Denizin Dibindeki Bilezik: Küçük Prens'in Kayıp Yazarı

Bölüm metni

Kırk dört yaşında, savaşa katılamayacak kadar yaşlı bulunan bir pilot, uçmak için ısrar etti ve 31 Temmuz 1944 sabahı Akdeniz'in üstünde kayboldu. Geriye ne enkaz kaldı ne ceset — sadece New York'ta yazdığı, kendi ülkesinde henüz basılmamış ince bir çocuk kitabı. Elli dört yıl sonra bir balıkçının ağına gümüş bir bilezik takıldı.

29 Aralık 1935 sabahı Paris'in kuzeyindeki Le Bourget alanından tek motorlu küçük bir uçak havalandı. Caudron Simoun tipindeki bu makinenin içinde iki adam vardı: direksiyonda 35 yaşında bir posta pilotu, yanında mekanikçisi André Prévot. Hedefleri Saygon'du. Amaçları Paris ile Saygon arasındaki hız rekorunu kırmak ve Fransız hükümetinin koyduğu 150 bin franklık ödülü almaktı. Pilotun buna ihtiyacı vardı; borçlarının içinde yüzüyordu ve uçmaktan başka para kazanma yolu bilmiyordu.

Adı Antoine de Saint-Exupéry'ydi. 1900'de Lyon'da, unvanı olan ama parası kalmamış bir ailede doğmuştu. Matematikten iki kez sınıfta kalmış, mimarlık okumaya çalışmış, sonunda askerlikte pilot brövesi almıştı. 1926'da Fransız posta havacılığı şirketine, sonradan Aéropostale, yani Hava Postası adını alacak kuruma girdi. Mektup taşıyordu. Pusulası ve haritası yetersiz, motoru güvenilmez uçaklarla Toulouse'dan Kazablanka'ya, oradan Dakar'a. 1927'de Sahra'nın kıyısındaki Cap Juby'ye, yani bugünkü Tarfaya'ya istasyon şefi olarak gönderildi. On sekiz ay boyunca kumdan bir barakada, çölün ortasında yaşadı; düşen pilotları kabilelerden geri almak için pazarlık etti, geceleri yazdı ve bir çöl tilkisini, bir fenneki elinden yem yiyecek kadar evcilleştirdi. Çöl onun için bir manzara değil, bir muhataptı.

Uçuşun on dokuzuncu saatinde, gece yarısını geçerken, Mısır topraklarında kalan Libya Çölü'nün üzerindeydiler. Kahire'nin batısında, alçak bulutların arasında irtifayı yanlış hesapladılar. Uçak, neredeyse dümdüz olan bir platoya, saatte 270 kilometre hızla teğet geçti. Kanat koptu, gövde taş gibi kaydı, ama yakıt tutuşmadı. İkisi de tek bir kırık kemik olmadan enkazdan çıktı. Sonradan Saint-Exupéry bu kurtuluşun ne kadar acımasız bir şans olduğunu anlayacaktı: hemen ölselerdi işleri kolaydı.

Yanlarında birkaç salkım üzüm, 2 portakal, yarım şişe beyaz şarap ve bir termos kahve vardı. O enlemde bir insanın günde yaklaşık 5 litre sıvıya ihtiyacı vardır. Onlarınki bir günü zor çıkarırdı. Nerede olduklarını bilmiyorlardı; telsiz yoktu, arama uçakları rotanın çok uzağını tarıyordu. Yürüdüler. Gündüzler kavuruyor, geceler donduruyordu. Terlemeyi azaltmak için gündüz yattılar, karanlıkta yürüdüler. Paraşütü yere serip üzerinde biriken çiy damlalarını topladılar; ama kumaştan gelen tat içilemez bir şeye dönüşmüştü, içen mide bulantısıyla ödedi.

Üçüncü günün sonunda ikisi de halüsinasyon görüyordu. Ufukta kervanlar, göller, şehirler belirip kayboluyordu. Saint-Exupéry o günlerde susuzluğun insanı önce yalancı bir mutluluğa, sonra sessizliğe götürdüğünü öğrendi. Ağzı öyle kurumuştu ki tükürüğü tebeşir gibiydi, dili şişmişti, göz kapakları kapanmıyordu. Ölümden değil, geride bıraktığı insanların onu beklerken çekeceği acıdan korktuğunu yazacaktı sonradan. Bu, hayatının en kişisel cümlelerinden birine dönüştü: insanın kendi ölümünden çok, başkalarının kendisini kaybetmesine üzülmesi.

