Üç Ay Yürüdü, Atatürk'ü Göremedi: Âşık Veysel

Bölüm metni

Köyünden çıktığında elinde bir saz, aklında tek bir şiir vardı; onu yalnızca bir kişiye okumak istiyordu. Kış ortasında, görmeyen gözlerle, kuzeni İbrahim'in kolunda tam üç ay yürüdü. Ankara'ya vardığında o kapı açılmadı — ama şiiri bir gazetede, sesi ise bütün bir ülkede yer buldu.

1894'ün sonbaharında, Sivas'ın Şarkışla ilçesine bağlı Sivrialan köyünde bir çocuk doğdu. Köy, yazın buğday rengi, kışın bembeyaz bir yaylanın ortasındaydı; taş duvarlı, toprak damlı evler birbirine sokulmuş gibi dururdu. Babası, köyde "Karaca" diye bilinen Ahmet'ti; annesi Gülizar. Babası okuma yazma bilmezdi ama belleği şiir doluydu. Karacaoğlan'dan, Pir Sultan'dan, Dertli'den duyduklarını ezberinde taşır, uzun kış gecelerinde komşular toplanınca art arda söylerdi. O evde şiir kitapta değil, insanların ağzında yaşıyordu. Doğan çocuğa Veysel adını verdiler.

Veysel 7 yaşına geldiğinde, 1901 kışında, köye çiçek hastalığı girdi. O yılların Anadolu'sunda çiçek, bir köye uğradığında kimi götürüp kimi bırakacağı belli olmayan bir salgındı; aşı yoktu, doktor yoktu, çare diye bilinen şeyler çaresizliğin başka adlarıydı. Salgın, Veysel'in iki kız kardeşini aldı. Veysel'i almadı ama gözlerini aldı. Sol gözü tamamen söndü; sağ gözünde ince bir perde kaldı, dünyayı bulanık bir aydınlık olarak görmeye devam etti. O perdenin ardındaki kırıntı ışık da yıllar içinde eridi. Geriye kalan görmenin nasıl bittiği konusunda anlatılar ayrışır: bir anlatıya göre ahırda çalışırken babasının elindeki ince odun gözüne çarptı, başka bir anlatıya göre bir hayvanın boynuzu. Veysel'in kendisi bile zaman zaman farklı anlattı. Kesin olan şu: çocukluğunun bir yerinde ışık tümüyle gitti ve bir daha dönmedi.

Bir köy çocuğu için bu, sadece karanlık demek değildi. Tarla demekti, hayvan demekti, orak demekti, yük taşımak demekti; yani bir ailenin hayatta kalma işine katılamamak demekti. Görmeyen çocuk, oyunun da işin de dışında kalır. Köyün ortasında, kendi evinin eşiğinde fazlalık gibi duran bir çocuk vardı artık.

Babasının yaptığı şey, o çağ ve o yer için beklenmedik bir şeydi. Oğluna acımak yerine eline bir alet verdi. Ortaköy'deki Mustafa Abdal tekkesinden, üç telli, kırık bir saz getirdi. Kırık, çünkü yeni saz alacak para yoktu. Ama tellerine vurulduğunda ses çıkarıyordu ve ses, görmeyen bir çocuğun elinden kaçmayan tek şeydi. Veysel ilk derslerini köylüsü Molla Hüseyin'den aldı. Sonra Divriği'nin Çamşıhı yöresinden Ali Ağa, yani âşıklar arasında Âşık Ali diye bilinen adam, ona asıl hazineyi açtı: klasik âşık şiirini. Veysel bu şiirleri kâğıttan öğrenmedi, öğrenemezdi. Kulakla aldı, belleğe yazdı. Yıllar boyunca içinde biriktirdiği divan, koşma, deyiş, ağıt birikimi, hiç açılmayan ama hiç kaybolmayan bir kütüphaneye dönüştü. Görmeyen bir adamın belleği, görenlerin raflarından daha titizdir; çünkü oraya koyduğunu bir daha yerinden bulmak zorundadır.

