Yirmi Altı Gün: Dostoyevski'nin Kaybetme Lüksü Yoktu

Bölüm metni

Adamın masasında bir takvim var ve takvimdeki tarih yaklaştıkça yazdığı her satır değil, yazamadığı her satır ona bir şey kaybettiriyor. Eğer 1 Kasım'a kadar yeni bir roman teslim edemezse, dokuz yıl boyunca yazacağı her şey — geçmişi ve geleceği — bir başkasının malı olacak. Ve elinde kalan süre, bir romanı yazmaya değil, ancak anlatmaya yeter.

1865 yazında, Almanya'nın kaplıca kenti Wiesbaden'de bir otel odasında, 43 yaşında bir Rus yazar oturuyordu. Otelin sahibi ona artık akşam yemeği vermiyordu. Birkaç gün sonra odasına çay da gelmez oldu, sonra mum da. Adam karanlıkta oturup Petersburg'a, Paris'e, tanıdığı ne kadar insan varsa hepsine mektup yazdı. Aynı cümleyi farklı kelimelerle kuruyordu: bana biraz para gönderin. Ivan Turgenev'e 100 taler için yazdı, Turgenev 50 gönderdi. Adamın adı Fyodor Mihayloviç Dostoyevski'ydi ve o sırada Rusya'nın en tanınmış yazarlarından biriydi.

Oraya nasıl geldiğini anlamak için birkaç gün önceki rulet masasına bakmak gerekiyor. Dostoyevski kumarı 1863'te, ilk kez Wiesbaden'de denemişti ve talihsizlik şu ki kazanmıştı. İlk oturuşunda 10 binin üzerinde frank toplamıştı. O parayı çantasına koyup trene binseydi hayatı başka türlü kurulurdu; binmedi. Masaya döndü, kazandığını verdi, sonra yanındakini verdi, sonra borç aldı ve onu da verdi. Bir daha da hiçbir zaman gerçekten kalkamadı.

Onun kumarı, bugün klinik literatürün tarif ettiği şeyin neredeyse ders kitabı örneğiydi. Bir sistemi olduğuna inanıyordu: soğukkanlı kalmak, küçük oynamak, duyguya kapılmamak. Sistemin işlemediği her seferde kusuru sistemde değil kendi soğukkanlılığında buluyordu. Yani kaybettikçe, kaybetmenin sebebi olarak yeniden oynamayı görüyordu. Mektuplarında bunu utançla, ayrıntısıyla, hiç kendini kayırmadan anlattı; bu dürüstlük ilerideki romanın hammaddesi olacaktı.

Ama Wiesbaden'deki o karanlık odayı yalnız rulet açıklamıyor. Dostoyevski oraya, hayatının iki yılda üst üste yıkıldığı bir yerden gelmişti. 1864'ün nisanında ilk karısı Mariya Dmitriyevna verem sonunda öldü. Aynı yılın temmuzunda, hayatının en yakın insanı olan ağabeyi Mihail öldü. Kardeşler birlikte bir dergi çıkarıyorlardı; adı Vremya, yani Zaman dergisiydi ve sansür 1863'te onu kapatmıştı. Yerine kurdukları Epoha, yani Çağ dergisini kredilerle, senetlerle, borçla ayakta tutmaya çalıştılar; 1865'in şubatında o da battı.

Mihail öldüğünde geriye bir yığın ödenmemiş senet, bir dul, dört yetim ve iflas etmiş bir dergi kaldı. Dostoyevski'nin hukuken bu borçların tamamını üstlenme zorunluluğu yoktu. Üstlendi. Ağabeyinin adının borçlu diye anılmasına razı olmadı. Böylece 15 bin ruble dolayında bir yükün altına, ayrıca ağabeyinin ailesinin ve üvey oğlu Pavel'in geçiminin altına girdi. Bunların üstüne, gençliğinden beri taşıdığı sara nöbetleri vardı; nöbetten sonraki günlerde bazen tek satır yazamıyordu.

Rusya'da o yıllarda borç yüzünden hapse atılmak soyut bir tehdit değildi. Alacaklılar mahkemeye gidip borçlunun eşyasına el koydurabiliyor, borçluyu borçlular hapishanesine yollatabiliyordu. Dostoyevski, 1865 yazında Turgenev'e yazdığı mektuplarda bunu açıkça söylüyor: kendi üstlenmediği bir dergi borcu yüzünden hapse gönderilmek üzereydi.

