Metroda Kalan Çanta: Tagore'un İki Kez Kaybolan Ödülü

Bölüm metni

Dünya edebiyatının en büyük ödülünü getiren el yazmaları, bir Londra metrosunun koltuğunda sahipsiz kaldı. Ertesi gün kayıp eşya bürosundan alınmasalardı, bugün o şiirleri kimse okumayacaktı. Peki aynı şiirlerin kazandığı madalya, yıllar sonra nasıl bir gecede ortadan kayboldu?

1912'nin bahar başında, Kalküta'da, Jorasanko denen semtteki kalabalık aile konağında, 51 yaşına basmak üzere olan bir adam yatağa düşmüştü. Adı Rabindranath Tagore'du ve Bengal'de bilinmeyen biri değildi. Tersine: şiirleri okul kitaplarına girmiş, şarkıları sokakta söylenen, oyunları sahnelenen, Hindistan'ın en tanınmış ailelerinden birinin oğluydu. 1901'de Santiniketan'da, yani adının anlamıyla Huzur Yurdu denen o çıplak kırlık arazide, duvarsız sınıflarda ders yapan tuhaf bir okul kurmuştu. Ama bütün bu ün tek bir dilin içinde kalıyordu. Bengalce okumayan biri için Tagore, adı bile duyulmamış bir taşra şairiydi. Avrupa'da onu kimse tanımıyordu.

O ilkbaharda İngiltere'ye gitmeye hazırlanıyordu. Yolculuk haftalar öncesinden ayarlanmış, biletler alınmıştı; ancak hareketten hemen önce hastalandı ve doktorlar deniz yolculuğunu yasakladı. Tagore de Bengal kırsalına, Padma nehrinin kıyısındaki aile çiftliğine, kendi deyişiyle nehir evine çekildi. İyileşmeyi beklediği o günlerde yapacak işi yoktu. Yazmak için fazla yorgun, hiçbir şey yapmamak için fazla huzursuzdu. Böylece, yıllar sonra bir mektubunda itiraf ettiği gibi, sırf zihnini oyalamak için kendi şiirlerini İngilizceye çevirmeye başladı.

Burada durup bu kararın ne kadar alışılmadık olduğunu görmek gerekiyor. Şairler kendi şiirlerini genellikle çevirmez; çeviriyi başkalarına bırakır, çünkü kendi dizesinin yabancı bir dilde ne kaybettiğini görmeye kimse dayanamaz. Tagore'un İngilizcesi akıcıydı, çocukluğunda Londra'da bir süre okumuştu, ama kendisini İngilizce yazmaya yetkili saymıyordu. Yakınlarına yazdığı mektuplarda bu işe edebiyat niyetiyle girişmediğini, bir hastanın boş saatlerini doldurduğunu söylüyordu.

Kurduğu çözüm ise cesur bir çözümdü. Bengalce şiirlerin ölçüsünü, kafiyesini, şarkı olarak söylenen müziğini İngilizceye taşımaya kalkışmadı. Hepsini bıraktı. Şiirleri düzyazıya çevirdi: kısa, sade, ağır ilerleyen paragraflar. İngiliz kulağının Kutsal Kitap çevirilerinden tanıdığı o törensel, yalın ritmi seçti. Kafiyeyi kaybetti, karşılığında bambaşka bir şey kazandı; yabancı okura yabancı gelmeyen, duayla konuşma arası bir ses.

Küçük bir cep defteri taşıyordu. Satırlar o deftere doldu. Mayısın sonunda sağlığı yeniden yol almaya elverdi ve Bombay'dan İngiltere'ye giden City of Glasgow adlı vapura, yani Glasgow vapuruna bindi. Oğlu Rathindranath ve gelini de yanındaydı. Yolculuk haftalar sürdü ve Tagore bu haftaların büyük bölümünü güvertede, dizinin üstünde o defterle geçirdi. Gemi Kızıldeniz'i geçerken defter doldu, taştı; yeni sayfalar eklendi. 16 Haziran 1912'de Londra'ya vardıklarında, elindeki şey dünyada tek nüshaydı. Daktilo edilmemiş, kopyası çıkarılmamış, kimseye gösterilmemişti. Deri bir evrak çantasının içinde duruyordu.

Londra'ya varan üç kişi, şehrin göbeğindeki Charing Cross istasyonundan metroya bindi. Tagore için de oğlu için de bu ilk yeraltı yolculuğuydu ve ikisi de büyülenmişti: tünelin karanlığı, vagonun sarsıntısı, perondan perona akan kalabalık. Vagondan indiklerinde, ayaklarının dibinde duran deri çantayı almayı ikisi de akıl etmedi. Çanta koltuğun yanında, kimsenin dikkatini çekmeyen sıradan bir bagaj olarak yola devam etti.