Sazın ona yetişmesi gerekiyordu, çünkü hayatı boşaltacak yıllar yaklaşıyordu. 25 yaşında, 1919'da Esma adlı bir kızla evlendi. Birkaç yıl içinde art arda kayıplar geldi. Annesi Gülizar 1921'in şubat ayında öldü; babası, annesinden sekiz ay sonra. Veysel bu arada bir oğlunu doğumundan on gün sonra, bir kızını da iki yaşında toprağa verdi. Sonra evliliği de dağıldı: eve yardım için alınan bir hizmetkâr, Esma'yı alıp gitti. Arkada bir yaşındaki kız çocuğu kaldı ve görmeyen bir adam kaldı.

O yıllarda Veysel'in hayatı, dışarıdan bakıldığında bir hikâye değildi; bir eksilme listesiydi. Ana yok, baba yok, kardeşler yok, çocuklar yok, eş yok, göz yok. Köyde kalan tek şey, duvarda asılı duran o sazdı. Veysel sonradan, çaldığı şeyin onu avutmak için değil, ayakta tutmak için orada olduğunu anlatacaktı. Ağıt yakmak, Anadolu'da acıyı dışarı çıkarmanın meşru yoludur; ağlamanın bir ezgi hâline gelmesidir. Veysel bunu çocukluğunda bir hüner olarak öğrenmişti, otuzlu yaşlarında ise bir zorunluluk olarak kullanıyordu.

1928'in martında, Karayaprak'tan Gülizar adlı bir kadınla ikinci kez evlendi. Bu evlilik, ölümüne kadar sürdü ve ona yeniden bir ev kurdu. Ama Veysel'in o güne dek yaptığı her şey köyün içinde kalmıştı: düğünlerde, kış gecelerinde, komşu köylerde çalınan, kimsenin kayda geçirmediği, Sivrialan'dan öteye geçmeyen bir ses. Kendisi de ötesini istemiyordu sayılır; istemek için insanın önce dünyanın kendisini dinleyebileceğine inanması gerekir. Otuz yedi yaşında bir köy âşığıydı, iki gözü görmüyordu ve adını Sivas'ın dışında bilen kimse yoktu.

1931'in kasımında Sivas'ta tuhaf bir şey oldu. Şehrin lisesinde edebiyat öğretmenliği yapan Ahmet Kutsi Tecer, halk şairlerini bir araya getirmek üzere bir dernek kurmuş ve bir bayram düzenlemişti. 5 Kasım'da başlayan ve üç gün süren Sivas Halk Şairleri Bayramı'na yöreden 15 kadar âşık çağrıldı. Çağrılanlar arasında Sivrialan'dan Veysel de vardı.

Bu, o dönemin Türkiye'sinde sıradan bir kültür etkinliği değildi. Yeni cumhuriyet, kendi kültürel kaynağını arıyordu; saray edebiyatının değil, Anadolu'nun sesini duymak isteyen bir kuşak vardı ve Tecer o kuşağın en inatçı isimlerinden biriydi. Ona göre âşıklar müzelik birer kalıntı değil, hâlâ üreten şairlerdi. Bayram sonunda Veysel'e 10 lira verilmek istendi, o 5 lirasını aldı. Para küçüktü. Olan şey küçük değildi: hayatında ilk kez, köyünün dışından biri onu dinlemiş ve dinlemeye değer bulmuştu.

İki yıl sonra cumhuriyetin 10. yılı kutlanacaktı. Yurdun her yerinde şiirler yazılıyor, marşlar bestelenip okullarda, meydanlarda söyleniyordu. Veysel de bir şiir yazdı; Atatürk için, cumhuriyet için. Ama yaptığı şey, şiiri yazmakla bitmedi. Şiirini Ankara'ya götürüp bizzat Atatürk'e okumaya karar verdi.

Bu kararın ne demek olduğunu anlamak için haritaya bakmak yeterli. Sivrialan ile Ankara arasında 400 kilometreden fazla yol var; o yıllarda köylerin çoğunu birbirine bağlayan şey asfalt değil, keçi yoluydu. Veysel'in bineği yoktu, parası yoktu, gözleri görmüyordu ve yola kış ortasında çıktı. Yanında akrabası İbrahim vardı; köyde Çort İbrahim derlerdi. İki adam, biri önde yolu seçerek, biri arkada sazıyla, Ankara'ya doğru yürümeye başladılar.

