Onbaşı Halide: Cephede Yazılan İlk Roman

Bölüm metni

1920'nin mayısında bir kadın yazar, kendi ülkesinin padişahı tarafından ölüme mahkûm edildi. Ölüm fermanı elindeyken cepheye gitti, üniforma giydi, önce onbaşı sonra başçavuş oldu. Ve top sesleri arasında, henüz bitmemiş bir savaşın ilk romanını yazmaya başladı.

23 Mayıs 1919, bir cuma. İstanbul'un üstünde ağır, alçak bir gökyüzü var ve Sultanahmet Meydanı sabahın erken saatlerinden beri doluyor. Camiden çıkan kalabalık meydanda kalıyor, arkadan gelenler onlara ekleniyor, akşama doğru insanlar Divanyolu'na, Ayasofya'nın önüne, yan sokaklara taşıyor. Minarelerin şerefelerine siyah örtüler asılmış. Direklere çekilen Türk bayrakları siyah tülle kaplanmış; rüzgârda dalgalanan şey bayraktan çok yastan bir işaret gibi görünüyor. Tahminler o gün meydanda 200 bin kişi olduğunu söylüyor. Şehrin liman ağzında İtilaf donanmasının gemileri duruyor, sokak başlarında işgal kuvvetlerinin devriyeleri var. Yani bu kalabalık, silahlı bir yabancı ordunun gözü önünde toplanmış bir kalabalık.

Sekiz gün önce, 15 Mayıs 1919 sabahı Yunan ordusu İzmir'e çıkmıştı. Haber İstanbul'a ulaştığında şehirde bir şey kırıldı. Ardı ardına mitingler düzenlendi: önce Fatih, sonra Üsküdar, sonra Kadıköy. Sultanahmet dördüncüsüydü ve en büyüğüydü. Kürsüye çıkanlar arasında hatipler, hocalar, öğretmenler vardı. Ama o günden bugüne kalan görüntü, kürsüde duran 35 yaşındaki bir kadının görüntüsüdür.

Adı Halide Edib'di. 1884'te İstanbul'da doğmuştu; babası sarayda kâtiplik yapan Mehmet Edib Bey'di. Üsküdar Amerikan Kız Koleji'nden 1901'de mezun olmuştu ve o okulu bitiren ilk Müslüman Türk kızdı. İngilizceyi ana dili gibi konuşuyordu, matematikçi Salih Zeki ile evlenmiş, ondan ayrılmış, gazetelerde yazmış, 31 Mart Vakası'nın karışıklığında adı hedef listelerinde geçtiği için bir süre Mısır'a ve İngiltere'ye gitmiş, dönmüş, öğretmenlik ve okul müfettişliği yapmış, savaş yıllarında Suriye ve Lübnan'da yetimhaneler ve okullar kurmuştu. Handan ve Yeni Turan gibi romanlarıyla, dönemin en çok okunan yazarlarındandı. 1917'de doktor ve düşünce adamı Adnan Adıvar'la evlenmişti.

Yani meydanda konuşan kişi bir asker ya da politikacı değildi. Bir romancıydı. Ve o gün yaptığı konuşmada, işgal kuvvetlerinin süngüleri arasında, düşmanı tarif ederken çok dikkatli bir ayrım yaptı: hükümetlerin düşman, milletlerin dost olduğunu söyledi. Kalabalığın gücünün, kalplerindeki haklı isyanda olduğunu söyledi. Bu, öfkeyi bir halka değil bir karara yöneltmenin cümlesiydi ve o cümlelerle konuşmacı sesini ilk kez kendi kitaplarının dışına, on binlerce insanın üzerine yaymış oldu.

