Köprüyü Pencereden Yöneten Kadın: Emily Roebling

Bölüm metni

Dünyanın en uzun asma köprüsünün baş mühendisi on yıldan fazla yatağından kalkamadı. Şantiyeyi Brooklyn Heights'taki bir pencereden dürbünle izledi. Talimatları ise hiç mühendislik okulunda okumamış bir kadın taşıdı, hesapları da çoğu zaman o yaptı. 24 Mayıs 1883'te köprüyü ilk geçen kişi de oydu ve kucağında bir horoz taşıyordu.

New York'un kuzeyinde, Hudson Nehri'nin ormanlık tepeler arasında daraldığı yerde küçük bir kasaba vardır. Adı Cold Spring, yani Soğukpınar. 1843 yılının 23 Eylül'ünde bu kasabada, kalabalık bir ailenin on ikinci çocuğu dünyaya geldi. Adı Emily Warren'dı. Kardeşlerinin en küçüklerinden biriydi. Ömrünün bir döneminde, insanlık tarihinin en cesur mühendislik işlerinden birinin ortasında duracağını o yıllarda kimse tahmin edemezdi.

Emily'nin hayatına yön veren ilk kişi, kendisinden 13 yaş büyük ağabeyi Gouverneur Kemble Warren'dı. Gouverneur, ordu okulunu bitirmiş, haritacılık ve topografya öğrenmiş, ciddi yüzlü bir mühendis subaydı. Babaları öldükten sonra kız kardeşinin eğitimini o üstlendi. Emily'yi başkent Washington'daki bir Katolik kız okulu olan Georgetown Ziyaret Akademisi'ne gönderdi. Bu, o dönemde kız çocuklarının pek azına nasip olan bir fırsattı. Emily orada tarih, coğrafya, Fransızca ve cebir okudu, ayrıca ata binmeyi öğrendi. Okulun öğretmenleri onu meraklı, hızlı kavrayan ve kolay kolay geri adım atmayan bir öğrenci olarak hatırlıyordu.

Sonra Amerikan İç Savaşı başladı ve ağabeyin adı bir anda bütün ülkede duyuldu. 1863 Temmuz'unda, Gettysburg Muharebesi'nin ikinci gününde Gouverneur Warren, savaş alanının güney ucundaki kayalık bir tepeye çıktı. O zamanlar adı pek bilinmeyen bu tepe, sonradan Küçük Yuvarlak Tepe diye anılacaktı. Warren tepenin savunmasız kaldığını fark etti ve son anda takviye birlik getirtti. Pek çok tarihçi o günün kaderini bu hamlenin değiştirdiğini düşünür. Warren kısa süre sonra Birlik ordusunun Beşinci Kolordusu'nun komutanı oldu.

1864 yılının Şubat ayında, kışlık karargâhta subaylar için bir balo verildi. Emily ağabeyini ziyarete gelmişti ve o gece Warren'ın kurmay subaylarından biriyle tanıştı. Uzun boylu, sessiz, gözlerinde biraz hüzün olan bu adam 26 yaşındaki Washington Augustus Roebling'di. Washington mühendislik eğitimi almıştı, savaşta asma köprüler kurmuş, keşif balonlarıyla düşman hatlarını gözetlemişti. Tanıştıkları akşamdan sonra yazdığı mektuplar, kalbini çoktan kaptırdığını açıkça belli ediyordu. Bir yıl bile geçmeden, 18 Ocak 1865'te evlendiler. Emily böylece bir asker karısı oldu. Kısa süre sonra da Amerika'nın en ünlü mühendislik ailelerinden birinin gelini olacaktı.

Kayınpederi John Augustus Roebling, Almanya'nın Mühlhausen kasabasından Amerika'ya göç etmiş, Berlin'de mühendislik okumuş katı bir adamdı. Çelik halat üretiminde servet yapmış, Niagara Şelalesi üzerinde trenlerin geçebildiği bir asma köprü kurarak dünyanın gözünü kamaştırmıştı. Disiplinli, inatçı ve sert biriydi. Kendi bulduğu sağlık kurallarına, özellikle soğuk suyla tedaviye körü körüne inanırdı. Emily bu evin içine yumuşak ama kararlı bir varlık olarak girdi.

