Islak Şiir: Mekong'da Batan Gemiden Kurtulan Destan

Bölüm metni

Gemi Mekong'un ağzında parçalanıyor; adam suya atlıyor ve bir elini havada tutuyor. O elin içinde kurusun diye kaldırdığı bir tomar kâğıt var — kendi deyimiyle "ıslak şiir". Kurtardığı kâğıtlar bir dilin en büyük destanı olacak; kendisi ise sekiz yıl sonra yoksulların mezarlığına gömülecek.

1552 yazında, Lizbon'un Rossio denen geniş meydanında Corpus Christi yürüyüşü sürerken bir kavga çıktı. Kalabalığın içinde kılıç çekildi ve saray ahırlarında görevli Gonçalo Borges adlı bir adam yaralandı. Kılıcı çeken, o gün adı kimseye bir şey ifade etmeyen, yirmi yedi yaşlarında, tek gözü kör bir şairdi: Luís Vaz de Camões. O yaralama, Portekiz edebiyatının en büyük metnini bir gemiye bindirip Asya'ya gönderecek olaydı.

Camões'in doğum tarihi bile kesin değil; 1524 ya da 1525'te, büyük olasılıkla Lizbon'da dünyaya geldi. Ailesi soyluydu ama parasızdı: unvanı olan, toprağı olmayan bir sınıf. Eğitimini Coimbra çevresinde, klasiklerin ortasında aldı; Vergilius'u, Homeros'u, Horatius'u, Petrarca'yı iyi biliyordu ve bu bilgi onun şiirinde bir süs değil, iskelet olarak durur. Genç yaşta saray çevresine girdi, kadınlara soneler yazdı, yanlış kişilere âşık olduğu söylendi ve saraydan uzaklaştırıldı. O dönemin Portekiz'inde parasız bir genç soylu için tek kariyer kapısı askerlikti.

1547'de Kuzey Afrika'ya, Ceuta'daki Portekiz garnizonuna gitti. İki yıl orada kaldı. Cebelitarık Boğazı'ndaki bir deniz çarpışmasında sağ gözünü kaybetti. Lizbon'a döndüğünde elinde ne para ne mevki vardı; yalnızca bir yüz yarası, bir körlük ve kavgacı bir şair ünü. Rossio'daki o kılıç da buradan çıktı.

Camões, Tronco adıyla bilinen zindana atıldı ve aylarca orada kaldı. Annesi Ana de Sá, oğlunu kurtarmak için saray görevlilerinin ve yaralı adamın ailesinin kapısını aşındırdı. Af 7 Mart 1553'te geldi. Kararın gerekçesi, Portekiz tarihinin en tuhaf biçimde kehanete dönüşmüş cümlelerinden biridir: adam gençtir ve yoksuldur, bu yıl Hindistan'da hizmet etmeye gidecektir. Kayıtlara göre Camões'in 4 bin réis ödemesi ve Doğu'da üç yıl askerlik yapması şart koşuldu. Zindandan çıkmanın bedeli sürgündü.

24 Mart 1553'te, Palmiye Pazarı günü, São Bento, yani Aziz Benedikt adlı gemiyle Tajo nehrinden ayrıldı. Filoda dört gemi vardı; anlatılanlara göre Goa'ya varmayı başaran tek gemi Aziz Benedikt oldu. Yolculuk altı ay sürdü. Ümit Burnu'nu dönerken Camões, kendi destanında yıllar sonra tarif edeceği fırtına kuşağını kendi gözüyle gördü; bu önemlidir, çünkü onun yazdığı deniz, kitaplardan öğrenilmiş bir deniz değildir. Aynı yılın sonbaharında Goa'ya ayak bastı.

Goa, o yıllarda Portekiz'in Doğu'daki başkentiydi; kiliseleri, mahkemeleri, tüccarları, cezaevleri ve sıtmasıyla dolu bir imparatorluk şehri. Camões burada bir şair olarak değil, bir asker olarak yaşadı. Malabar kıyısındaki seferlere katıldı. Kızıldeniz'in ağzına, Afrika Boynuzu açıklarına giden donanmada bulundu; bir kışı Hürmüz'de geçirdi. Gemi güvertelerinde, garnizonlarda, nöbet aralarında yazdı.

Kendi portresini de bu yıllarda çizdi. Destanının yedinci kantosunun yetmiş dokuzuncu kıtasında, bir elinde her zaman kılıç, öbür elinde kalem taşıyan adamı anlatır. Türkçeye en çok alıntılanan dizelerinden biri olarak geçen bu söz, aslında tek başına bir övünme değil: Camões imgeyi Ovidius'tan, ölüme mahkûm edilen Kanake'den alır. Yani kılıç ile kalemin bir arada tutulması onda bir kahramanlık pozu değil, bir çaresizlik tarifidir. Elinde kılıç olan adam yazmaya devam etmek zorundadır, çünkü başka hiçbir şeyi yoktur.