Kimse o akşam bir şey fark etmedi. Ertesi sabah Tagore, oğlundan çevirileri istedi. Rathindranath çantayı aradı ve çanta yoktu. Yıllar sonra anılarında o anı tek bir cümleyle anlatacaktı: yüreği ağzında istasyona koştuğunu, emanet bürosunda kaybı bulunca duyduğu rahatlamanın tarif edilemeyeceğini yazdı. Çanta oradaydı. Bir yabancı onu vagondan alıp görevliye teslim etmiş, görevli de rafa kaldırmıştı. Dünya edebiyatının en ünlü Nobel'lerinden biri, Londra metrosunun kayıp eşya prosedürüne borçludur.

Defter kurtulunca zincirin geri kalanı hızlı işledi. Tagore, iki yıl önce Kalküta'da tanıştığı ve kendisinin portresini çizmiş olan ressam William Rothenstein'a çevirileri verdi. Rothenstein okudu, şaşırdı ve müsveddeyi İrlandalı şair William Butler Yeats'e gönderdi. Yeats'in tepkisi daha da güçlü oldu; metni yanından ayırmadığını, trende, lokantada, otobüste okuyup durduğunu, yabancıların yüzündeki ifadeyi merak edip kitabı kapatmak zorunda kaldığını anlattı. O yazın bir akşamı Rothenstein'ın Hampstead'deki evinde küçük bir toplantı düzenlendi. Yeats şiirleri yüksek sesle okudu. Dinleyenler arasında dönemin tanınmış yazarları, eleştirmenleri vardı ve odadan çıkanların anlattığına göre bazıları gözyaşlarını tutamadı. Eylül ayında Yeats, kitaba yazdığı önsözü tamamladı.

1 Kasım 1912'de kitap, Londra'daki India Society, yani Hindistan Cemiyeti tarafından basıldı. Baskı 750 nüshaydı; satışa değil, üyelere ve çevreye dağıtılmak üzere düşünülmüş bir iç yayındı. Adı Gitanjali'ydi; Bengalcede kabaca şarkı sunusu anlamına gelen, İngilizce kapakta Song Offerings diye yazılan bir ad. İçindeki 103 parçanın yalnızca 53'ü Tagore'un aynı adı taşıyan Bengalce kitabından geliyordu; kalan 50'si başka kitaplarından seçilmişti. Yani Gitanjali tek bir Bengalce kitabın çevirisi değil, şairin kendi elinden çıkmış bir seçkiydi.

750 nüsha Londra'da bir uğultu başlatmaya yetti. Macmillan yayınevi kitabı devraldı ve Mart 1913'te halka açık baskısını yaptı. O yıl kitap neredeyse on kez yeniden basıldı. Ve 13 Kasım 1913'te İsveç Akademisi kararını açıkladı: Nobel Edebiyat Ödülü, Rabindranath Tagore'a veriliyordu. Haber Santiniketan'a telgrafla ulaştı. Okulun kurucusu 52 yaşındaydı ve ödülün tarihinde ilk kez bir Avrupalı olmayan yazar seçilmişti.

Tagore 10 Aralık'ta Stockholm'deki törene gitmedi. Mesafe, sağlığı ve Avrupa'nın gerginleşen havası arasında yolculuğu göze alamadı. Ödülü, İsveç'teki İngiliz maslahatgüzarı Robert Henry Clive teslim aldı ve akşam yemeğinde Tagore'un gönderdiği kısa telgrafı okudu. Şair o telgrafta, uzağı yakın eden ve bir yabancıyı kardeş kılan geniş anlayışa duyduğu minneti bildiriyordu. Stockholm'e ancak 8 yıl sonra, 1921'in mayısında gidebildi ve Nobel konuşmasını 26 Mayıs'ta orada yaptı; sözüne, nihayet gelebildiği için duyduğu sevinçle başladı.

Madalyanın kendisi de bir yolculuk yaptı. İsveç Akademisi altın madalyayı ve diplomayı Hindistan'a, Bengal valisi Lord Carmichael'a gönderdi; Tagore onları Kalküta'daki vali konağında düzenlenen özel bir törende aldı. Ödül parası Santiniketan'daki okula gitti. O okul 1921'de bir üniversiteye, Visva-Bharati'ye, yani Santiniketan üniversitesine dönüştü. Madalyanın Tagore için ne ifade ettiğini anlamak isteyen biri için şu ayrıntı yeterlidir: 1919'da, Amritsar'daki katliamdan sonra, İngiliz Kralı'nın kendisine verdiği şövalyelik unvanını geri gönderdi. Onurlar onun için kutsal nesneler değildi; madalya da öyle. Altın disk, kurduğu üniversitenin müzesinde, şairin adını taşıyan Rabindra Bhavana'da, yani şair müzesinde cam bir vitrinin ardında sergilenmeye başlandı. Bir ulusun gururu, kampüsün güvenlikli bölgesindeki bir binanın içinde, kilitli bir dolapta duruyordu.