John Roebling'in aklında yıllardır bir düş vardı: New York ile Brooklyn arasında, Doğu Nehri'nin üstünden geçecek dev bir köprü. O zamanlar Brooklyn ayrı bir şehirdi ve ülkenin en kalabalık şehirlerinden biriydi. Her gün binlerce insan nehri vapurla geçiyordu. Kışın buz tuttuğunda vapurlar saatlerce bekliyordu. Roebling'in tasarladığı köprünün iki kulesi arasındaki açıklık 486 metre olacaktı. Bu, o güne kadar yapılmış bütün asma köprülerin çok ötesindeydi.

Proje için yeni bir tekniği yerinde görmek gerekiyordu: kesonları, yani nehir dibine indirilen, içi basınçlı havayla dolu, tabanı açık dev ahşap sandıkları. 1867'de Washington ve Emily bu iş için Avrupa'ya gitti. Fransa'da ve Almanya'da köprü şantiyelerini gezdiler, fabrikaları ziyaret ettiler, mühendislerle konuştular. Emily bu yolculukta ilk kez bir şantiyenin gürültüsünü ve demir, ahşap, basınç gibi kavramların gündelik dilini duydu. Aynı yıl Kasım'da, ailenin kökeni olan Mühlhausen'de oğulları dünyaya geldi. Adını dedesinden aldı: John Augustus Roebling. Aile Amerika'ya döndüğünde köprü kâğıt üzerinde neredeyse hazırdı. İşe başlamak için gün sayılıyordu.

1869 yazının sonlarına doğru, Haziran'ın son günlerinde, John Roebling Brooklyn tarafındaki vapur iskelesinde duruyordu. Köprünün yerini kesinleştirmek için ölçüm yapıyordu. Gözünü karşı kıyıya dikmiş, hesaplarına dalmıştı. O sırada yanaşan bir vapur iskele kazıklarına sertçe çarptı. Roebling'in ayağı kazıklarla gövde arasında kalıp ezildi.

Doktorlar ayak parmaklarını kesmek zorunda kaldı. Roebling geleneksel tedaviyi reddetti, yarasını yalnızca suyla iyileştirmekte direndi. Kendi yöntemine o kadar güveniyordu ki etrafındakilerin itirazlarını dinlemedi. Birkaç gün içinde tetanoz başladı. Kasları kasıldı, çenesi kilitlendi, acı içinde kıvrandı. Kazadan yaklaşık üç hafta sonra, 22 Temmuz 1869'da öldü. Hayatının eseri olacak köprünün temeline tek bir taş bile konmamıştı.

Babasının yerine geçecek tek kişi oğluydu. Washington Roebling 32 yaşında baş mühendis oldu. Planları en iyi o biliyordu. Avrupa'da kesonları o incelemişti, halat işini babasının fabrikalarında o öğrenmişti. Ama artık her kararın sorumluluğu, her hatanın bedeli onundu.

İnşaat 1870'in Ocak ayında başladı. Brooklyn tarafındaki keson, kat kat çam kerestesinden yapılmış, bir şehir bloğu büyüklüğünde bir sandıktı. Nehre çekildi ve üstüne taş örüldükçe yavaş yavaş dibe battı. İçeride işçiler, mum ve gaz lambalarının titrek ışığında, sıkıştırılmış havanın içinde çamur ve kaya kazıyordu. Kulaklar uğulduyor, sesler tuhaf çınlıyordu. Yukarı çıkanlar bazen eklemlerinde dayanılmaz ağrılar, kaşıntılar ve baş dönmeleriyle yere yığılıyordu. Kimse bunun nedenini tam bilmiyordu. Adına keson hastalığı dendi. Bugün vurgun dediğimiz şey buydu: basınç altında kana çözünen gazın, hızlı yükselişte kabarcıklara dönüşmesi.

