Şehnâme: Kapıdan Çıkan Tabut, Giren Altın

Bölüm metni

Bir adam otuz yılını tek bir kitaba verdi; karşılığında kendisine söz verilen altın, gümüş olarak geldi. O parayı hamamcıyla şerbetçiye dağıtıp saraya sırtını döndü. Yıllar sonra sultanın pişmanlığı develerle Tus'a ulaştığında, şehrin öbür kapısından şairin tabutu çıkıyordu.

Horasan'ın kuzeydoğusunda, bugün İran'ın Meşhed kentine yakın bir ovada, Tus adında bir şehir vardı. Onuncu yüzyılın ortalarında burası ne bir başkentti ne de bir ticaret merkezi. Kerpiç duvarlar, sulama kanalları, kavak ağaçları ve toprağa bağlı bir taşra soyluluğu. Bu soyluluğun adı dihkândı: ne saray adamı ne köylü, kendi arazisini işleten, vergi toplayan, atalarının hikâyelerini ezbere bilen orta halli bir eşraf sınıfı. Ebü'l-Kāsım Firdevsî, 940 yılı dolaylarında işte bu sınıfın içine doğdu.

Doğduğu dünyada bir şey sessizce ölüyordu. Üç yüzyıl önce Sâsânî İmparatorluğu çökmüş, Arap orduları İran platosunu baştan başa geçmişti. Din değişmişti, alfabe değişmişti, devlet dili Arapça olmuştu. Bir bilgin, bir hukukçu, bir şair kariyer yapmak istiyorsa Arapça yazardı. Farsça sokakta, evde, tarlada yaşıyordu; ama kitapta, kitabede, divanda yaşamıyordu. Yazılmayan bir dil, iki üç kuşak içinde yalnızca bir aksana dönüşür. Firdevsî'nin çocukluğunda Farsça tam olarak o eşikteydi.

Aynı yüzyılda bu eşiğe direnen bir hanedan vardı: Buhara merkezli Sâmânîler. Kendilerini eski İran soyuna bağlıyorlar, Farsça yazan şairleri saraya alıyorlar, eski metinlerin derlenmesini destekliyorlardı. Elde bir hazine vardı: Sâsânî sarayının resmî tarih yıllığı Hüdâynâme, yani Hükümdarlar Kitabı. Bu metin, dünyanın yaratılışından son Sâsânî hükümdarına kadar uzanan bir kral silsilesiydi; mitle tarihi, efsaneyle kayıt tutmayı ayırmadan birleştiren bir hafıza deposu. 957 yılında Tus valisi Ebû Mansûr, dört bilgeyi bir araya getirip bu malzemeyi Farsça düzyazıya çevirtti. Ortaya çıkan kitap kayboldu; yalnızca önsözü kaldı. Ama Tus'ta, Firdevsî'nin oturduğu şehirde, o metnin kopyaları dolaşıyordu.

Onu manzum hale getirmeye ilk kalkışan Firdevsî değildi. Dakîkî adında genç ve yetenekli bir şair işe girişti, yaklaşık 1000 beyit yazdı, sonra kendi kölesi tarafından öldürüldü. Firdevsî bu 1000 beyti sonradan kendi eserinin içine, adını da vererek yerleştirdi. Bir bin yıl boyunca, milyonlarca okur, Şehnâme'nin ortasında bir yerde kimin sesinin değiştiğini bilerek okudu. Bu, işin en başında verilmiş bir karakter işaretidir: adam çalıntı yapmıyordu.

Firdevsî kırk yaşlarındayken, 977 civarında başladı. Bugün elimizdeki eleştirel basımlarda eser yaklaşık 50 bin beyittir; yani yaklaşık 100 bin dize. Homeros'un iki destanının toplamının birkaç katı. Otuz üç yıl sürdü.

O otuz üç yıl bedava geçmedi. Firdevsî'nin bir sarayı, bir maaşı yoktu. Kendi toprağından yiyordu ve toprak, yazdıkça eridi. Metnin içinde, anlatının arasına sıkışmış birkaç yerde kendinden söz eder: parasızlıktan, kışın soğuğundan, mürekkep alacak gücü kalmamasından. En sarsıcı yeri ise bir baba mersiyesidir. Otuz yedi yaşındaki oğlu ölür; Firdevsî o sırada 65 yaşındadır. "Benden önce gitti," der, "oysa sıra bendeydi." Sonra satır biter ve destan kaldığı yerden, başka bir kralın tahta çıkışıyla devam eder.