25 Mart 2004 sabahı o dolap boştu.

Hırsızlar geceyi rahat kullanmıştı. Soruşturmayı yürütenlerin daha ilk gün dikkatini çeken şey, dolapların rastgele açılmamış olmasıydı; yalnızca değerli parçaları barındıran dolaplar kırılmıştı, ötekilere dokunulmamıştı. Yani giren kişi neyin nerede durduğunu biliyordu. Müzeden toplam 50 parça gitti: Nobel madalyası, başka altın madalyonlar, şairin altın saati, fildişi işler, kişisel eşyalar. Olay yerinden 26 parmak izi alındı, sorgulanmak üzere 8 kişi gözaltına alındı ve dosya kısa süre sonra Hindistan'ın federal soruşturma kurumu CBI'ya, yani Merkezi Soruşturma Bürosu'na devredildi.

Oradan sonrası, bir ülkenin en görünür hırsızlık dosyasının nasıl görünmez hale geldiğinin hikâyesidir. Merkezi Soruşturma Bürosu üç yıldan fazla çalıştı, sonuç alamadı ve dosyayı kapattı. Siyasi baskıyla dosya yeniden açıldı, bir kez daha tıkandı, bir kez daha kapandı. Yıllar boyunca Batı Bengal'de bu konu bir siyaset malzemesine dönüştü; eyalet hükümeti soruşturmanın kendisine devredilmesini istedi, federal kurumla çekişti. 2016'da eyaletin kurduğu özel bir ekip Birbhum bölgesinde bir baul şarkıcısını, Pradip Bauri'yi tutukladı; iddia, bu kişinin hırsızlara barınak sağladığıydı. Tutuklama manşet oldu. Madalya yine çıkmadı.

Hırsızlığın üzerinden daha bir yıl geçmeden, Aralık 2004'te İsveç tarafı üniversiteye bir jest yaptı ve madalyanın iki kopyasını gönderdi: biri altından, biri bronzdan. Bugün vitrinde duran şey o kopyadır. Teknik olarak kusursuz, tarihsel olarak boş bir nesne. 1913'ün madalyası ise büyük olasılıkla eritildi; külçe altın olarak kaç para ettiği, taşıdığı anlamla hiçbir ölçekte karşılaştırılamayacak kadar küçük bir sayıdır. 2012'de Bengalli yönetmen Suman Ghosh, bu boşluktan bir film çıkardı: Nobel Chor, yani Nobel Hırsızı. Filmde madalyayı bulan yoksul bir köylü, onu nereye teslim edeceğini bilemeden şehir şehir dolaşır ve kimse ondan madalyayı değil, bir hikâye almak ister.

Bu hikâyede iki kayıp var ve ikisi birbirinin aynası. 1912'de Londra'da kaybolan şey, dünyada tek nüsha olan bir defterdi; metroda bir yabancının onu görevliye teslim etme zahmetine girmesi sayesinde geri döndü. 2004'te kaybolan şey, o defterin getirdiği ödüldü ve bir daha dönmedi. Aradaki farkı tesadüf diye geçiştirmek kolay, ama asıl ders başka yerde: geri dönen nesne kopyalanabilir bir şeydi, dönmeyen nesne ise yalnızca bir semboldü. Defter kaybolsaydı o şiirler yeniden çevrilemezdi; madalya kaybolduğunda şiirler yerinde kaldı.

Ve kaldılar. Gitanjali onlarca dile çevrildi, Tagore'un yazdığı iki şarkı bugün iki ülkenin, Hindistan'ın ve Bangladeş'in millî marşıdır. Santiniketan'daki o duvarsız okul hâlâ ders veriyor; 2023'te kampüs Dünya Mirası listesine alındı. Müzeyi gezenler, cam vitrinin önünde durup kopya madalyaya bakıyor ve çoğu, önünde durdukları şeyin gerçek olmadığını bilmiyor bile. Bilenler için ise o boşluk tuhaf biçimde yerinde bir anıt: bir şairin bütün ömrünü verdiği şeyin kasada tutulamayacağını, kilitli dolapların yalnızca metal koruyabildiğini hatırlatıyor.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.