İşte o çaresizliğin içinde, mumsuz odada, elinde kâğıt ve kalemden başka bir şey kalmayınca yeni bir şey yazmaya başladı. Petersburg'un yoksul bir öğrencisinin, bir tefeciyi baltayla öldürüşünü anlatan bir hikâyeydi. Hikâye büyüdü, roman oldu ve adı Suç ve Ceza oldu. Yani Rus edebiyatının en büyük romanlarından biri, yazarının otel borcunu ödeyemediği bir odada başladı.

Ne var ki Wiesbaden'e gelmeden birkaç hafta önce, Petersburg'da bir kâğıda imza atmıştı. O kâğıt, önündeki bir buçuk yılı bir geri sayıma çevirecekti.

2 Temmuz 1865. Dostoyevski, Fyodor Timofeyeviç Stellovski adında bir yayıncıyla sözleşme imzaladı. Stellovski, dönemin Petersburg yayın dünyasında yazarları ve besteciler ailesini sıkıştırıp ucuza hak satın almakla tanınan bir işadamıydı. Sözleşmenin görünen yüzü basitti: Stellovski, Dostoyevski'nin o güne kadar yazdıklarının toplu basım hakkı için 3 bin ruble ödeyecekti.

Sözleşmenin ikinci maddesi tuzağın kendisiydi. Dostoyevski, 1 Kasım 1866 tarihine kadar Stellovski'ye yepyeni bir roman teslim edecekti. En az 10 forma, yani kabaca 160 basılı sayfa. Eğer o tarihte roman teslim edilmezse, Stellovski dokuz yıl boyunca Dostoyevski'nin yazdığı ve yazacağı her şeyi yayımlama hakkını kazanacaktı. Ücretsiz. Yani yazar, dokuz yıl boyunca kendi kaleminin ürününden tek kopek almayacaktı.

Bir yazar böyle bir şeye neden imza atar? Çünkü o anda seçenek borçlular hapishanesiydi. Üstelik 3 bin rublenin çoğu Dostoyevski'nin eline bile geçmedi; anında senetlere gitti. Yıllar sonra ortaya çıkan şey ise sözleşmeyi bir talihsizlik olmaktan çıkarıp bir kurguya dönüştürür: Stellovski, aracılar kullanarak Mihail Dostoyevski'nin ölümünden sonra ortada kalan senetleri yok pahasına satın almıştı. Yani yazarın alacaklısı da, kurtarıcısı da, sözleşmeyi dayatan da aynı adamdı. Kendi ödediği parayı, kendi satın aldığı borç senetleri üzerinden geri topluyordu.

1866 boyunca Dostoyevski'nin bütün gücünü Suç ve Ceza yuttu. Roman, Russkiy Vestnik, yani Rus Habercisi dergisinde ay ay tefrika ediliyordu; bir bölüm biter bitmez matbaaya yetiştiriliyor, yazar bir sonrakini kovalıyordu. Yıl ilerledi, sonbahar geldi ve Dostoyevski, Rus Habercisi'ne verdiği sözü tutmakla o kadar meşguldü ki Stellovski'ye vaat ettiği romanın tek satırını yazmamıştı. Ekim ayına girildiğinde elinde bir ay vardı ve ortada roman yoktu.

Dostları paniğe kapıldı. Bir grup arkadaşı ona şunu önerdi: sen ana hatları çiz, biz bölümleri paylaşıp yazalım, altına sen imza at. Kimse anlamaz. Dostoyevski reddetti. Kendi adının altına başkasının cümlesini koymaya razı olmadı.

O sırada yazar ve gazeteci Aleksandr Milyukov başka bir fikirle geldi: stenografi. Konuşmayı işaretlerle anında kâğıda geçiren bu yöntem Rusya'da o yıllarda yeniydi, Petersburg'da yeni yeni kurslar açılıyordu. Milyukov, stenografi hocası Pavel Olhin'e haber gönderdi ve en iyi öğrencisini istedi. Olhin, altı aylık kursu yeni bitirmiş, 20 yaşında bir genç kadını yolladı: Anna Grigoryevna Snitkina.

Anna'nın bu işe ihtiyacı vardı. Babası birkaç ay önce ölmüştü, aile geliri azalmıştı ve stenografiyi tam da kendi ekmeğini kazanmak için öğrenmişti. Ayrıca kime gönderildiğini biliyordu: babası Dostoyevski'ye hayrandı, kız kitaplarını okuyarak büyümüştü.