Yolculuk 3 ay sürdü. Nerede akşam, orada sabah ettiler. Bir köye vardıklarında Veysel sazını çıkarıp çalar, köylüler dinler, karşılığında ekmek ve bir dam altı verilirdi. Yani yolun masrafını türkülerle ödediler. Donmuş tarlaların kenarından, kar basmış geçitlerden, yabancı köylerin ahırlarından geçerek bir başkente yürüyen iki adam. Veysel'in bu yolculuk boyunca gördüğü hiçbir manzara yoktu; duyduğu sesler, ayağının altındaki zeminin değişmesi ve İbrahim'in anlattıkları vardı.

1934'ün başında Ankara'ya ulaştılar. Ve orada hikâye, kahramanın beklediği gibi bitmedi. Veysel şiirini okuyabileceği kapıya hiç varamadı. Torununun yıllar sonra anlattığına göre, iki köylünün kıyafetleri yüzünden şehrin merkezine, devlet dairelerinin bulunduğu Ulus tarafına alınmadılar. Üç ay yürümüş bir adam, hedefine son birkaç yüz metre kalmışken, giydiği şalvar yüzünden geri çevrildi.

Şiir yine de kayboldu sayılmaz. Veysel, Ankara'da çıkan Hakimiyet-i Milliye gazetesinin kapısını çaldı ve yazdıklarını orada okudu. Şiiri, 1934'ün nisan başında Hakimiyet-i Milliye'de yayımlandı. Bu, Veysel'in matbaa yüzü gören ilk işiydi. Aynı yıl çıkan Soyadı Kanunu'ndan sonra, ailesinin köydeki lakabından gelen Şatıroğlu'nu soyadı olarak aldı. Köyün âşığı Veysel, kayıtlarda Veysel Şatıroğlu oldu.

Ankara kapısı bir kez açılınca, arkası geldi. 1936'nın 15 Nisan'ında İstanbul'da radyoya çıktı; aynı yıl İbrahim'le birlikte plak doldurdu. Sesi artık taşınabilir bir şeydi: bir köy odasında değil, bir cihazın içinde, kendisi orada olmasa da çalabilen bir ses. Görmeyen bir adamın sesi, onun gidemeyeceği yerlere gitmeye başladı.

Atatürk'le ilgili o eksik kalan karşılaşma ise hiç tamamlanmadı. Anlatılanlara göre Atatürk, radyoda Veysel'i duymuş ve kendisiyle görüşmek istemiş; ancak haber ulaştığında Veysel binadan çıkmış, aradaki birkaç dakika iki adamı bir daha buluşmayacak biçimde ayırmıştı. Bu anlatının ne kadarı belgedir, ne kadarı dilden dile büyümüştür, bilinmez. Bilinen şu ki Veysel, uğruna üç ay yürüdüğü adamı hiç görmedi, hiç tanımadı, sesini yalnızca radyodan duydu. 1938'de Atatürk ölünce, geriye kalan tek şeyi yaptı: bir ağıt yazdı. O ağıtta, haber bekleyen bir adamın sesiyle sorar: acaba ne oldu Atatürk diye. Üç ay yürüyen adamın sorusu, sonunda bir mezara sorulmuş oldu.

Veysel'in hayatındaki dönüm, bir ödül töreniyle değil, bir işe alınmayla geldi. 1941'de Arifiye Köy Enstitüsü'ne saz öğretmeni olarak çağrıldı. Ardından Hasanoğlan, Eskişehir'de Çifteler, Kastamonu'da Gülköy, Yıldızeli'nde Pamukpınar ve Samsun'un Ladik ilçesindeki Akpınar geldi; 1941 ile 1946 arasında altı enstitüde ders verdi.

Burada olup bitenin büyüklüğünü kaçırmamak gerekir. Köy Enstitüleri, köy çocuklarını köyün öğretmeni yapmak için kurulmuş okullardı; marangozluk da öğretiliyordu, tarım da, müzik de. Ve bu okullarda saz dersine giren adam, konservatuvardan yetişmiş bir eğitmen değil, kendisi hiç okula gitmemiş, okuma yazma bilmeyen, iki gözü görmeyen bir köy âşığıydı. Kırk yıl önce köyünde işe yaramaz sayılan çocuk, şimdi devletin okulunda, sıra sıra oturmuş çocuklara kendi bildiği şeyi öğretiyordu. Dinlenmeyen ses, müfredatın içine girmişti.