Dördüncü gün, bir devenin üzerinde bir Bedevi belirdi. Adam önce onları görmedi, sonra el kol hareketlerini fark etti. Yanındaki suyu, susuzluktan ölmek üzere olan bir insana verilebilecek en doğru biçimde, azar azar içirdi. Saint-Exupéry o adamın yüzünü hiç hatırlamadığını, ama ona bakarken bütün insanlığa baktığını söyleyecekti. Bu sahne, 1939'da yayımlanan ve Fransız Akademisi'nin roman büyük ödülünü, Amerika'da da Ulusal Kitap Ödülü'nü kazanan İnsanların Dünyası adlı kitabının çekirdeği oldu.

Ama o çöl kazası bir kitaptan fazlasını doğurdu. Kumun ortasında, uygarlıktan binlerce kilometre uzakta, tek başına kalmış bir pilot imgesi onun zihnine yerleşti ve orada kaldı. Enkazının yanında kim geleceğini bilmeden bekleyen bir adam. Yıllar sonra, bambaşka bir kıtada, bambaşka bir savaşın ortasında, o adamın yanına küçük bir çocuk gelecekti ve ondan bir koyun resmi çizmesini isteyecekti.

31 Aralık 1940'ta, yılın son gününde, Saint-Exupéry New York limanına indi. Fransa dört ay önce teslim olmuştu. Kendi birliğiyle birlikte Alman ilerleyişi karşısında geri çekilmiş, keşif uçuşlarının ne kadar beyhude olduğunu görmüş, sonra yenilginin içinden geçip Amerika'ya ulaşmıştı. Birkaç hafta kalmayı düşünüyordu. 27 ay kaldı.

Sürgün ona yaramadı. İngilizce öğrenmeyi reddetti; New York'ta kelimesi kelimesine kaybolmuş bir adam gibi dolaştı. Daha kötüsü, siyasetin ortasına düştü. Bir yanda General de Gaulle'ün Londra'daki Hür Fransız hareketi, diğer yanda işgal altındaki ülkeyi yöneten Vichy hükümeti vardı ve her iki taraf da ondan açık bir bağlılık bekliyordu. Saint-Exupéry taraf seçmeyi reddetti; Fransızların birbirine düşmesinin felaket olacağını, önce ülkenin kurtarılması gerektiğini savundu. Bunun bedelini iki taraftan da ödedi. Gaullecü çevreler onu korkaklıkla, Vichy yanlıları hainlikle suçladı. 1942'de Fransa'da basılan Savaş Pilotu adlı kitabı önce çok satarken birkaç ay içinde toplatıldı; ülkesinde eserleri okunamaz hale geldi. Kendi dilinde yazan, kendi dilinde yasaklanmış bir adamdı artık.

Uykusuzdu, hastaydı, geceleri sabaha karşı dostlarını telefonla arıyordu. Restoranlarda, kâğıt peçetelere, elinde olmadan aynı figürü çiziyordu: küçük, saçları rüzgârda uçuşan bir çocuk. Amerikalı yayıncısı Reynal ve Hitchcock'un ortaklarından biri bu çizimleri fark etti ve ona bir çocuk kitabı yazmasını önerdi. 1942 yazında ve sonbaharında, Long Island'da kiraladığı büyük ve boş bir evde, gece boyunca yazdı, sabaha karşı suluboya kutusunu açtı. Kitabın resimlerini kendi yaptı. Modelini bulmak için evine gelen konukların, dostlarının köpeğinin, kendi hatıralarının arasında dolaştı.

