Adı Bilinmeyen Kadın: Dünyanın İlk Romanı

Bölüm metni

Dünyanın ilk romanını yazan kişinin adını bilmiyoruz. Onu, kendi kitabındaki bir kız çocuğunun adıyla ve babasının devlet dairesinin adıyla anıyoruz — çünkü o çağda bir kadının gerçek adı kayda geçmezdi. Kitabı bin yıl yaşadı; adı yaşamadı.

Bin yıl önce, bugün Kyoto dediğimiz şehrin adı Heian-kyō'ydu; yani Barış ve Sükûnet Başkenti. Adına yaraşır bir yerdi: surlarla değil, nezaketle korunuyordu. Japonya'nın en güçlü ailesi Fujiwara'lar imparatorluğu kılıçla değil, kız çocuklarıyla yönetiyordu. Kızlarını imparatorlarla evlendirir, doğan torunun tahta çıkmasını bekler, sonra o çocuğun adına ülkeyi idare ederlerdi. Sarayda kariyer, bir savaşta değil, bir şiirde kazanılırdı. Bir mektuba iliştirdiğiniz kâğıdın rengi yanlışsa, mevsime uymayan bir çiçekten söz ettiyseniz, gönderdiğiniz otuz bir heceli şiirin son dizesi tökezliyorsa, itibarınız haftalarca konuşulurdu.

Bu sarayda yaşayan soylu kadınların yüzleri erkeklere neredeyse hiç görünmezdi. Odaların içinde bile paravanlar, kamış perdeler, taşınabilir bez bölmeler vardı. Bir kadın, kendisiyle evlenmeyi düşünen adamla aylarca yalnızca yazışarak konuşabilirdi. Ve o kadınların çoğunun adı bize ulaşmadı. Çünkü Heian aristokrasisinde bir kadının asıl adını yazmak, söylemek, kayda geçirmek nezaketsizlikti. Kadınlar babalarının ya da kocalarının memuriyet unvanlarıyla anılırdı.

İşte dünya edebiyatının belki de en tuhaf gerçeği burada başlıyor. Dünyanın ilk romanı sayılan kitabın yazarının adını bilmiyoruz.

Onu Murasaki Shikibu diye anıyoruz. Ama bu bir isim değil, iki parçalı bir takma ad. "Shikibu", babasının çalıştığı Törenler Bakanlığı'ndan geliyor; kadının değil, babasının işini anlatıyor. "Murasaki" ise Japoncada mor demek; hem Fujiwara ailesinin simgesi olan mor salkım çiçeğine, hem de kendi romanındaki en sevilen kadın karaktere gönderme. Yani kadın, kendi yarattığı kurmaca karakterin adıyla anılıyor. Gerçek adına dair elimizdeki tek ipucu, 1007 tarihli bir saray kaydında geçen ve bazı araştırmacıların onunla özdeşleştirdiği bir nedime adı. Kesin değil. Muhtemelen hiçbir zaman kesinleşmeyecek.

Babası Fujiwara no Tametoki, Fujiwara ailesinin sönük bir dalındandı. Zenginlik ve nüfuz yerine payına düşen şey öğrenmeydi: Çin klasiklerini bilen, saygı gören bir bilgindi. Oğlu Nobunori'ye Çince dersleri veriyordu, çünkü Çince erkek işiydi. Devletin dili, hukukun dili, tarihin dili, ciddiyetin diliydi. Kız çocuklarına öğretilmezdi.

Ama kızı da o odadaydı. Yıllar sonra günlüğüne, kardeşi metinleri sökmekte zorlanırken kendisinin çoktan anladığını yazacaktı. Babasının tepkisi, bin yıl sonra hâlâ tüylerimizi diken diken eden bir cümledir: Ne yazık ki oğlan doğmamış.

Bu cümle bir iltifat gibi görünür, aslında bir kapıdır ve yüzüne kapanmaktadır. Çince öğrenmek onu ilerletmeyecek, aksine tehlikeye atacaktır. Bilgili kadın, o sarayda çekici değil, uygunsuz sayılırdı.