En çok bilinen türküsünü de o yıllarda, 1943'te Çifteler'de yazdı: Kara Toprak. Türkü, dost aradığını, kime sarıldıysa yüz çevirdiğini anlatır ve sonunda sadık yârin kara toprak olduğunu söyler. Âşık geleneğinde sevgili yüzyıllardır insandır; Veysel bu yerleşik yeri alıp toprağa verir. Toprak hem besleyendir hem de sonunda herkesi alandır; emek verilince karşılık veren, yalan söylemeyen tek muhatap. Bu dizeleri yazan adamın o toprağı hiç görmediğini hatırlamak, türküyü bambaşka bir yere taşır: kara toprağı eliyle, ayağıyla, kokusuyla bilen biri yazmıştır onu. Veysel'in şiirinin gücü buradan gelir; soyut değildir, dokunarak öğrenilmiştir.

Ünü büyüdükçe hikâyesi de başka ellere geçti. 1952'de, henüz yirmi üç yaşındaki Metin Erksan, Veysel'in hayatını filme çekti; senaryoyu şair ve ressam Bedri Rahmi Eyüboğlu yazmıştı, Veysel de filmde kendisi olarak yer aldı. Film sansür kurulundan iki kez geri döndü, adının değiştirilmesi ve bazı sahnelerin çıkarılması koşuluyla izin aldı ve Karanlık Dünya adıyla 31 Aralık 1953'te İstanbul'daki Taksim Sineması'nda gösterime girdi. Yapımcılar, türkülerin filmde Ankara Operası sanatçısı Ruhi Su tarafından seslendirilmesinde ısrar etmişti. Yani Veysel kendi hayatını anlatan filmde oynadı, ama şarkılarını başkası okudu. Anadolu'nun sesini arayanların onu bulduktan sonra bile kendi ölçülerine göre düzeltmek istemesi, Veysel'in ömrü boyunca karşılaştığı ikircikli ilginin iyi bir özetidir.

Devletin hesabı 1965'te kapandı. Türkiye Büyük Millet Meclisi, Veysel'e anadile ve milli birliğe hizmetleri gerekçesiyle özel bir kanunla ayda 500 lira bağladı. Bu, bir köy âşığının ilk kez bir meclis kararıyla şair sayılması demekti. Üç ay yürüyüp başkente giremeyen adam, otuz yıl sonra o başkentin yasasına girdi.

Yaşlılığında söylediği türkülerin en bilineni, uzun ve ince bir yolda gece gündüz yürümekten söz eder. Bir yolculuk şarkısıdır; hem bir ömrün hem de o ömrü yürüyerek geçirmiş bir adamın şarkısı. Veysel 21 Mart 1973'te, doğduğu köyde, Sivrialan'da öldü; akciğer kanseri. Ertesi gün, köyün hemen yanı başındaki Ayıpınarı'na, kendi istediği gibi toprağa verildi. Kara toprağı sadık yâr diye anan adam, türküsünü sonuna kadar götürmüş oldu.

Bugün Sivrialan'daki ev müze olarak duruyor; Veysel'in şiirleri okul kitaplarında okutuluyor, türküleri her kuşakta yeniden kaydediliyor, bambaşka müzik türlerinin içinde yeniden söyleniyor. Türkiye'de bir türkü bu kadar çok ağızda dolaşıyorsa, artık onu kimin yazdığı sorulmaz hâle gelir; o söz halkın malı sayılır. Veysel'in başarısı tam olarak budur: yazdıkları, yazarı olmayan sözler gibi konuşulmaya başladı.

Hikâyenin ağırlık merkezi, o üç aylık yolculuğun sonucunda değil, yolculuğun kendisinde. Veysel aradığı adamı görmedi. Görmediği şeylerin listesinde Atatürk, bir yüz olarak, annesinin yüzünün ve kara toprağın yanında duruyor. Ama onu dinlemesini istediği ülke, sonunda dinledi. Sivrialan'ın eşiğinde fazlalık gibi oturan çocuk, hiç görmediği bir ülkenin kendi sesini onun sesinden tanımasını sağladı. Üç ay yürüdü, aradığı kapıyı bulamadı; ama yolda çaldığı türkülerle, hedefine gidenden daha uzağa vardı.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.