O konuşma bir sonuç değil, bir başlangıçtı. Sonraki aylarda İstanbul'da yaşamak gittikçe daralan bir koridora benzedi. Anadolu'ya geçenlerin ardından soruşturmalar açıldı, gazeteler kapatıldı, evler basıldı. 16 Mart 1920'de İstanbul resmen işgal edildi. Şehzadebaşı'nda karakol basıldı, Meclis-i Mebusan dağıtıldı, milletvekilleri ve aydınlar toplanıp Malta'ya sürüldü. Halide Edib'in adı da tutuklanacaklar listesindeydi; İstanbul'daki askerî mahkeme kısa süre sonra Ankara'ya geçen isimler hakkında gıyabi idam kararları verdi ve o kararların arasında bu yazarın adı da vardı.

Kaçış planı basitti ve tehlikeliydi. Halide Edib ile Adnan Adıvar, sabah karanlığında Üsküdar'dan çıktılar. Kılık değiştirdiler, at arabalarına bindiler, bazen kağnıyla, bazen yürüyerek ilerlediler. Yolculuk günler sürdü. Geride bıraktıkları şehirde bir evleri, bir kütüphaneleri, bir hayatları vardı; önlerinde ise haritada bile küçük görünen bir Orta Anadolu kasabası duruyordu. Ankara'ya vardıklarında, bir yazarın masasından kalkıp savaşın içine yürümesi tamamlanmıştı. Ama asıl tuhaf olan şuydu: o masayı büsbütün bırakmayacaktı. Onu yanında götürüyordu.

1920 Ankara'sı bir başkent değildi; bir kasabaydı. Taş binaları sayılıydı, yolları çamurdu, kışın soğuğu kemiğe işliyordu. Halide Edib buraya vardığında ona verilen iş, silah taşımak değil, kelimelerle uğraşmaktı. Nisan 1920'de kurulan Anadolu Ajansı'nın doğuşunda emeği geçti; ajansa adını veren kişinin o olduğu anlatılır. Yabancı gazeteleri takip ediyor, İngilizce ve Fransızca yayınları çevirip karargâha özetliyor, dışarıya gönderilecek bildirileri yazıyordu. Bu, cephenin görünmeyen ama hayatî bir cephesiydi: Anadolu'da olan biteni dünyanın nasıl duyacağı meselesi.

Ama masa başında kalmadı. Cepheye gitti. Sakarya Meydan Muharebesi 23 Ağustos 1921'de başladı ve 22 gün sürdü. Cephe hattı yüzlerce kilometreye yayılmıştı, karargâh sürekli yer değiştiriyordu, yaralılar geri hatlara akıyordu. Halide Edib bu günlerde cephe gerisinde çalıştı: sağlık hizmetlerinde, haberleşmede, gözlemde. At sırtında dolaştı; o dönemde çekilen fotoğraflarda atının dizginini tutarken görülür. Sakarya sırasında kendisine onbaşı rütbesi verildi. Bir yıl sonra, 1922'de önce çavuşluğa, ardından başçavuşluğa yükseltildi. Türk edebiyatının en tanınmış romancılarından biri, resmî kayıtlarda bir astsubaydı artık. "Halide Onbaşı" adı da buradan kaldı.

Sakarya bittikten sonra yazmaya başladı. Elinde muazzam bir malzeme vardı: yanmış köyler, kaybettiği çocuğunu arayan kadınlar, ambulans arabalarının içinde duyduğu cümleler, adını bile öğrenemeden gömülen askerler. Bunları anı olarak da yazabilirdi. Roman olarak yazmayı seçti. Kitaba Ateşten Gömlek adını verdi. Bu ad, giyeni yakan, çıkarılamayan gömlek imgesinden gelir; Türkçede vatan sevgisini bir yük olarak anlatan eski bir deyişe yaslanır. İlginç bir ayrıntı olarak, aynı adı bir dönem Yakup Kadri de kendi romanı için düşünmüştü.

Roman, savaş sürerken yayımlandı. Haziran 1922'de İkdam gazetesinde tefrika edilmeye başlandı ve 11 Ağustos 1922'de son bölümü çıktı. On beş gün sonra, 26 Ağustos sabahı Büyük Taarruz başladı. Yani okurlar bu kitabın son sayfalarını, sonunu henüz kimsenin bilmediği bir savaşın ortasında okudular. Edebiyat tarihinde bu çok az rastlanan bir durumdur: anlatılan olay bitmemişken anlatının bitmesi.