Washington kimseyi göndermediği yere kendisi de inmeyi ilke edinmişti. Saatlerce aşağıda kalıyor, kazıyı yerinde izliyordu. 1870 Aralık'ında Brooklyn kesonunda bir yangın çıktı ve ahşap tavanın içine sinsice yayıldı. Washington bütün gece aşağıda kalıp yangınla uğraştı. Yukarı çıktığında bacakları tutmuyordu. Bu, bedeninin ilk ciddi uyarısıydı.

Manhattan tarafındaki keson daha derine inmek zorundaydı. Kaya tabanı bulmak için işçiler her gün biraz daha aşağı kazdı ve basınç her metrede arttı. Hastalık yayıldı. Birkaç işçi hayatını kaybetti. 1872 baharında Washington'ın kendisi de ağır bir krize girdi. Washington bir karar verdi: keson 78 fit derinlikte, yani yaklaşık 24 metrede, sıkı kum ve çakıl tabakası üzerinde durdurulacaktı. Daha aşağısı insan hayatına mal olacaktı. Kulenin oturacağı zeminin sağlam olduğunu hesaplarıyla göstermişti. Yüz yılı aşkın zaman geçti, kule hâlâ aynı yerde duruyor.

Ama Washington'ın bedeni toparlanamadı. Kısmi felç geçirmişti. Gözleri ışığa dayanamıyor, uzun süre okuyamıyordu. En küçük ses bile sinirlerini harap ediyordu. Yazı yazmak bile ona eziyet veriyordu. 35 yaşında bir adam, kendi kurduğu şantiyeye bir daha ayak basamayacak hâle gelmişti. Nehre bakan bir sokaktaki evlerinin üst katında, karartılmış bir odada yatmaya başladı.

Böylece Roebling ailesinden iki mühendis aynı köprü uğruna düşmüş oldu. Baba hayatını kaybetmiş, oğul sağlığını yitirmişti. Şantiyede herkes aynı soruyu soruyordu: Bu köprüyü artık kim bitirecekti?

Cevap, odanın kapısında duran kadındı.

Washington'ın aklı berraktı. Köprünün her parçası, her hesabı, her ayrıntısı zihnindeydi. Ama bu bilgiyi şantiyeye taşıyacak gözlere, ellere ve sese ihtiyacı vardı. Emily bu rolü üstlendi. Başlangıçta yalnızca kocasının söylediklerini yazıya geçiriyordu. Washington konuşuyor, Emily not alıyor, ardından bu notları temize çekip mühendislere ulaştırıyordu.

Kısa süre sonra bunun yetmeyeceği anlaşıldı. Bir mühendisin sorusunu kocasına doğru aktarabilmek için o sorunun ne anlama geldiğini bilmesi gerekiyordu. Cevabı geri götürürken itiraz gelirse savunabilmesi gerekiyordu. Emily bu yüzden çalışmaya başladı. Yüksek matematik çalıştı. Malzemelerin dayanımını, gerilme analizini, bir kablonun kendi ağırlığı altında aldığı eğrinin hesabını öğrendi. Çeliğin hangi yük altında nasıl uzadığını, kulelere binen kuvvetlerin nasıl dağıldığını kavradı. Okulda öğrendiği cebir burada işe yaradı. Geri kalanını kocasının başucunda, kitaplar ve çizimler arasında öğrendi.

Gün içinde evden şantiyeye gidiyor, orada yardımcı mühendislerle konuşuyordu. Washington'ın en güvendiği adamlardan Charles Martin ve Francis Collingwood ile işlerin gidişatını gözden geçiriyordu. Malzeme tedarikçileriyle, müteahhitlerle, köprü şirketinin yöneticileriyle görüşüyordu. Ardından eve dönüp her şeyi kocasına anlatıyor, onun talimatlarını alıp ertesi gün yeniden yola çıkıyordu. Washington bazen pencerenin önüne oturup dürbünle nehrin karşısında yükselen kuleleri izliyordu. Şantiyeyi uzaktan, kadranlar ve camlar ardından yönetiyordu. Ama sahadaki ses Emily'ydi.