Ortaya çıkan metin bir çocuk kitabı gibi görünüyordu ama her satırı sürgünün, kaybın ve savaşın gölgesindeydi. Çölde uçağı bozulan bir pilot ile başka bir gezegenden gelen bir çocuk arasındaki karşılaşma. Çocuğun geride bıraktığı, kibirli ama savunmasız bir gül. Bir tilki. Ehlileşmenin, yani birbirinden sorumlu olmanın anlamı. Gülün arkasında karısı Consuelo'nun olduğu neredeyse hiç tartışılmaz: 1931'de evlendiği Salvadorlu yazar ve sanatçı, fırtınalı, kırılgan, kavgacı bir kadındı ve memleketinde de tıpkı küçük prensin gezegenindeki gibi yanardağlar vardı. Tilkinin arkasında Sahra'daki fennek, çöldeki pilotun arkasında 1935 kazası duruyordu.

Kitabı, Fransa'da saklanan Yahudi dostu Léon Werth'e adadı. İthafın çocuklardan özür dilediği ve kitabı bir yetişkine adamasını "bu yetişkinin dünyadaki en iyi dostum olmasıyla" ve "işgal altındaki Fransa'da aç ve üşüyor olmasıyla" açıkladığı satırlar, kitabın yazıldığı tarihi tek başına anlatır. Sonunda ithafı düzeltir ve kitabı "çocukluğundaki hâliyle" o dosta adar. Aynı bölümde geçen ve kitabın anahtarı sayılan cümle de oradadır: bütün büyükler bir zamanlar çocuktu, ama çok azı bunu hatırlar.

Küçük Prens 6 Nisan 1943'te New York'ta, İngilizce ve Fransızca olarak aynı anda yayımlandı. Yazarı kitabın ülkesinde basıldığını hiç göremedi; Fransa'daki ilk baskı ancak 1946'da, ölümünden sonra yapıldı. Amerika'daki ilk karşılama da ılıktı; eleştirmenler bunun bir çocuk kitabı mı yoksa bir yetişkin meseli mi olduğunu çözemedi.

Yayımlanmadan kısa süre önce Saint-Exupéry, kuzey Afrika'daki savaşa katılmak üzere gemiye binmeye hazırlanırken New York'taki yakın dostlarından birine uğradı. Elinde, üzeri kahve lekeli, sigara yanıkları olan, çizimlerle dolu 140 sayfalık bir tomar vardı. Sana gerçekten güzel bir şey vermek isterdim, dedi, ama elimde olan bu. O tomar, kitabın el yazması, bugün New York'taki Morgan Kütüphanesi'nde duruyor. Yazarı birkaç gün sonra bir konvoyla Cezayir'e doğru yola çıktı ve Amerika'ya bir daha dönmedi.

Cezayir'de eski keşif filosuna, 2/33'e döndüğünde 43 yaşındaydı ve bu tür uçuşlar için resmî yaş sınırının çok üstündeydi. Yıllar içinde kırdığı kemiklerin listesi uzundu; boynunu tam çeviremiyordu, uçuş tulumunu tek başına giyemiyordu, dar kokpite girip çıkmak için yardım alması gerekiyordu. Buna rağmen ısrar etti. İki iniş kazasından sonra 8 ay boyunca yerde tutuldu; kendisini yeniden uçurtmaları için tanıdığı herkese yalvardı. Sonunda sayılı sayıda görev izni kopardı ve o sayıyı da aştı.

31 Temmuz 1944 sabahı, Korsika'daki Borgo alanından, saat 8.45'te havalandı. Uçağı, Lockheed'in P-38 Lightning avcısının silahsızlandırılmış keşif sürümü olan bir F-5B'ydi: silah yok, sadece fotoğraf makineleri. Görevi, Grenoble ile Annecy arasındaki bölgenin fotoğraflarını çekmekti; Müttefiklerin iki hafta sonra Provence kıyısına yapacağı çıkarma için istihbarat topluyorlardı. Öğlen yakıtı biteceği için 12.30'a kadar dönmüş olması gerekiyordu. Dönmedi. Akşam üzeri filo, onu kayıp ilan etti. Cesedi de uçağı da bulunamadı. Aynı yılın sonbaharında Fransız kıyısına vuran kimliksiz bir ceset gömüldü, ama kimliği hiçbir zaman doğrulanamadı.