Kitabın kurgusu da bu belirsizliğin üstüne kurulmuştur. Anlatıcı Peyami, İstanbul'da Hariciye'de çalışan, rahat ve mesafeli bir adamdır. Roman boyunca okuduğumuz şey aslında onun bir hastane yatağında, başından ağır yaralı halde yazdığı defterdir. Hikâyenin merkezinde Ayşe vardır: İzmirli bir kadın, kocasını ve çocuğunu işgal sırasında kaybetmiş, İstanbul'a gelmiş, oradan Anadolu'ya geçmiştir. Ayşe yalnızca bir karakter değildir; romanda İzmir'in kendisidir, kaybedilen ve geri istenen şehrin insan biçimini almış halidir. Onun etrafındaki erkekler, özellikle subay İhsan ve anlatıcı Peyami, ona duydukları aşkla ülkeye duydukları bağlılığı birbirinden ayıramazlar. Ateşten gömlek işte budur: sevmenin ve yanmanın aynı şey olduğu durum. Roman zaferle değil, kayıpla biter. Kahramanlar Sakarya'da ölür, anlatıcının defteri yarıda kalır ve kitabın sonunda hastanedeki doktorun notunu okuruz.

Bu, kendi döneminde birkaç bakımdan yeniydi. Türk edebiyatında Kurtuluş Savaşı'nı konu alan ilk roman oldu. Kahramanlık nutku atmak yerine savaşın insan üzerindeki tahribatını yazdı. Ve merkezine bir kadını koydu; üstelik kurtarılmayı bekleyen değil, kendi kararıyla cepheye giden bir kadını.

Roman biterken yazarın işi bitmedi. Eylül 1922'de, Batı Anadolu'dan çekilen Yunan kuvvetlerinin ardında bıraktığı yıkımı belgelemek üzere kurulan Tetkik-i Mezalim Komisyonu'nda görev aldı; Yakup Kadri ve Yusuf Akçura ile birlikte yanmış kasabaları dolaşıp tutanak tuttu. Romanı yazan gözle, raporu yazan göz aynı gözdü.

Kitap ertesi yıl, 1923'te, henüz eski harflerle basıldı. Aynı yıl Muhsin Ertuğrul'un yönetiminde, Kemal Film yapımı olarak sinemaya uyarlandı ve Türkiye'de Kurtuluş Savaşı'nı anlatan ilk uzun metrajlı film oldu. Filmin ayrı bir tarihî yükü daha vardır: Ayşe'yi Bedia Muvahhit, Kezban'ı Neyyire Neyir canlandırdı ve bu iki isim, Türk sinemasında rol alan ilk Müslüman Türk kadın oyuncular olarak anıldı. Cephede yazılan bir defter, üç yıl içinde önce gazete sayfasına, sonra kitaba, sonra perdeye geçmişti.

Zafer geldiğinde Halide Edib 38 yaşındaydı ve ülkenin en tanınan kadınıydı. Ama savaşın bittiği yerde, savaşı kazananlar arasındaki tartışma başladı. Yeni devletin nasıl kurulacağı, meclisin ne kadar söz sahibi olacağı, muhalefetin var olup olamayacağı konularında yollar ayrıldı. 1924'te Adnan Adıvar, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kurucuları arasında yer aldı. Parti kısa ömürlü oldu. Sertleşen siyasi iklimde, bir zamanlar Sultanahmet'te konuşan sesin Ankara'da yeri kalmadı.

1925'te Halide Edib ve Adnan Adıvar Türkiye'den ayrıldılar. Önce İngiltere'ye, sonra Fransa'ya gittiler. Adnan Adıvar Paris'te Doğu dilleri okulunda ders verdi. Halide Edib yazmaya devam etti, ama bir süre kendi dilinin dışında yazdı: anılarını İngilizce kaleme aldı ve iki cilt halinde yayımladı. Bu kitaplarda Sultanahmet'i, Ankara yolunu, Sakarya'yı, bir zamanlar Türkçe yaşadığı her şeyi başka bir dilde anlattı. Amerika'ya gitti, Columbia'da dersler verdi. Hindistan'a çağrıldı, orada konferanslar verdi ve gördüklerini bir kitapta topladı. En bilinen romanlarından biri olan Sinekli Bakkal'ı da bu dönemde, önce İngilizce yazdı; Türkçesi 1936'da yayımlandı.

