda kasabanın tarihi eserlerine dikkat çekti. Helenistik döneme ait Bodrum yapıtlarının ilgi görmesi için çabaladı; denizin ve toprağın altında yatan antik mirasın birer çöp yığını gibi değil, bir uygarlığın tanıkları gibi korunmasını istedi.

Yıllar geçtikçe Bodrum'un bir eksiği, onun hayatında da bir dönemece dönüştü. Kasabada ortaokul yoktu. Çocukları ortaokul çağına geldiğinde, onların okuyabilmesi için ailesini İzmir'e taşıdı. Sevdiği koydan ayrılmak kolay değildi, ama çocuklarının geleceği bunu gerektiriyordu. İzmir'de geçimini yine kalemiyle ve bilgisiyle sağladı. Yazılar yazdı, çizimler yaptı. Ve kendine çok yakışan bir iş buldu: turist rehberliği. Oxford'da okuduğu tarih, İngiltere'de öğrendiği dil, Bodrum'da kazandığı Ege sevgisi, şimdi yabancı ziyaretçilere Anadolu'nun antik kentlerini anlatırken bir araya geliyordu. Rehberlik kurslarında ders verdi; gelecek kuşak rehberler onun anlatımıyla yetişti.

Bu yıllarda düşüncesi de olgunlaştı. Halikarnas Balıkçısı'na göre Batı uygarlığının kökleri, sanıldığı gibi yalnızca Atina'da değil, Anadolu'nun Ege kıyılarında, İyonya'da, Karya'da, Lidya'daydı. Homeros'tan Herodot'a, Thales'ten nice filozofa kadar, bu toprakların çocuklarıydı. Bu mirası yabancı bir geçmiş olarak değil, Anadolu'nun ortak hazinesi olarak görüyordu. Anadolu Efsaneleri ve Anadolu Tanrıları adlı kitapları bu bakışın ürünüydü. Bu düşünce, ileride kendisine yakın aydınlarla birlikte Mavi Anadoluculuk diye anılacak bir anlayışın çekirdeğini oluşturdu.

O aydınların başında Sabahattin Eyüboğlu ve Azra Erhat vardı. Bodrum'da bir araya geldiler ve Halikarnas Balıkçısı'nın öncülüğünde bir gelenek başladı. Bir tekne kiralıyor, Bodrum'dan Gökova'ya, Karya kıyılarına doğru haftalarca sürecek yolculuklara çıkıyorlardı. Yanlarına çok az şey alıyorlardı: peynir, su, İstanköy peksimeti, tütün ve rakı. Gazete okumuyor, radyo dinlemiyorlardı. Dünyanın gürültüsünden uzaklaşıp yalnızca denizle, ıssız koylarla, kıyıdaki antik kalıntılarla baş başa kalıyorlardı. Bu yolculuklar sadece bir tatil değil, bir tür keşif ve düşünme biçimiydi. Her koyda bir mitolojik hikâye, her yıkıntıda kayıp bir şehrin izi aranıyordu.

Azra Erhat bu yolculukları anlattığı kitaba Mavi Yolculuk adını verdi. Ve bu iki kelime, sonraki on yıllarda bütün bir ülkenin diline yerleşti. Bugün Ege ve Akdeniz kıyılarında guletlerle yapılan tur, adını o küçük tekne yolculuklarından alıyor. Halikarnas Balıkçısı'nın ömrü boyunca sevdiği o ıssız Bodrum ise, onun yazılarının ve Mavi Yolculuk efsanesinin de etkisiyle zamanla ülkenin en tanınan tatil beldelerinden birine dönüştü. Bu dönüşümde bir parça buruk bir taraf da var: insanları denizin sessizliğine davet eden adamın davetine uyanlar, o sessizliğin kendisini de değiştirdiler.

Hayatının son yıllarında emeği takdir gördü. 1971'de Kültür Bakanlığı tarafından Devlet Kültür Armağanı'na layık görüldü. Yazdıkları ve çevirdikleriyle geride çok geniş bir külliyat bıraktı. 1961'de yayımlanan Mavi Sürgün, hayatını kendi kaleminden anlattığı kitaptı. O kitapta bile, gençliğindeki o yaz gününe uzun uzun dönmedi. Kendi hikâyesini, Bodrum'a geldiği günden başlatmayı tercih eder gibiydi; asıl hayatının orada başladığını düşünüyordu belki.

Son yıllarında kemik kanserine yakalandı. 13 Ekim 1973'te, 83 yaşındayken İzmir'de hayata gözlerini yumdu. Ama vasiyeti açıktı: Bodrum'a gömülmek istiyordu. İsteği yerine getirildi. Gümbet'te, Türbe Tepesi denilen yamaçta toprağa verildi. Mezarı, ömrünün en güzel yıllarını geçirdiği koya, adını taşıdığı antik Halikarnas'a bakıyor. Bir zamanlar sürgün olarak geldiği bu kasabada, artık sürgün değil, yerlinin ta kendisi olarak yatıyor.

Ölümünden sonra dostları onun mirasına sahip çıktı. Azra Erhat, mektuplarını ve düşünce yazılarını derleyip yayımladı. Hayattayken manevi oğlu dediği Şadan Gökovalı, toplu eserlerini yayına hazırladı. Mezarı, zamanla onun adını taşıyan bir müzenin parçası hâline geldi. 2015'te, doğumunun 125'inci yılında, dünyanın en çok kullanılan arama motorunun ana sayfası onun anısına hazırlanmış bir çizimle açıldı. Gençlik yılları ve ailesinin çalkantılı hikâyesi, 2024'te bir televizyon dizisine de konu oldu.

Halikarnas Balıkçısı'nın hayatı, bir insanın tek bir ana sıkışıp kalmak zorunda olmadığının belki de en çarpıcı örneklerinden biri. 1914 yazında bir çiftlikte patlayan kurşun, onu yedi yıl duvarların arasına kapattı. 1925 baharında yazdığı bir yazı, onu dünyanın unuttuğu bir kıyıya sürdü. İki kez ceza aldı, iki kez her şeyini kaybetti. Ama ceza olarak gönderildiği yerde bir deniz, bir halk, bir dil ve bir ad buldu. Diktiği ağaçlar bugün hâlâ gölge veriyor. Başlattığı yolculuklar hâlâ sürüyor. Ve her yaz binlerce insan, adını belki de hiç duymadıkları bir sürgünün izinden, o mavi koylara doğru yelken açıyor.

Nöron Biyografi'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.