Peki bu kadar yılın karşılığında ne yazdı? Şehnâme üç kattır. Altta mit vardır: ilk insan-kral Keyûmers, ateşi bulan Hûşeng, dünyayı yönetip sonra kibrinden düşen Cemşid. Sonra Dahhâk gelir; omuzlarından iki yılan çıkan, her gün iki genç beyni isteyen zalim. Ona karşı ayaklanan kişi bir prens değil, demirci Kâve'dir; deri önlüğünü bir mızrağın ucuna geçirip bayrak yapar. Bin yıldır İran'da isyanın simgesi o deri önlüktür.

İkinci kat kahramanlık çağıdır ve merkezinde tek bir figür durur: Rüstem. Şehnâme'nin en uzun, en canlı, en acımasız bölümleri onundur. Bunların içinde bir tanesi, dünya edebiyatının en ağır sahnelerinden biri sayılır: Rüstem ile Sührâb. Baba ve oğul, birbirlerini tanımadan iki ordunun arasında güreşe tutuşur. Rüstem hançeri saplar, sonra gencin kolundaki bileziği görür. Kendi bileziğidir.

Üçüncü kat tarihtir: Sâsânî kralları, Enûşirvân, Behrâm Gûr, ve en sonda Arap fethi karşısında dağılan son ordu. Kitap bir zaferle değil, bir yenilgiyle biter. Firdevsî kendi halkının çöküşünü, kaçamak yapmadan, sonuna kadar yazar.

Bu üç katın hepsinin arka planında sürekli bir gerilim vardır: İran ile Turan. Turan'ın hükümdarı Efrâsiyâb, destanın en dirençli düşmanıdır. Kaşgarlı Mahmud, 11. yüzyılda hazırladığı büyük sözlüğünde Efrâsiyâb'ı Türklerin efsanevî atası Alp Er Tunga ile bir tuttu. Aynı isim, sınırın bir yakasında baş düşman, öbür yakasında büyük ata. Şehnâme'nin ne kadar geniş bir coğrafyanın ortak malı olduğunu gösteren en sade örnek budur.

Ve Firdevsî bütün bunları yaparken bir şeye özellikle dikkat etti: Arapça kelime kullanmamaya. Tamamen kaçınamadı, ama dönemin diğer metinlerine göre çarpıcı biçimde az kullandı. Eserin sonuna doğru şu iki dizeyi yazar: otuz yılda çok zahmet çektim, bu Farsça ile Acem'i dirilttim. Bir şairin kendi işi hakkındaki en doğru kehanetlerinden biridir. Farsça, Şehnâme'den sonra bir daha kaybolmadı.

Metin 1010 yılında bitti. Firdevsî yetmişini geçmişti, yoksuldu ve elinde dünyanın en uzun destanlarından birinin tek nüshası vardı. Şimdi ona bir hâmi lazımdı.

Sorun şuydu: eseri kime adayacağını düşündüğü hanedan, o eseri yazarken tarihten silinmişti. Sâmânîler 999 yılında çöktü. Buhara elden gitti, Horasan el değiştirdi ve bölgenin yeni sahibi Gazne'de oturuyordu.

Sultan Mahmud, 998'de tahta çıkmıştı. Türk asıllı bir hânedanın ikinci hükümdarıydı, babası bir Sâmânî komutanıydı ve o, babasının kurduğu askerî makineyi Hindistan'a doğru defalarca sürerek imparatorluğa dönüştürdü. Bugünkü Afganistan'daki Gazne şehri, çölün ortasında birden zenginleşen bir başkent oldu. Mahmud katı bir Sünnî ortodoksluğu benimsemişti, Bağdat'taki halifeden meşruiyet alıyordu ve sarayına şair, âlim, mimar topluyordu. Kendisi Türk'tü, sarayının edebiyat dili Farsçaydı; çağın en büyük Farsça şairlerinden Unsurî onun baş şairiydi.

