Otuz Üç Lira: Türkçenin Tek Nüshası

Bölüm metni

Sekiz yüz elli yıl önce yazılmış bir kitabın dünyada tek bir kopyası kaldı ve o kopya 1915'te İstanbul'da bir sahafın tezgâhında satılıyordu. Kitabın ne olduğunu anlayan tek adam onu 33 liraya aldı — sonra da yıllarca kimseye göstermedi. Elindeki şey, Türkçenin doğum belgesiydi.

1072 yılının ocak ayında, Dicle'nin kıyısındaki Bağdat'ta bir adam masasının başına oturdu ve o güne kadar kimsenin denemediği bir işe girişti. Arapça yazacaktı. Ama yazacağı şey Arapça değildi. Türkçeydi.

Adı Mahmud'du. Babası Hüseyin, dedesi Muhammed. Tarih onu doğduğu şehirle anacaktı: Kâşgarlı Mahmud. Bugün Çin'in batı ucunda kalan Kâşgar, o yıllarda Karahanlı ülkesinin parlak merkezlerinden biriydi. Mahmud'un ailesi hanedanın yakın çevresindendi; babası, Isık Göl kıyısındaki Barsgan'dan geliyordu. Bu, Mahmud'un iyi bir eğitim gördüğü, Arapçayı ve Farsçayı bir âlim gibi bildiği anlamına geliyor. Araştırmacıların bir bölümü, saraydaki bir taht kavgasının ardından memleketinden ayrılmak zorunda kaldığını düşünüyor. Kesin olan şu: bir noktada yola çıktı ve yıllarca yürüdü.

Neye yürüdüğünü kendi anlatıyor. Türk boylarının şehirlerini, obalarını, yaylalarını tek tek dolaştı. Oğuzların, Kıpçakların, Yağmaların, Çiğillerin, Argu ve Karlukların arasında kaldı. Bir kelimeyi bir boyda nasıl söylüyorlarsa öyle yazdı, sonra öbür boyda nasıl söylendiğine baktı, farkı not etti. Bugün bir dilbilimcinin saha çalışması dediği şeyi 11. yüzyılda, atla ve yaya, kâğıt ve mürekkeple yaptı. Kaç yılını aldığını bilmiyoruz. Ama Bağdat'a vardığında çantasında bir ömrün derlemesi vardı.

Şimdi neden Arapça yazdığı sorusuna gelelim, çünkü kitabın bütün mantığı orada saklı. 11. yüzyılın ortasında dünyanın dengesi değişmişti. 1055'te Tuğrul Bey Bağdat'a girmiş, halifelik makamı fiilen Selçukluların koruması altına geçmişti. 1071'de Malazgirt olmuş, Anadolu'nun kapısı açılmıştı. İslam dünyasının yönetim dili, ordusunun dili, sarayının dili artık Türkçeydi. Ama ilmin dili hâlâ Arapçaydı ve Arap âlimlerinin gözünde Türkçe, kayda değer bir yazı geleneği olmayan bir çöl rüzgârıydı.

Kâşgarlı Mahmud bunu değiştirmek istedi. Kitabını Arap okuruna yazdı: Türkçe öğrenmek isteyen, öğrenmek zorunda kalan Araplara. Adını da ona göre koydu. Dîvânu Lugâti't-Türk, yani Türk dillerinin toplu sözlüğü. Ve sözlüğü, Arap sözlükçülüğünün o dönemki en gelişmiş yöntemine göre, kelimelerin harf yapısına göre 8 kitaba bölerek düzenledi. Bu, bir Türk'ün kendi dilini rakip bir dilin en yüksek ilmî standardıyla masaya koyması demekti. Söylenmemiş ama her satırdan okunan iddia şuydu: bu dil de tam bir dildir, kuralları vardır, edebiyatı vardır, ve size bunu ispat edeceğim.

İspat için topladığı malzeme, kitabı bir sözlük olmaktan çıkarıp bambaşka bir şeye dönüştürdü. Yaklaşık 8000 madde başı var. Ama maddelerin altında sadece karşılıklar yok. Bir çadırın nasıl kurulduğu var. Kımızın nasıl mayalandığı, hangi otun hangi hastalığa iyi geldiği, çocukların hangi oyunu oynadığı, ayların ve yıldızların adları, hangi boyun hangi damgayı kullandığı var. Bir halkın yemeği, hastalığı, kavgası, düğünü, şakası var. 290 civarında atasözü, o dönemki adıyla sav, metnin içine serpiştirilmiş durumda. Ve 764 dize şiir. Koşuklar, yani ezgiyle söylenen şiirler. Sagular, yani ölünün ardından yakılan ağıtlar. Bunların en ünlüsü, efsanevî hükümdar Alp Er Tunga'nın ölümüne yakılan ağıttır; Türkçenin yazıya geçmiş en eski mersiye örneklerinden biri olarak hâlâ okutulur.