Ardından 54 yıl süren bir boşluk geldi. Bu boşluğu her türlü anlatı doldurdu: düşürüldüğü, motorunun arızalandığı, oksijen sisteminin bozulduğu, hatta yorgunluktan ve kederden kendini denize bıraktığı söylendi. Kanıt yoktu. Fransa en sevilen yazarlarından birini, mezarı olmayan bir isim olarak andı. 1993'te 50 franklık banknota, bir yanına küçük prensin çizimi konularak onun portresi basıldı; 2000 yılında Lyon'un havalimanına adı verildi; bir gök cismine adı verildi. Ama denizin altında ne olduğunu kimse bilmiyordu.

7 Eylül 1998'de, Marsilya'nın güneyindeki Riou adası açıklarında balık avlayan Jean-Claude Bianco adlı bir balıkçı, ağını çektiğinde içinde çamura bulanmış gümüş bir kimlik bileziği buldu. Temizleyince üzerindeki yazılar okundu: Antoine de Saint-Exupéry, parantez içinde Consuelo, ve altında New York'taki yayıncısının adresi. Haber Fransa'da bomba etkisi yaptı ve hemen ardından şüphe geldi. Bir balıkçının ağına, Korsika'dan yüzlerce kilometre uzakta, bu kadar temiz bir kanıtın takılması pek çok kişiye fazla iyi bir tesadüf gibi göründü; sahtecilik iddiaları ortalıkta dolaştı, mesele mahkemelere kadar taşındı.

Cevap sudan geldi. 2000 yılında, dalgıç Luc Vanrell aynı bölgede, yaklaşık 70 metre derinlikte, kum içine gömülmüş uçak parçaları buldu. Bölge askerî nedenlerle koruma altındaydı; çıkarma izni ancak 2003'te verildi. Deniz dibinden çıkarılan parçalardan birinin üzerindeki üretim numarası, Amerikan kayıtlarındaki uçak seri numarasıyla eşleştirildi. Nisan 2004'te Fransa'nın sualtı arkeoloji kurumu resmen açıkladı: enkaz, 31 Temmuz 1944 sabahı Korsika'dan kalkan o keşif uçağına aitti. Kayıp, ilk kez bir noktaya çakılmıştı. Çıkarılan parçalarda çatışmaya işaret eden bir bulguya rastlanmadı, uçağın neden düştüğü aydınlatılamadı.

2008'de yaşlı bir Alman, Horst Rippert, o gün o bölgede bir Lightning düşürdüğünü ve yıllar sonra bunun kim olduğunu öğrenince yıkıldığını söyledi; gençliğinde Saint-Exupéry'nin kitaplarını okuduğunu, bilseydi ateş etmeyeceğini anlattı. İtiraf duygusal olarak güçlüydü ama belgesel olarak boştu: ne Alman kayıtları ne de enkaz bu anlatıyı doğruladı. Bugün elimizde kesin olan tek şey, uçağın Marsilya açıklarında denizin dibinde olduğu ve pilotunun hiç bulunamadığıdır.

Geriye bir kitap kaldı. Ölümünden sonra, yarım bıraktığı denemelerinden derlenen Kale 1948'de yayımlandı. Küçük Prens ise yavaş yavaş, önce Fransa'da, sonra dünyada, bir kuşaktan diğerine geçen bir metne dönüştü; 500'den fazla dile ve lehçeye çevrildi, 200 milyona yakın sattı ve Fransız edebiyatının en çok okunan kitabı oldu. Bunu bir çocuk kitabı rafına koymak da hep zor kaldı; savaşın ortasında, sürgünde, tarafsız kalmakta ısrar ettiği için iki yandan da vurulan bir adamın, sorumluluk ve bağ üzerine yazdığı bir mesel olarak kaldı.

En tuhaf yanı ise kitabın kendi sonudur. Küçük prens, geldiği yere dönerken bedenini çölde bırakır ve anlatıcı ertesi sabah onu aradığında hiçbir iz bulamaz. Pilot okuruna seslenir: bir gün Afrika'da, çölde, güneşin altında küçük bir çocuğa rastlarsanız, bana haber verin. Yazarı bu satırları yazdıktan bir yıl sonra, kendi uçağıyla birlikte ortadan kayboldu ve bedeni hiç bulunamadı. Ondan geriye kalan tek fiziksel iz, karısının adının kazılı olduğu, denizin dibinde 54 yıl bekledikten sonra bir balıkçının ağına takılan bir bilezik oldu.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.