Kâğıt üzerinde bu mükemmel bir eşleşmeydi. Gerçekte ise Firdevsî'nin elindeki kitap, Mahmud'un iktidarının dayandığı her şeye ters düşen bir metindi. Şehnâme, İran'ın İslam öncesi geçmişini yücelten bir eserdi; ateşe tapınan kralları erdemli gösteriyordu, Arap fethini bir felaket olarak anlatıyordu ve Turan'ı, yani Mahmud'un kendi atalarının geldiği bozkırı, sürekli olarak düşman tarafına koyuyordu. Üstelik Firdevsî'nin Şiî eğilimli olduğu biliniyordu. Bu, Sünnî ortodoksluğunu bir devlet politikası gibi kullanan bir hükümdarın sarayında hafif bir mesele değildi.

Rivayete göre yaşlı şair yine de yola çıktı ve Gazne'ye gitti. Anlatılan hikâyeye göre saray şairleri onu ciddiye almadı; taşradan gelmiş, kimsenin duymadığı bir ihtiyar. Onu sınamak için bir oyun kurdular: üçü sırayla birer dize söyleyecek, dördüncüyü o tamamlayacaktı. Öyle bir kafiye seçtiler ki Farsçada onunla uyaklanacak neredeyse hiçbir kelime kalmıyordu. Firdevsî son dizeyi, eski destan malzemesinin derinliklerinden çekip çıkardığı bir savaş sahnesine, kahraman Gîv'in Peşen muharebesindeki mızrağına bağlayarak tamamladı. Odadaki üç şair, karşılarındakinin kim olduğunu o an anladı.

Anekdot muhtemelen sonradan güzelleştirilmiştir. Ama işaret ettiği şey doğrudur: Firdevsî'nin elindeki bilgi, saray şairlerinin sahip olmadığı bir bilgiydi. Onlar övgü kasidesi yazıyordu; o, kaybolmuş bir uygarlığın hafızasını taşıyordu.

Ve şimdi hikâyenin çekirdeğine geliyoruz. Anlatılan pazarlık şudur: Sultan, her beyit için bir altın dinar vaat etti. Kitabın beyit sayısı, geleneksel anlatıda 60 bin olarak geçer. Bu rakamın bugünkü metinden yüksek olmasının basit bir açıklaması var: yüzyıllar içinde kopyacılar Şehnâme'ye eklemeler yaptı, eleştirel basımlar bunları ayıkladı. Ama efsanenin çalıştığı sayı 60 bindir; yani vaat edilen 60 bin altın dinardır. O çağda bu, bir ömür boyu rahat yaşamaya yetecek, hatta fazlasıyla yetecek bir servettir.

Kitap teslim edildi. Ödeme geldi. Gelen para 20 bin dirhemdi.

Buradaki hakaret, miktardan çok metaldedir. Dinar altındır, dirhem gümüştür ve aralarında yaklaşık yirmi katlık bir değer farkı vardır. Yani otuz üç yıllık emeğin karşılığı, sözü verilen tutarın küçük bir kesrine indirilmiş, üstelik bunu gizlemeye bile çalışılmamıştı. Vaat altın, ödeme gümüş.

Bunun neden böyle olduğu üzerine yüzyıllardır tartışılır. Bir açıklama Unsurî ve çevresindeki saray şairlerinin kıskançlığıdır; sultana Firdevsî'nin bir râfizî olduğunu, eserinin ateşperestleri övdüğünü fısıldadıkları söylenir. Bir başka açıklama daha soğuktur ve daha inandırıcıdır: Mahmud, kendisine getirilen kitabı beğenmemiş olabilir. Sultan Hindistan'da seferden sefere koşan, gaza ideolojisiyle meşrulaşan bir hükümdardı. Kendisinden bir zafer destanı beklerken, eline dokuz yüzyıl önce ölmüş İranlı kralların yasını tutan, sonu yenilgiyle biten dev bir kitap tutuşturulmuştu. Kitapta onun için yazılmış övgü bölümü vardı, ama kitabın kendisi ona ait değildi.