Bir de harita var. Kitabın ortasına yerleştirilmiş, daire biçiminde, renkli bir dünya haritası. Dağlar kırmızı, denizler yeşil, ırmaklar mavi. Türk boylarının nerede yaşadığını göstermek için çizilmiş, bilinen en eski Türk haritası. Merkezine Mahmud kendi dünyasının kalbini koymuştu: Karahanlı başkenti Balasagun.

Kitap 1074'ün şubat ayında tamamlandı. Mahmud onu birkaç yıl daha elinde tuttu, üzerinde çalıştı ve 1077 dolaylarında Bağdat'ta halifenin oğluna sundu. Bir de kardeş kitap yazmıştı, Türkçenin gramerini anlatan Kitâbu Cevâhirü'n-Nahv'ı. O kitap kayboldu. Bugün varlığını yalnızca Mahmud'un sözlüğünde ona yaptığı atıflardan biliyoruz.

Sonra sessizlik başladı.

Bu sessizliğin içinde tek bir ses duyuluyor. 1 Ağustos 1266 günü, Şam'da, Muhammed bin Ebû Bekir bin Ebü'l-Feth es-Sâvî adında bir müstensih, elindeki işi bitirdi ve son sayfaya not düştü: bu nüshayı yazarın kendi eliyle yazdığı asıl kitaptan kopyaladım. Adam işini bitirdiğinde ortaya 319 varaklık bir cilt çıkmıştı. Aceleci bir iş değildi ama kusursuz da değildi; Türkçe bilmeyen bir katibin Türkçe kelimeleri kopyalarken yaptığı türden hatalarla doluydu.

O adamın ne yaptığından haberi yoktu. Yazarın kendi el yazması, bilinen bütün öteki kopyalarla birlikte, önümüzdeki yüzyıllarda yok olacaktı. Şam'da çoğaltılan bu tek cilt, Türkçenin 11. yüzyıldaki hâlini bize taşıyan tek köprü olarak kalacaktı. Tek. Yedek yok.

Sonraki 600 yıl boyunca kitabın nerede olduğunu bilmiyoruz. Adı vardı, kendisi yoktu. 17. yüzyılda Kâtip Çelebi, dünyanın bilinen kitaplarını tek tek kaydettiği devasa kataloğunda bu esere de yer vermişti. Yani başlık, âlimlerin listelerinde yaşamaya devam ediyordu. 19. yüzyılda Avrupa'da Türkoloji doğduğunda, bu adı bilen ama nüshasını hiç görmemiş bir kuşak yetişti. Kitap, kütüphane katalogunda mevcut, rafta yok gibiydi.

Sonra 1914 yılının ilk aylarında, İstanbul'da Beyazıt'ın yanı başındaki Sahaflar Çarşısı'na bir kadın girdi. Eski Maliye Nazırı Nazif Bey'in yakınlarındandı ve zor günler geçiriyordu. Elindeki eski cildi Burhan Bey'in tezgâhına bıraktı. Anlatılana göre Nazif Bey ona yıllar önce şunu söylemişti: sıkışırsan bunu sahaflara götür, 30 liraya sat.

O çarşıya haftada birkaç kez uğrayan bir adam vardı. Ali Emiri Efendi. 1857 Diyarbakır doğumluydu, imparatorluğun dört bir yanında maliye memurluğu yapmış, gittiği her şehirde yazma eser toplamıştı. Evlenmemişti, mütevazı yaşıyordu, kazandığını kitaba veriyordu. Kitap konusunda İstanbul'un en keskin gözlerinden biri olduğu konusunda kimsenin şüphesi yoktu.

Tezgâhtaki cildi açtı ve başlığı gördü. Yani kataloglarda okuduğu, ömrü boyunca aradığı, kimsenin görmediği o adı gördü. Heyecanını belli etmemeye çalıştığı, sonradan çok anlatılan bir ayrıntıdır. Fiyat 30 liraydı ve o an cebinde yoktu. Eski Darülfünun hocalarından dostu Faik Reşat Bey'e haber saldı, ondan 10 lira borç aldı. Parayı denkleştirdi, 30 lirayı ödedi, Burhan Bey'e de 3 lira bahşiş verdi.

Toplam 33 lira.

Kitabı koltuğunun altına aldı ve evine götürdü. Değerini sonradan tek cümleyle özetleyecekti: bu kitap değil, Türkistan ülkesidir. Türk dilinde şimdiye kadar bunun gibi bir kitap yazılmamıştır.

Sonra kapıyı kilitledi.

Burada hikâyenin en tuhaf kısmı başlıyor, çünkü tek nüshası kilitli bir odada duran kitap hâlâ kayıp bir kitaptır.