Zamanla Emily'nin rolü aracılıktan çok daha fazlasına dönüştü. Mühendislerin bir sorusu olduğunda doğrudan ona gelir oldular, çünkü çoğu soruyu kocasına bile götürmeden cevaplayabiliyordu. Kocasının adına yazışmalar yürütüyor, teknik raporları hazırlıyor, ayrıntılı şartnameler kaleme alıyordu. Şantiyeyi ziyaret eden yabancı mühendisler ve gazeteciler, karşılarında hesaplardan söz ederken hiç duraksamayan bir kadın bulunca şaşırıyordu. Kısa süre sonra bir söylenti yayıldı: Köprünün gerçek baş mühendisi aslında Bayan Roebling'di. Emily bu söylentiyi her fırsatta geri çevirdi. Kararların kocasına ait olduğunu ısrarla söyledi.

1876'da iki kule tamamlandı. Granit ve kireçtaşından yapılmış, sivri kemerli bu dev yapılar şehrin silüetinde kiliselerden bile yükseğe çıkıyordu. Sıra işin en zor ve en hassas kısmına geldi: kabloların örülmesi. Köprüyü dört ana kablo taşıyacaktı. Her biri binlerce ince çelik telden oluşacak, bu teller önce demetler hâlinde bir araya getirilip sonra sıkıca sarılacaktı. Asma köprülerde çelik tel daha önce bu ölçekte hiç kullanılmamıştı. Roebling ailesinin bu konudaki ısrarı mühendislik çevrelerinde hem hayranlık hem de kuşkuyla izleniyordu.

Tam bu sırada büyük bir skandal patlak verdi. Kablo teli sözleşmesini J. Lloyd Haigh adlı bir tedarikçi almıştı. Kontrolde geçen tel makaraları denetim sonrasında gizlice kusurlu tellerle değiştiriliyordu. Hile 1878'de ortaya çıktığında, çürük tellerin bir kısmı çoktan kablolara örülmüştü. Bunları geri sökmek imkânsızdı. Washington, yatağından, sakin ve kesin bir çözüm buldu. Tasarımda hesaplanan güvenlik payı o kadar genişti ki, her kabloya fazladan sağlam tel ekleyerek kusurun etkisi karşılanabilirdi. Bu karar da, geçen her talimat gibi, Emily'nin elinden ve ağzından şantiyeye ulaştı.

Ama skandal bir şeyi değiştirmişti. Gazeteler artık sadece köprünün ilerleyişini değil, maliyetini, gecikmesini ve kimin yönettiğini de sorgulamaya başlamıştı. Yıllardır karanlık bir odada yatan, kimsenin yüzünü görmediği bir baş mühendis fikri, rahatsız edici bir soru işaretine dönüşüyordu.

1880'lerin başında köprünün çelik döşeme taşıyıcıları yavaş yavaş nehrin üstüne uzanıyordu. Ama hem maliyet hem de süre ilk tahminleri çoktan aşmıştı. Brooklyn halkı sabırsızdı. Siyasetçiler daha da sabırsızdı.

1881 sonunda Brooklyn belediye başkanlığına Seth Low adında genç, reformcu bir isim seçildi. Belediye başkanı olarak köprü şirketinin yönetim kurulunda da söz sahibiydi. Low ve çevresindekiler aynı soruyu yüksek sesle sormaya başladı: Bu kadar büyük bir projeyi, yıllardır şantiyeye uğramayan, kimseyle yüz yüze görüşmeyen bir adam nasıl yönetebilirdi? Washington Roebling'in yerine sağlıklı, sahada bulunan bir baş mühendis getirilmeliydi.

Kâğıt üzerinde bu mantıklı bir öneri gibi görünüyordu. Oysa Roebling ailesi için bu, babanın hayatını, oğlun sağlığını vermiş olduğu bir eserin son anda ellerinden alınması demekti. Üstelik Washington, köprünün bütün ayrıntılarını kafasında taşıyan tek kişiydi. Yerine gelecek biri her şeyi yeniden öğrenmek zorunda kalacak, belki de bazı kararları değiştirmeye kalkışacaktı. Hem kocası hem köprü için tehlikeli bir an gelmişti ve bunu en iyi Emily görüyordu.