Rivayet, Firdevsî'nin bu noktada yaptığı şeyle sürer ve bu, hikâyeyi bin yıl ayakta tutan asıl sahnedir. Parayı aldı, doğruca hamama gitti, yıkandı, çıkışta keseyi ikiye böldü: yarısını hamam görevlisine, yarısını da dışarıda arpa şerbeti satan adama verdi. Altmış bin dinarlık emeğin karşılığı, bir öğle vaktinde iki kişiye dağıtıldı.

Bu, para meselesi olmaktan çıkmıştı. Bu, bir hükmün ilanıydı: bu kitabın fiyatı yoktur, dolayısıyla senin verdiğin şey bir ödeme değildir.

Haber saraya ulaştığında Mahmud'un öfkelendiği, şairin cezalandırılmasını emrettiği; kimi anlatılarda fillerin ayağı altında ezilmesini istediği söylenir. Firdevsî Gazne'den kaçtı. Yolda ya da kaçtıktan sonra sultan için bir hicviye yazdığı, o hicviyenin kopyalarının elden ele dolaştığı anlatılır. Bu metnin gerçekten ona ait olup olmadığı bugün şüphelidir; sonradan yazılıp ona mal edilmiş olması ihtimali yüksektir. Ama halk, hikâyenin bu parçasına ihtiyaç duydu ve onu sakladı.

Aylarca, kimi anlatılara göre yıllarca saklandı. Herat'ta bir kitapçının dükkânında altı ay gizlendiği söylenir. Sonra Taberistan'a, Kazvin'e uzanan bir kaçış. Yetmişini geçmiş bir adam, dünyanın en uzun destanını yazmış biri, yazdığı için kovalanıyordu.

En sonunda, artık takip gevşediğinde, doğduğu yere geri döndü. Tus'a.

Tus'a döndüğünde geriye pek bir şey kalmamıştı. Toprak elden gitmişti, oğlu ölmüştü, sultanla arası açıktı ve şöhreti henüz kitabın kendisine yetişmemişti. Yaşlı bir adam, kendi şehrinde, kendi bahçesinde. 1020 yılı civarında öldü.

Ölümünün ardından yaşananlar, hikâyenin belki de en acı ayrıntısıdır. Tus'un ileri gelen din adamlarından biri, Firdevsî'nin Müslüman mezarlığına gömülmesine izin vermedi. Gerekçe, ateşperest kralları öven bir kitap yazmış olmasıydı. Cenazesi şehrin dışına, kendi bahçesine gömüldü. Bin yıl sonra bugün, İran'ın en çok ziyaret edilen anıtlarından biri o bahçenin yerinde durur; ama o gün, tabutun arkasında yürüyen kalabalık küçüktü.

Ve şimdi bu bölümün adını taşıyan sahne.

Anlatıya göre Sultan Mahmud, aradan geçen yıllarda ne yaptığını anladı. Bir sefer sırasında, bir dize duyduğunda ya da bir vezirin hatırlatmasıyla, ödeyeceği borcu hatırladı. Gazne'den Tus'a bir kervan yola çıkardı. Yükü çiviydi, yani çivit boyası: o çağın en pahalı ticaret mallarından biri, Hindistan'dan gelen mavi. Kervandaki malın değeri 60 bin dinardı. Yani tam olarak, otuz üç yıl önce vaat edilmiş olan miktar.

Kervan Tus'a vardı ve şehrin Rûdbâr kapısından içeri girdi. Aynı anda, şehrin öbür ucundaki Razân kapısından bir cenaze alayı dışarı çıkıyordu. Firdevsî'nin tabutu.

Altın içeri girerken tabut dışarı çıktı.

Kervan boş dönmedi ama sahibine de ulaşmadı. Firdevsî'nin geride kalan kızına teslim edilmek istendi; kız kabul etmedi. Babasının reddettiği parayı, babası öldü diye almanın bir anlamı yoktu. Sonunda o servet, Tus ile Merv arasındaki yol üzerinde harap durumdaki bir kervansarayın onarımına harcandı. Şairin ödülü, bir yolun üstünde yolcuların barınacağı bir taş yapıya dönüştü. Bunu, hikâyenin kendisinden çıkan tek pratik sonuç olarak düşünmek mümkün.