Doğu'daki on yedi yılın ortasında, bu asker-şairin yazdığı şey artık bir sone demeti değildi. On kantoya yayılan, Vasco da Gama'nın Hindistan yolculuğunu anlatan büyük bir destana dönüşmüştü. Ve 1560'ların başında ona, bu destanı az kalsın sulara gömecek bir görev verildi.

Görevin adı ağırdı: ölenlerin ve kayıpların mallarının mütevellisi. Makao'da, Portekiz'in Çin kıyısındaki yeni yerleşiminde, Doğu'da ölen Portekizlilerin geride bıraktığı parayı, malı, eşyayı kayda geçirip mirasçılarına ulaştırmakla yükümlüydü. Biyografiler bu görevin tarihleri konusunda anlaşamaz; bazı kaynaklar 1550'lerin sonunu, bazıları 1562'den sonrasını verir. Kesin olan şu: Camões'in elinden başkalarının parası geçiyordu ve bu, yoksul bir şair için tehlikeli bir ayrıcalıktı. Makao'da bugün de bir mağara onun adını taşır; destanın bir bölümünü orada yazdığı söylenir, ama bu bir rivayettir.

Görevi bir soruşturmayla sona erdi. Mallarını kötüye kullandığı suçlamasıyla Goa'ya geri çağrıldı. Hesap vermek üzere, elinde destanının müsveddesiyle bir gemiye bindi. Mekong'un ağzında, bugünkü Vietnam'ın güneyiyle Kamboçya arasındaki delta sularında gemi parçalandı.

Anlatıya göre Camões kıyıya yüzerken bir elini sudan yukarıda tuttu: o elde kâğıtlar vardı. Suda kaybettiği şeylerin listesi ise uzundur. Eşyası gitti. Sorumlusu olduğu, ölülerin mirasına ait mallar gitti ve bu kayıp onun hukuki durumunu daha da ağırlaştırdı. En önemlisi, yanında yol alan kadın boğuldu.

Bu kadın hakkında bildiğimiz hemen her şey tek bir tanıklığa dayanır. Yıllar sonra Goa'da Camões'le tanışan tarihçi Diogo do Couto, şairi çok güzel bir Çinli kadının ölümü yüzünden yıkılmış halde bulduğunu, kadının Mekong'un ağzındaki kazada can verdiğini yazar. Camões'in şiirlerinde geçen Dinamene adı, deniz perilerinden birinin adıdır; sonraki okurlar bu adı o kadınla birleştirdi. Ona ait olduğu düşünülen, ölen sevgiliye seslenen ünlü sone de aynı varsayımla okunur. Bu bağ kanıtlanmış değil; ama Camões'in şiirinde o kazadan sonra açılan boşluk gerçektir.

Kıyıda, yıkılmış bir gemiden arta kalan birkaç kişiyle birlikte geçirdiği haftaların ürünü olarak bir uzun şiir anılır: Babil ırmaklarının kıyısında Siyon'u anarak ağlayan sürgünlerin mezmurunu kendi diline çeviren, Babil ve Siyon diye bilinen metin. Şiirin o kazayla bağlantısı da gelenekten gelir, belgeden değil. Goa'ya ulaştığında Camões'i hapis bekliyordu; kayıp mallar yüzünden tutuklandı.

Şimdi bu hikâyenin en şaşırtıcı kısmı. Camões, başına geleni destanının içine yerleştirdi. Luzitanyalılar'ın, yani yıllar sonra yayımlanacak Os Lusíadas'ın onuncu kantosunda bir deniz tanrıçası Vasco da Gama'ya dünyayı gösterir, Asya'nın ırmaklarını tek tek sayar. Yüz yirmi yedinci kıtada sıra Mekong'a gelir: Kamboçya'dan geçen ırmak, adı suların kaptanı anlamına gelen nehir. Hemen ardından gelen kıtada ise tanrıça bir kehanette bulunur: bu ırmak, yoksulluktan ve büyük tehlikelerden kurtulmuş, kederli bir deniz kazasından ıslak çıkmış kantoları kucağında sakince karşılayacaktır; ve o kantoların sahibinin liri, mutlu olmaktan çok ünlü olacaktır.

Metnin kendisi, kendi kurtuluşunun tek tanığıdır. Camões'in o müsveddesi bugün elimizde değil; kâğıtları kaldırıp yüzdüğünü gösteren bir belge yok. Elimizde olan, şairin kendi destanının içine, üçüncü kişi ağzından, bir tanrıçanın diline yerleştirdiği bu sekiz dize ve sonraki yüzyılların biyografileri. "Islak şiir" deyişi buradan gelir: kelime kelime, sudan çıkmış kantolar.

Doğu'daki on yedi yılın sonunda, 1570'in 7 Nisan'ında, Santa Clara, yani Azize Clara adlı gemi Cascais açıklarında demir attı. Camões gemiden indiğinde Lizbon veba altındaydı. Ölülerin taşındığı bir şehre, bir tomar kâğıtla girdi.