Emily harekete geçti. Kurul üyelerini tek tek ziyaret etti. Onlara kocasının zihninin yerinde olduğunu, her talimatın onun hesaplarına dayandığını anlattı. İşin bu aşamasında baş mühendis değiştirmenin daha fazla gecikmeye ve daha fazla maliyete yol açacağını savundu. Bu, salon nezaketiyle yapılan ziyaretler değildi. Karşısındaki adamlarla mühendislik diliyle konuşuyor, sorularını teknik ayrıntılarla yanıtlıyordu.

Mücadelenin en çok anlatılan sahnesi, mühendislerin önündeki konuşmasıdır. Anlatılana göre Emily, kocasını savunan bir metin hazırlayıp bunu American Society of Civil Engineers, yani Amerikan İnşaat Mühendisleri Cemiyeti'nin üyelerine sundu. Bu sahneyi aktaran kaynaklar, bunu Mühendisler Cemiyeti'ne hitap eden ilk kadının sesi olarak kaydeder. O salonda oturan adamların neredeyse hepsi, bir kadının mühendislik meslek kuruluşunun önünde konuşmasını ilk kez görüyordu. Ve konuştuğu şey bir yardım ricası değil, mesleki bir savunmaydı. Köprünün nasıl yönetildiğini, kararların nasıl alındığını ve neden aynı ellerde kalması gerektiğini anlattı.

Sonunda mesele köprü şirketinin yönetim kurulunda oylamaya geldi. Washington'ın görevden alınıp alınmayacağı oylanacaktı. Haftalardır süren baskıdan, gazete yazılarından, kulis görüşmelerinden sonra sonuç neredeyse başa baş çıktı. 10'a 7 gibi dar bir farkla Washington Roebling görevinde kaldı.

Bu sonuç Emily'nin kişisel bir zaferiydi, ama onun yaşadığı rahatlama kimsenin göremediği bir yerdeydi. Yıllardır hem bir hastaya bakıyor, hem bir oğul büyütüyor, hem de dünyanın en büyük şantiyelerinden birinin yazışmalarını yürütüyordu. Şimdi bir de kocasının mesleki onurunu kamuoyu önünde savunmuştu. Oylamadan sonra köprü son düzlüğe girdi. Döşeme tamamlandı, korkuluklar takıldı, ortadaki yaya yolu bitirildi. Ve tarih belirlendi: 24 Mayıs 1883.

Resmî açılıştan önce bir prova gerekiyordu, bir ilk geçiş. Bu onur Emily Roebling'e verildi. Bir at arabasına bindi ve Brooklyn tarafından yola çıktı. Kucağında canlı bir horoz vardı. Horoz, zaferin simgesiydi. Araba kulelerin sivri kemerlerinin altından geçerken, nehrin üstünde, kabloların arasında rüzgâr esiyordu. On dört yıldır kâğıtta, mektuplarda ve hesaplarda yaşadığı bu yapının üstünden, artık kendi gözüyle görerek geçiyordu. Kıyıdaki ve köprüdeki işçiler şapkalarını sallayıp ona tezahürat yaptı.

24 Mayıs 1883'te açılış günü geldi. Şehir bayram yerine dönmüştü. Nehirdeki gemiler bayraklarla süslendi, havai fişekler gökyüzünü aydınlattı. Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Chester Arthur ve New York Valisi Grover Cleveland köprüden yürüyerek geçti. O gün birçok konuşma yapıldı. Ama bunlardan yalnızca biri Emily'yi adıyla andı. Kongre üyesi Abram Hewitt kürsüye çıktı ve köprünün, bir kadının kendini adamışlığının ve kadınların çok uzun zamandır mahrum bırakıldığı yüksek eğitimi alabilme yetisinin ölümsüz bir anıtı olduğunu söyledi. 1883'te bir resmî törende bunu söylemek sıradan bir iltifat değildi. Bir siyasetçi, kalabalığın önünde, kadınların eğitimden dışlanmasının bir haksızlık olduğunu dile getiriyordu.