4 Ekim 1866 sabahı, Küçük Meşçanskaya ile Stolyarnıy sokağının köşesindeki Alonkin'in evine gitti. Kapıyı açan adam 44 yaşındaydı, bir gün önce sara nöbeti geçirmişti, dalgın ve huysuzdu. Odada bir aşağı bir yukarı yürüdü, ona sigara ikram etti, adını sordu, sonra unuttu, bir daha sordu. Konuşmanın ortasında, 17 yıl önce idam mangasının önüne çıkarıldığını, kurşunları beklerken cezasının Sibirya sürgününe çevrildiğini anlattı. Anna eve döndüğünde bu adamın hasta ve tuhaf olduğunu düşünüyordu. Ertesi gün yine gitti.

Ve sonra 26 gün başladı. Anna öğleye doğru geliyor, Dostoyevski akşamüstü dörde kadar odada yürüyerek dikte ediyordu. Anna işaretleri deftere geçiriyor, evine dönüyor, geceyi o işaretleri okunur el yazısına çevirmekle geçiriyor, ertesi sabah temiz sayfaları getiriyordu. Yazar onları düzeltiyor, düzeltilen yerlerin üstüne yeni dikte biniyordu. Bugün olağan görünen bu döngü o gün için bir teknoloji sıçramasıydı: yazarın hızını kalemin hızından kurtarıyordu.

Romanın bu kadar hızlı çıkmasının ikinci sebebi ise şuydu: Dostoyevski onu üç yıldır kafasında taşıyordu. Daha 1863 sonbaharında eleştirmen Nikolay Strahov'a yazdığı bir mektupta, yurtdışındaki bir Rusun ruletle mahvoluşunu anlatan bir hikâye tasarladığını yazmış, o hikâyeyi acil paraya ihtiyacı olduğu için bir dergiye önermişti. Yani ekim 1866'da uydurması gereken bir şey yoktu. Yaşadığı şeyi dikte ediyordu.

Ortaya çıkan roman Kumarbaz'dı. Anlatıcı Aleksey İvanoviç, hayalî bir kaplıca ve kumar kenti olan Ruletenburg'da, iflasın eşiğindeki bir Rus generalinin çocuklarına ders veren mürebbiyedir. Generalin üvey kızı Polina'ya duyduğu takıntılı bağlılık, onu masaya sürükleyen kuvvetlerden biridir. Kitabın en çarpıcı sahnelerinde, Moskova'dan ölmek üzere olduğu haberi beklenen yaşlı akraba çıkagelir ve tekerlekli sandalyesiyle doğruca kumarhaneye gidip birkaç gün içinde bütün servetini masaya bırakır. Dostoyevski'nin asıl anlattığı şey para değildir; paranın kaybedilirken verdiği o tuhaf, sıcak, neredeyse dini heyecandır.

29 Ekim 1866'da roman bitti. Başlangıcından sonuna 26 gün geçmişti ve teslim tarihine iki gün kalmıştı.

Ama tuzağın son dişi henüz kapanmamıştı. Dostoyevski elyazmasını götürdüğünde Stellovski şehirde değildi. Yazıhanedeki adamı, böyle bir teslimatı kabul etme yetkisi olmadığını söyleyip müsveddeyi almayı reddetti. Hesap açıktı: 1 Kasım geçsin, teslim yapılmamış sayılsın, dokuz yıl başlasın. Yazara kalan tek silah resmî bir kayıttı. 1 Kasım 1866 gecesi, gece yarısına yaklaşık iki saat kala Dostoyevski, Stellovski'nin oturduğu semtin polis karakoluna gitti, elyazmasını oraya teslim etti ve tarih atılmış bir alındı belgesi aldı. Sözleşme kurtarılmıştı.

O 26 günün geride bıraktığı asıl şey roman değildi.

8 Kasım 1866'da Dostoyevski, Anna'yı yeniden çağırdı ve yeni bir roman tasarladığını söyledi. Konusu şuydu: yaşlanmış, hasta, hayatı zor geçmiş bir sanatçı, kendisinden çok genç bir kıza âşık olur; kızın adı Anya'dır. Sizce, diye sordu, böyle bir kız ne cevap verirdi? Anna, cevabı romandaki kız adına değil kendi adına verdi. 15 Şubat 1867'de Petersburg'da evlendiler. O 45, Anna 20 yaşındaydı.