Hayatı da parlak geçmedi. Babası 996'da başkentten uzaktaki Echizen eyaletine vali olarak atandığında onunla gitti; kar altında kalan, denizden gelen rüzgârın kestiği bir taşra. İki yıl kadar sonra evlenmek için başkente döndü. Kocası Fujiwara no Nobutaka uzak bir akrabaydı, ondan çok daha yaşlıydı ve başka eşleri vardı. Bu, dönem için sıra dışı değildi. 999'da bir kızları oldu. Sonra 1001'de başkenti kasıp kavuran salgın Nobutaka'yı da aldı. Evlilikleri iki yıl sürmüştü.

Otuzlu yaşlarının başında, dul, kızı kucağında, ailesinin nüfuzu yok denecek kadar az bir kadın kalıyor geriye. Heian sarayının hesabında bu kadının hikâyesi bitmiştir.

O boşlukta yazmaya başladı.

Elimizdeki ipuçları, romanın ilk bölümlerinin dulluk yıllarında, kendi kendine, herhangi bir görev ya da sipariş olmadan yazıldığını söylüyor. Saray kadınları arasında elden ele dolaşan sayfalar kısa sürede konuşulur oldu. Ve dönemin en güçlü adamı, Fujiwara no Michinaga, bunu duydu. Kızı Shōshi'yi imparatorla evlendirmişti ve genç imparatoriçenin çevresini Japonya'nın en zeki, en yetenekli kadınlarıyla doldurmak istiyordu; çünkü imparatoru o daireye çeken şey, siyasi olarak Michinaga'nın kazancıydı. 1005 ya da 1006 civarında adı bilinmeyen dul kadın saraya çağrıldı.

Bir yazar olduğu için işe alındı. Bunu düşünün: bin yıl önce, kimsenin adını yazmaya değer bulmadığı bir kadın, yalnızca yazdıkları sayesinde ülkenin en güçlü hanesine girdi.

Sarayda onu bekleyen şey, bugün bize inanılmaz gelen bir dil ayrımıydı.

Japonya'nın kendi yazısı yoktu; yazıyı Çin'den almıştı. Resmî her şey Çince yazılıyordu: kanunlar, tarih kitapları, dinî metinler, devlet yazışmaları, erkeklerin günlükleri. Ciddi bir adamın kalemi Çince yazardı. Bunun yanında, Japoncanın kendi seslerini yazmak için hecelerden oluşan bir alfabe gelişmişti. Adı kanaydı ve saray onu küçümseyerek "kadın eli" diye anıyordu.

Sebep basitti: kadınlara Çince öğretilmediği için, yazmak isteyen kadın elindeki tek araca, kendi konuştuğu dile mecbur kalıyordu. Erkekler o alfabeyi hafif, süslü, edebiyat sayılmayacak bir şey olarak görüyordu.

Sonucu ise edebiyat tarihinin en büyük ironisidir. Japonca yazılmış ilk büyük düzyazının neredeyse tamamı, hor görülen o alfabeyle, kadınlar tarafından yazıldı. Çünkü erkekler kendi dillerinde yazmayı kendilerine yakıştırmıyordu.

Murasaki Shikibu bu ayrımın tam ortasında duruyordu; hem Çince biliyor hem de bunu saklamak zorundaydı. Günlüğünde, Çince bir işaretin en basitini bile yazmaktan kaçındığını, kitaplara bakmaktan çekindiğini anlatır. Yine de fark edildi. Saraydaki biri, bu kadın devletin resmî tarih kitaplarını okumuş olmalı diye alay etti ve ona "Vakayiname Hanım" lakabı yakıştı. Bu bir övgü değildi. Bir kadının kendine ait bir bilgisinin olması, bunun görülmesi ayıptı.

Sonra günlüğünün en güzel sahnelerinden biri gelir. Genç imparatoriçe Shōshi ondan Çin şiiri öğrenmek ister. İkisi, kimsenin olmadığı saatlerde, gizlice ders yaparlar; Çinli şair Bo Juyi'nin toplumsal adaletsizliği anlatan baladlarını okurlar. Bir imparatoriçe ile nedimesi, sarayın içinde, kendi odalarında, ders yaptıkları duyulmasın diye saklanıyorlar. Michinaga bunu öğrendiğinde ise kızmadı; aksine, metinlerin özenle hazırlanmış nüshalarını getirtip hediye etti. Güç sahibinin himayesi bazen yasağı böyle deler.