Ali Emiri Efendi kimseye göstermedi. Haber duyulunca Ziya Gökalp kitabı görmek istedi; reddedildi. Dönemin iktidarına, İttihat ve Terakki çevresine karşı derin bir güvensizliği vardı ve eserin elinden alınacağından, yurt dışına satılacağından, ehil olmayan ellerde heba edileceğinden korkuyordu. Bu korku tümüyle temelsiz de değildi; imparatorluk yıllarca yazma eserini yurt dışına kaptırmıştı.

Kilidi açan kişi, güvendiği bir isim oldu: Kilisli Muallim Rifat Bey. Ziya Gökalp devreye Talat Paşa'yı soktu. Bir ramazan iftarında yapılan görüşmede Talat Paşa hem basım masrafını üstlendi hem de kitabın Ali Emiri'nin elinden alınmayacağı konusunda güvence verdi. Ali Emiri'nin şartı netti: ilk baskıyı Kilisli Rifat hazırlayacaktı.

Kilisli Rifat, önüne konan cilde bakınca işin sanıldığından ağır olduğunu gördü. Sayfaların dizilişi bozulmuştu; yüzyıllar içinde cildi dağılmış, formalar karışmıştı. Yaklaşık 2 ay boyunca, kitabın kendi iç mantığını, yani Kâşgarlı'nın kelimeleri harf yapısına göre sıralayan düzenini kullanarak sayfaları yeniden yerine oturttu. Bunu yaparken 13. yüzyıldaki müstensihin hatalarını da ayıklamak zorunda kaldı. Metni elle temize çekti; ilk çalışması 22 deftere sığdı.

Kitap 3 cilt hâlinde, 1915 ile 1917 arasında İstanbul'da basıldı. Yani 1074'te tamamlanan eser, ilk kez, tamamlanmasından 841 yıl sonra çoğaltıldı. Artık tek nüsha değildi. Artık yanabilir, çalınabilir, kaybolabilirdi ama yok olamazdı.

Etkisi hızlı oldu. Baskı Avrupa'ya ulaştığında Türkoloji yeniden kuruldu; Alman şarkiyatçı Brockelmann kitabın söz varlığını 1928'de Batı dünyasının kullanımına açtı. Türkiye'de Besim Atalay'ın Türk Dil Kurumu için hazırladığı çeviri 1939 ile 1943 arasında 3 cilt ve bir dizin hâlinde yayımlandı. Bu tarih tesadüf değil. Genç Cumhuriyet dilini sadeleştirmeye çalışırken, önüne 900 yıllık bir Türkçe hazine listesi açılmıştı; bugün gündelik konuşmada kullandığımız bazı kelimeler o listeden geri çağrıldı.

Ali Emiri Efendi ise 1916'da, Fatih'teki Feyzullah Efendi Medresesi'nde Millet Kütüphanesi'ni kurdu ve on binlerce cilde ulaşan bütün koleksiyonunu oraya bağışladı. Kütüphanenin müdürlüğünü kabul etti ama maaş almayı reddetti. 1924'te öldü. Sahaflar Çarşısı'ndan 33 liraya aldığı cilt bugün hâlâ o kütüphanededir; Ali Emiri Arabî bölümü, 4189 numara.

Geriye kalan asıl mesele şu: o cilt kaybolsaydı ne kaybederdik. 11. yüzyıl Türkçesinin ses yapısını, 8000 kelimelik söz varlığını, boyların haritasını kaybederdik. Alp Er Tunga ağıtını kaybederdik, yani Türkçe şiirin İslam öncesine uzanan damarının en somut kanıtını. Bugün hâlâ kullandığımız bazı atasözlerinin 1000 yıl önce de aynı anlamda söylendiğini gösteren belgeyi kaybederdik. Ve bir dilin, kendisini küçümseyen bir dünyaya karşı kendi ilmî diliyle savunulabileceği fikrinin ilk büyük örneğini kaybederdik. Çünkü Kâşgarlı Mahmud'un yaptığı şey nihayetinde bir savunmaydı; yıllarca oba oba dolaşıp topladığı her kelime, o savunmanın bir kanıtıydı.

Dünya da bunu tescil etti. Eser 2017'de UNESCO'nun Dünya Belleği programı kapsamında belgesel miras olarak kayda geçirildi. 2024, tamamlanışının 950. yılı olarak anıldı.

Bütün bunların bir tesadüf zincirine bağlı olduğunu unutmamak gerekiyor. Şam'da bir katip 1266'da o kopyayı çıkarmasaydı, o cilt 600 yıl boyunca bir sandıkta çürümeden kalmasaydı, sıkışan bir kadın onu satmak yerine ısıtmak için yakmasaydı, ve Ali Emiri Efendi o hafta çarşıya uğramasaydı, bugün Türkçenin 11. yüzyıldaki hâli hakkında elimizde neredeyse hiçbir şey olmayacaktı. Bir dilin bin yıllık hafızası, tek bir kâğıt destesinin ve bir adamın alışkanlığının üzerinde duruyordu.

Otuz üç liraydı.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.