Kitap 1572'de Lizbon'da basıldı. Os Lusíadas, yani Luzitanyalılar; adı, mitolojik Lusus'un soyundan gelenler, yani Portekizliler demeye geliyordu. Camões kitabı, o sırada 18 yaşında olan Kral Sebastião'ya sundu.

Eserin kendisi, 10 kanto, 1102 kıta ve 8816 dizeden oluşur; sekiz dizeli, on heceli bir kalıpla yazılmıştır. Konusu Vasco da Gama'nın 1497'de Lizbon'dan ayrılıp Hindistan'a varan yolculuğudur. Ama Camões bu yolculuğu bir seyahatname gibi değil, Homeros ve Vergilius kalıbında anlatır: Olimpos tanrıları olayın içindedir, Venüs Portekizlilerden yana, Bacchus onlara karşı entrika kurar. Beşinci kantoda Ümit Burnu'nun kendisi, Adamastor adlı bir dev olarak karşılarına dikilir ve o burnu dönecek gemilere lanet okur. Üçüncü kantoda, Portekiz tarihinin kalbindeki trajedi, öldürüldükten sonra kraliçe ilan edilen Inês de Castro'nun hikâyesi anlatılır. Ve destan bir zafer çığlığıyla değil, yorgunlukla kapanır: şair son kantoda ilham perisine artık yeter der, liri akordunu yitirmiştir, sesi kısılmıştır; ardından kendi ülkesine, kendi şairini duymayan bir ülkeye seslenir.

Kral kitabı beğendi. Camões'e yıllık 15 bin réis tutarında, üç yıllık bir ödenek bağlandı. Miktar mütevazıydı ve ödemeler düzensiz yapıldı; sonradan yenilendi. Bir ulusun destanını yazmanın karşılığı, aksayan küçük bir maaştı.

Sonra ülke, Camões'in övdüğü o denizaşırı cesaretin bedelini tek bir günde ödedi. 4 Ağustos 1578'de Kral Sebastião, Kuzey Afrika'ya açtığı seferde, Alcácer-Quibir, yani Kasrülkebir çarpışmasında ordusuyla birlikte yok oldu. 24 yaşındaki kralın cesedi bulunamadı; Portekiz soylularının büyük kısmı öldü ya da esir düştü. Veliahtı olmayan krallık, İspanya Kralı 2. Felipe'nin hak iddiasıyla yüz yüze kaldı.

Camões bunu yatağından izledi. Ona atfedilen bir mektupta, vatanını öylesine sevdiğinin görüleceğini yazar: yalnızca onun içinde ölmekle yetinmediğini, onunla birlikte öleceğini. 10 Haziran 1580'de Lizbon'da, vebadan öldü. Yoksul öldüğü konusunda kaynaklar birleşir; geleneğe göre son günlerini bir hastane ya da düşkünler evi yatağında geçirdi. Ödeneği ölümünden sonra annesine aktarıldı. Birkaç ay sonra İspanya ordusu Lizbon'a girdi ve Portekiz altmış yıl boyunca bağımsızlığını kaybetti; şair, cümlesinde söylediği şeyi gerçekten yapmış oldu.

Mezarı da kayboldu. Gömüldüğü Santa Ana Kilisesi 1755 Lizbon depreminde yıkıldı. 1880'de, ölümünün üç yüzüncü yılında, ona ait olduğu düşünülen kalıntılar büyük bir törenle Jerónimos Manastırı'na taşındı ve Vasco da Gama'nın mezarının karşısına kondu: destanı yazan adamla destanın kahramanı, aynı taş salonun iki ucunda. Kemiklerin gerçekten Camões'e ait olup olmadığı bugün de tartışılır. Portekiz'in ulusal günü, onun öldüğü gün olan 10 Haziran'dır; Portekizce, kendi konuşurları arasında Camões'in dili diye anılır.

Peki bu şiiri, batan bir gemiden kurtarılmaya değer kılan nedir? Luzitanyalılar, Avrupa'nın büyük destanları arasında konusu mit olmayan ilk örneklerden biridir. Camões efsanevi bir geçmişi değil, kendi kuşağının yaptığı bir yolculuğu anlatır; anlattığı fırtınayı, sıtmayı, limanları kendisi görmüştür. Dahası, bu destan kendi eleştirisini de içinde taşır. Dördüncü kantoda, gemiler Lizbon'dan ayrılmak üzereyken kıyıdaki kalabalığın içinden yaşlı bir adam öne çıkar ve yolculuğu lanetler: hükmetme şanına, boş hırsa, insanları evlerinden kopartıp denizlerde öldüren o iştaha karşı konuşur. Portekiz'in resmî destanı, keşiflerin en sert suçlamasını da kendi sayfalarına almıştır ve o suçlamaya cevap vermez; iki sesi yan yana bırakır.

Mekong'un ağzında suya karışan her şeyin yerine kalan tek şey, bir deste kâğıttı. O kâğıtların üzerinde yazılı olan ise bir zafer ilanı değil, hem denize açılmanın görkemini hem bedelini aynı nefeste söyleyebilen bir adamın sesiydi.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.