Washington açılışa katılamadı. Tören boyunca penceresinin önünde oturup dürbünle izledi. Akşam ise ziyaretçileri vardı. Başkan Arthur, töreni bitirdikten sonra, köprüyü yaptıran adamı tebrik etmek için Roebling'lerin evine geldi. Konukları kapıda karşılayan, onları ağırlayan, yıllardır olduğu gibi kocasının dünyayla bağlantısını kuran Emily'ydi.

Köprünün inşasından sonra Emily'nin hayatı yeni bir yöne döndü. Aile Washington'ın memleketi olan New Jersey'deki Trenton'a taşındı. Emily orada büyük bir ev yaptırdı ve kadın derneklerinde etkin bir rol üstlendi. Ülkenin dört bir yanına ve Avrupa'ya seyahat etti. 1896'da Kraliçe Victoria'nın sarayında takdim edildi. Ama en anlamlı adımı başka bir yerde attı. 50 yaşını geçtikten sonra New York Üniversitesi'nin kadınlar için açtığı hukuk sınıfına yazıldı ve 1899'da buradan mezun oldu. Bitirme yazısının adı A Wife's Disabilities, yani Evli Kadının Hak Yoksunlukları idi. Yazıda, evli kadınların mülkiyet, sözleşme ve vesayet konularında yasa karşısında maruz kaldığı eşitsizlikleri inceliyordu. Bu çalışmayla bir ödül kazandı. Hewitt'in açılış günü sözünü ettiği "yüksek eğitim", bir kadının kendi hayatında somut bir gerçeğe dönüşmüştü.

Emily Warren Roebling, 28 Şubat 1903'te Trenton'da, 59 yaşında öldü. Dramatik bir kader, ömrünün yarısını hasta yatağında geçiren kocasının ondan tam 23 yıl daha fazla yaşamasıydı. Washington 1926'ya kadar yaşadı. Yıllar geçtikçe kamuoyunun belleğinde köprü, Roebling adındaki iki erkek mühendisle özdeşleşti. Emily'nin payı aile mektuplarında, eski gazete sayfalarında ve onu tanıyan mühendislerin anılarında kaldı.

Bu sessizlik 1951'de kırıldı. Brooklyn Mühendisler Kulübü, köprünün kulelerinden birine bronz bir plaket yerleştirdi. Plaket köprünün kurucularına adanmıştı. En üstte Emily'nin adı vardı, kocasının ve kayınpederinin adlarından önce. Yazıta göre onun inancı ve cesareti, hasta düşmüş kocasının köprüyü tamamlamasına yardım etmişti. Plaketin son satırı, her büyük işin ardında bir kadının kendini adamışlığının bulunduğunu söylüyordu. Bugün bu cümle kendi çağının bakışını taşıyor. Emily'yi bir yardımcı olarak anıyor, bilgisinden ve kararlarından söz etmiyor. Ama bir mühendislik yapısının üzerinde bir kadının adının ilk kez bu kadar görünür bir yerde yer alması da başlı başına bir adımdı.

Sonraki on yıllarda Emily'nin hikâyesi yeniden okundu. Mühendislik tarihçileri onun mektuplarına, tuttuğu notlara, yürüttüğü yazışmalara döndü. Onu bir hemşire-eş olarak değil, resmî bir unvanı olmadan teknik bir sorumluluk taşımış bir insan olarak görmeye başladılar. Bugün mühendislik fakültelerinde kadınların meslekteki öncüleri anlatılırken adı çoğunlukla ilk sıralarda geçiyor. Köprünün yıldönümlerinde Brooklyn'de onu anan törenler düzenleniyor.

Doğu Nehri'nin üzerinde her gün on binlerce insan, granit kulelerin ve çelik kabloların arasından yürüyor, bisiklet sürüyor, araba kullanıyor. Pek azı, bu kabloların hesabını yatak odasında öğrenmiş bir kadını, onu görevden almak isteyen adamlarla yüz yüze tartışmış bir sesi düşünür. Ama o kulelerden birinin üstünde, bronz harflerle, hâlâ ilk sırada onun adı yazıyor.

Nöron Biyografi'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.