Bu anlatının kaynağı belli. Nizâmî-i Arûzî adlı bir yazar, Firdevsî'nin ölümünden yaklaşık yüz yıl sonra, 1116 yılında Tus'a gitti ve şairin mezarını ziyaret etti. Duyduklarını, kırk yıl sonra kaleme aldığı Çehâr Makale, yani Dört Makale adlı kitabına yazdı. Bugün bildiğimiz kapı sahnesi, hamam sahnesi, gümüş dirhemler ve reddeden kız, hepsi Dört Makale'den gelir.

Modern araştırmacılar bu anlatının önemli bir bölümünü efsane sayar. Rakamlar fazla yuvarlaktır, tesadüfler fazla düzgündür, iki kapı fazla simetriktir. Firdevsî'nin Gazne'ye hiç gitmediğini savunanlar bile vardır. Kesin olarak bilinen şey şudur: Şehnâme'nin bugün elimizdeki metninde Mahmud'a övgü bölümü vardır, şairin son yıllarında yoksul ve küskün olduğunu gösteren dizeler vardır, ve hayatının sonunda beklediği karşılığı alamadığı bellidir. Gerisi, bir toplumun kendi şairine borcunu anlatmak için kurduğu hikâyedir.

Ama şuna dikkat: efsanenin aldığı biçim rastgele değildir. Şehnâme'nin en bilinen sahnelerinden birinde Rüstem, ölmekte olan oğlunun yarasını iyileştirebilecek tek ilacı, nûşdârûyu istemek için krala haber gönderir. Kral tereddüt eder, oyalanır. İlaç yola çıktığında iş işten geçmiştir; Sührâb ölmüştür.

Firdevsî'nin ölümü hakkında anlatılan hikâye, tam olarak o sahnenin şeklidir. Kralın gecikmesi, çok geç gelen deva, bir kapı farkıyla kaçırılan kurtuluş. Şair öldükten sonra halk, onun hayatını onun kendi anlattığı bir hikâyenin kalıbına döktü. Bu, bir yazar için düşünülebilecek en tuhaf ve en büyük övgüdür.

Şehnâme'ye ne oldu peki? Mahmud'un vermediği karşılığı zaman fazlasıyla ödedi. Metin yüzyıllar boyunca kopyalandı, İran'ın dilini standartlaştırdı, kahvehanelerde ezberden okundu, minyatürlerle resimlendi. 16. yüzyılda Şah Tahmasb için hazırlanan nüsha, 258 minyatürüyle İslam kitap sanatının zirvelerinden biri sayılır; 1568'de Osmanlı padişahı İkinci Selim'e armağan olarak gönderildi. Kitap 20. yüzyılda, koleksiyoncular arasında daha fazla para etsin diye sayfalarına ayrıldı ve dünyaya dağıldı. Firdevsî'nin başına gelenin bir benzeri, dört yüz yıl sonra kitabının başına geldi.

Osmanlı coğrafyası Şehnâme'ye kayıtsız kalmadı. Sarayda şehnâmecilik diye resmî bir görev doğdu; padişahların tarihi, Firdevsî'nin ölçüsüyle, onun kurduğu kalıpla yazıldı. Şerîfî adlı bir şair, Dulkadiroğlu Alâüddevle Bozkurt Bey için eseri Türkçeye manzum olarak çevirdi ve 1510'da tamamladı; 56 binden fazla beyitlik bu çeviri, Türk dilinin en uzun manzum metinlerinden biridir. Turan'ı düşman ilan eden kitap, Turan'ın torunları tarafından baş tacı edildi. Bir destan yeterince iyiyse, taraf tutmayı kendi okurlarına bırakır.

1934 yılında, Firdevsî'nin doğumunun bininci yılı için Tus'taki mezarının üzerine, Ahameniş mimarisinden esinlenen beyaz taştan bir anıt mezar yapıldı. Müslüman mezarlığına kabul edilmeyen adam, bir ulusun en görkemli mezarına kavuştu.

Kendi eserinin bir yerinde şöyle der: nazımdan öyle bir yapı kurdum ki, ne rüzgâr ona zarar verir ne yağmur. Bunu yazdığında yoksuldu, yaşlıydı ve sultan ona gümüş göndermişti. Yine de doğru bilen oydu. Gazne'den kalan tek şey bir harabe; Tus'tan kalan şey hâlâ okunuyor.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.