Aynı himayenin çok daha somut bir yüzü vardı. Kâğıt o dönemde son derece pahalı bir maldı; mürekkep, fırça, ciltleme, hepsi masraftı. 54 bölümlük bir romanı yazmak, sonra onu çoğaltmak, ancak bir hamisi olan yazarın yapabileceği bir şeydi. Michinaga, kızının dairesinde yazılan bu kitaba kâğıt ve mürekkep sağladı. Karşılığında ne aldığını da tahmin edebiliyoruz: bütün başkentin merakla beklediği bir eser, kızının dairesinde üretiliyordu.

Sabırsız bir hamiydi üstelik. Günlükte, Michinaga'nın yazarın odasına girip henüz düzeltilmemiş bir bölümün müsveddesini alıp götürdüğü anlatılır. Yani dünyanın ilk romanı, yazarın onayı olmadan dolaşıma çıkan bir taslakla da tanıştı.

Peki bu kadar heyecanla beklenen kitapta ne vardı?

Kahramanı Hikaru Genji, yani Işıldayan Genji, bir imparatorun oğludur. Ama annesi düşük rütbeli bir gözdedir ve tahtın yakınında yaşayabilmesi için babası onu saray soyluluğundan çıkarıp sıradan bir aile adına yazdırır. Böylece Genji hem her şeyin merkezindedir hem de dışındadır; sarayın en parlak, en yakışıklı, en yetenekli adamıdır ama asla imparator olamayacaktır.

Kitap bu adamın aşklarını anlatır. Ancak onu bin yıl ayakta tutan şey aşk hikâyeleri değildir. 54 bölüm boyunca 400'ü aşkın karakter, dört kuşak ve yaklaşık 70 yıl geçer. İnsanlar yaşlanır. Güzellikler solar. Genji'nin gençliğinde yaptığı bir seçim, otuz bölüm sonra bambaşka birinin hayatını mahveder. Karakterler kıskanır, pişman olur, kendi kendilerine yalan söyler, sonra o yalanı fark eder. Bir kadının, âşık olduğu adamın başka kadınlara gidişini izlerken içinden geçenler, dışarıya söylediklerinden bambaşkadır.

İşte "roman" dediğimiz şey tam olarak budur: olayların değil, bilincin anlatılması. Ondan önce de uzun anlatılar, destanlar, masallar, hayat hikâyeleri vardı. Ama bir insanın içinden geçenleri, zaman içinde değişişini, kendi kendini kandırışını bu ayrıntıda kuran daha eski bir metin bilmiyoruz. "Dünyanın ilk romanı" nitelemesi tartışmalıdır ve edebiyat tarihçileri bu unvanı hâlâ konuşur; ama bugün elimizde olan metinler arasında modern romana bu kadar benzeyen daha eski bir eser yok.

Kitap dahası, kendi kahramanını gömer. Genji ölür ve anlatı bitmez; sonraki kuşağa geçer, giderek kararır, ırmak kıyısındaki Uji'de geçen son bölümlerde artık parlak sarayın değil, kaybın ve çekilmenin hikâyesi olur.

Bir kadın, kimsenin edebiyat saymadığı alfabeyle, bunu yazdı. Sonra elyazması kayboldu.

Murasaki Shikibu'nun kendi elinden çıkmış tek bir sayfa bugüne ulaşmadı. Romanın yazıldığı dönemde matbaa yoktu; bir kitap ancak birinin oturup elle kopyalamasıyla çoğalırdı. Saray kadınları bölümleri birbirinden istedi, kopyaladı, kopyanın kopyasını çıkardı. Her kopya, iyi niyetli bir hatayı da beraberinde taşıdı: yanlış okunmuş bir hece, atlanmış bir satır, "burası anlaşılmıyor, herhalde şöyle demek istemişti" diye yapılmış bir düzeltme.

İki yüz yıl sonra ortada tek bir Genji'nin Hikâyesi kalmamıştı; birbirinden farklı onlarca metin dolaşıyordu. Bunu bir felaket olarak gören adam, Kamakura döneminin büyük şairi ve titiz filologu Fujiwara no Teika oldu. 13. yüzyılın başında elindeki nüshaları karşılaştırdı, en güvenilir okumaları seçti, kendi eliyle temiz bir metin çıkardı. Ciltlerin kapağı mavi olduğu için bu derlemeye mavi kapaklı nüsha dendi.