Evlilik, alacaklıların yeni bir fırsatı olarak başladı; düğünün hemen ardından senetler masaya kondu. Anna çeyizini rehine verdi: mobilyaları, piyanosunu, gümüşlerini. Toplanan parayla nisan 1867'de yurtdışına çıktılar. Üç aylık bir yolculuk olarak planlanmıştı; dört yıl sürdü.

O dört yıl kolay değildi. Almanya'da, İsviçre'de, İtalya'da pansiyon pansiyon dolaştılar. Anna alyansını ve elbiselerini birden çok kez rehinciye götürdü. 1868'in başında Cenevre'de kızları Sonya doğdu ve üç aylıkken öldü. Ve Dostoyevski, bütün bunların ortasında, masaya dönmeye devam etti. Anna'nın yöntemi tarihe geçti: kocasını azarlamadı, tehdit etmedi, ders vermedi. Olan biteni stenografiyle tuttuğu günlüğüne yazdı, parayı ayırdı, gerekeni rehine verdi ve adam suçluluktan boğulup yazamaz hale gelmesin diye bağışlayıcı davrandı.

1871'in nisanında Dostoyevski Wiesbaden'e, her şeyin başladığı kaplıca kentine bir kez daha gitti ve bir kez daha kaybetti. Ardından Anna'ya, on yıldır bir hayalin peşinden koştuğunu, ama artık bittiğini yazdı. Hayatının kalan 10 yılında bir daha rulet oynamadı.

Rusya'ya döndüklerinde Anna ikinci mesleğine geçti. Yayıncıların yazara ödediği payın ne kadar küçük olduğunu defterlerden görmüştü. 1873'te Ecinniler romanını, hiçbir yayınevine vermeden kendisi bastırdı. Reklamı bir Petersburg gazetesine verdi, siparişleri evlerinden karşıladı, kitapçılarla kendisi pazarlık etti. 3 bin 500 nüsha bastı; ilk yıl içinde 3 bini satıldı ve elde kalan kâr, o güne dek herhangi bir yayıncının Dostoyevski'ye ödediği her şeyin üstündeydi. Anna böylece Rusya'da kendi yayıncılık işini yürüten ilk kadınlardan biri oldu. Sonraki yıllarda kocasının 1864'ten beri sırtında taşıdığı borçların hepsini kapattı.

Bu arada 1866 ekiminde bir mecburiyet olarak devreye giren stenografi, Dostoyevski'nin kalıcı çalışma biçimi haline geldi. Budala da, Ecinniler de, Karamazov Kardeşler de büyük ölçüde bu yolla, yani odada yürüyerek dikte edilip gece temize çekilerek yazıldı. Yazarın son 15 yılındaki verimliliğinin sıradan ama gerçek açıklaması budur.

Kumarbaz'ın kendisi ise Dostoyevski'nin en kısa, en sıkıştırılmış kitabı olarak kaldı. Edebiyatta kumarı bir ahlak zaafı ya da komik bir kusur olarak değil, insanın kendi iradesiyle giriştiği bir yıkım süreci olarak ele alan ilk ciddi metinlerden biridir. Az kalsın kazanacak olmanın verdiği sarhoşluğu, sistemin işleyeceğine duyulan inadı, kaybettikçe artan kesinlik duygusunu, bunları bir gözlemci gibi değil içeriden bilen biri gibi anlatır. Freud, 1928'de yazdığı "Dostoyevski ve Baba Katilliği" başlıklı denemesinde yazarın kumarını tam da bu yüzden bir vaka olarak ele alacaktı.

Dostoyevski 1881'de öldüğünde Anna 34 yaşındaydı. Sonraki 37 yılını, bir daha evlenmeden, kocasının bıraktığı işi yönetmeye ayırdı: elyazmalarını ve mektuplarını topladı, toplu eserlerini defalarca bastırdı, eserlerinin ilk düzenli bibliyografyasını hazırladı ve bugün Dostoyevski üzerine çalışan herkesin dayandığı arşivi kurdu. Kendi anılarını yazdı. 1918'de Yalta'da öldü.

Geriye kalan şey, edebiyat tarihinin en tuhaf hesaplarından biridir. Bir yayıncı, bir yazarı dokuz yıllığına elinden almak için tasarlanmış bir sözleşme dayattı. O sözleşme, yazarı hayatındaki en umutsuz aya soktu. Ve o ayın sonunda ortaya iki şey çıktı: kaybetmenin ne olduğunu anlatan bir roman ve o adamın bir daha kaybetmesini engelleyecek olan kişi. 26 gün, bir borcu ödemek için başlamıştı; bittiğinde ödenen şey borç değildi.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.