Sürgün kelimesi bu yıllar için tam olarak doğru değildir; resmî bir sürgün kararı yoktu. Ama dönmek de mümkün değildi. Aradan 14 yıl geçti.

1939'da İstanbul'a döndü. Döndüğü şehir onun bıraktığı şehir değildi; harfler değişmişti, kendi eski kitapları artık okunamayan bir alfabeyle basılıydı, savaşta tanıdığı isimlerin çoğu ölmüştü. Yeni işi, geri dönüşün ne olduğunu iyi anlatır: İstanbul Üniversitesi'nde İngiliz filolojisi kürsüsünü kurdu ve başına geçti. Ömrünün ilk yarısında bir imparatorluğun çöküşünü, ikinci yarısında bir üniversite kürsüsünü yönetti. 1950'de İzmir milletvekili seçildi, dört yıl sonra kendi isteğiyle milletvekilliğinden ayrıldı. 9 Ocak 1964'te İstanbul'da öldü.

Geriye kalan yığının içinde Ateşten Gömlek'in ayrı bir yeri var ve bunun sebebi sadece ilk olması değil. O roman, Türkçenin savaşı nasıl anlatacağına dair bir kalıp kurdu ve kurduğu kalıp beklenenin tersiydi. Savaşı bir destan olarak değil, bir yas olarak yazdı. Kahramanları kazanmaz, ölürler. Anlatıcı zaferi göremez, hastanede yarım kalmış bir defter bırakır. Kitabın sonunda okuyucunun elinde kalan şey, zaferin gururu değil, ödenen bedelin ağırlığıdır. Savaş sürerken, morali yükseltmek için yazılması beklenebilecek bir metnin bunu yapmaması, yazarın cesaretine dair söylenebilecek en somut şeydir.

İkinci mirası Ayşe'dir. Ondan önce Türk romanında kadın karakterler çoğunlukla evin, aşkın ya da düşüşün içinde tarif edilirdi. Ayşe kendi kararıyla tarihe giren bir figürdü ve arkasından gelen onlarca romana, filme, oyuna model oldu. Kitabın sinemaya uyarlanması sırasında iki kadının perdeye çıkması da tesadüf değil, aynı hareketin devamıydı: bir kadının yazdığı, bir kadının merkezde olduğu hikâye, başka kadınlara kapı açtı.

Üçüncüsü ise metnin kendi doğum koşullarıdır. Ateşten Gömlek, olayları yıllar sonra sakin bir masada değerlendiren bir yazarın eseri değildir. Cephe gerisinde, savaşın gürültüsü içinde, sonucun bilinmediği bir anda yazıldı ve okurlarına da tam o anda ulaştı. Bu yüzden kitapta bir acemilik, bir aceleyle söylenmişlik hissi vardır; ve tam bu yüzden bir belge değeri taşır. Bir olayın nasıl hatırlandığını değil, yaşanırken nasıl hissedildiğini kaydeder.

Sultanahmet Meydanı'nda siyah tüllü bayrakların altında konuşan kadın ile Sakarya'da at sırtında dolaşan onbaşı ile Paris'te anılarını yabancı bir dilde yazan sürgün, aynı kişidir. Aralarındaki bağ, hepsinin aynı işi yapmasıdır: gördüğünü kayda geçirmek. Meydanda sesle, cephede kalemle, uzakta hafızayla. Cephede yazılan o defter bugün hâlâ basılıyor, hâlâ okul sıralarında okunuyor ve bir yüzyıl sonra bile en çok, kazanılmış bir savaşın ne kadar pahalıya mal olduğunu anlatan sayfalarıyla hatırlanıyor.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.