Bugün dünyanın herhangi bir dilinde okuduğunuz Genji'nin Hikâyesi, büyük ölçüde o mavi kapaklı metnin torunudur. Yani Murasaki Shikibu'ya ulaşmanın yolu Teika'dan geçer.

Ama Teika'nın kendi elyazısıyla yazdığı ciltlerden de neredeyse hiçbiri kalmamıştı. 54 bölümün yalnızca 4'ünün onun elinden çıktığı kesinleşmişti ve dördü de Japonya'da ulusal öneme sahip kültür varlığı ilan edilmişti. Yüz yıla yakın bir süredir beşincisi bulunamamıştı.

2019'un şubat ayında, Tokyo'da, 72 yaşındaki Motofuyu Okochi kendi evinin deposunda bir sandığı açtı. Ailesi, bugün Toyohashi denen bölgeyi yöneten eski bir derebeyi hanedanının torunlarıydı. Sandıktaki ciltlerden biri, 21,9'a 14,3 santimetrelik bir kitapçık, Teika'nın elinden çıkmış olabilir gibi görünüyordu. Aile kayıtları, o kitapçığın eve 1743 yılında, başka bir soylu aileden hediye olarak geldiğini söylüyordu. Yani nesillerdir oradaydı ve kimse ne olduğunu bilmiyordu.

Kyoto'daki Reizei ailesi arşivi incelemeyi üstlendi. Kâğıdın dokusu, dönemin mürekkebi, metnin kenarına düşülmüş düzeltme notlarının el yazısı, Teika'nın bilinen diğer metinleriyle karşılaştırıldı. 8 Ekim 2019'da sonuç açıklandı: gerçekti. Teika'nın kendi eliyle yazdığı beşinci bölüm bulunmuştu.

Üstelik hangi bölüm olduğu, hikâyeyi bir kat daha güzelleştiriyor. Romanın 5. bölümü olan Wakamurasaki, yani Genç Murasaki. Genji'nin, dağdaki bir evde, henüz çocuk yaştaki bir kızı ilk kez gördüğü bölüm. Sonradan hayatının en önemli kadını olacak Murasaki no Ue'nin anlatıya girdiği yer. Ve yazarın bin yıldır anıldığı takma adın kaynağı.

Bu bölümün bugüne ulaşan en eski nüshaları, o güne kadar Teika'dan 250 ila 300 yıl sonrasına aitti. Yani araştırmacılar yüzyıllardır, aradaki o boşlukta ne olup bittiğini bilmeden okuyorlardı. Yeni bulunan cilt bazı yerlerde bilinen metinden farklıydı. Uzmanlar, ders kitaplarına giren bazı satırların yeniden yazılabileceğini söyledi.

Bin yıllık bir kitabın, bir depodaki sandıktan yeni bir cümleyle çıkması. Edebiyat tarihinde böyle anlar çok azdır.

Ama asıl zafer o sandıkta değil. Asıl zafer, o adı bilinmeyen kadının bugün her yerde olmasıdır. Kitabın 12. yüzyılda yapılmış resimli el ruloları Japonya'nın en değerli sanat eserleri arasındadır. Arthur Waley'in 1925 ile 1933 arasında yayımlanan İngilizce çevirisi eseri Batı'ya taşıdığında, Virginia Woolf bir dergide bu romanı öven bir yazı yazdı; Avrupa'nın en modern romancısı, kendi çağdaşı gibi konuşan bin yıllık bir metinle karşılaşmıştı. Japonya'nın 2000 yenlik banknotunun arka yüzünde, o resimli rulodan bir sahne ve yazarın portresi vardır. 2024'te Japonya'nın en çok izlenen televizyon dizilerinden biri, doğrudan onun hayatını anlattı.

Erkeklerin ciddiye almadığı için kadınlara bıraktığı alfabe, Japon edebiyatının temeli oldu. Kimsenin adını yazmaya değer görmediği bir dul kadın, dünyanın ilk romanını yazdı. Ve şimdi bütün bir ülke, onun bir tek kelimesini daha doğru okuyabilmek için sandıkların dibini arıyor.

Adını bilmiyoruz. Ama sesini, bin yıl sonra, hâlâ tanıyoruz.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.