Tuvalet Kâğıdına Yazılan Roman: Ngũgĩ'nin Kararı

Bölüm metni

Hapishanenin tuvalet kâğıdı o kadar kabaydı ki mahkûmlar şikâyet ediyordu. Ama bir yazar için o kâğıt, kalemin yazabildiği tek yüzeydi. Afrika'nın en büyük romancılarından biri, hayatının kitabını işte o kâğıtlara, parça parça, gardiyanlardan saklayarak yazdı.

1977'nin ilkbaharında, Nairobi'nin kuzeybatısında, Limuru yakınlarındaki Kamiriithu köyünde bir grup insan toprağı kazmaya başladı. Ellerinde kazma, kürek ve çapa vardı ama açtıkları şey tarla değildi. Yarım daire biçiminde geniş bir çukur kazıyor, kenarlarını basamak basamak yükseltiyor, dibine ahşap bir sahne kuruyorlardı. Çay tarlalarında ve yakındaki fabrikalarda çalışan işçiler, toprağı olmayan ortakçılar, akşam okuma yazma kursuna giden yaşlı kadınlar işten çıkınca gelip birkaç saat kazıyor, sonra dağılıyorlardı. Ortaya çıkan şey o günün Kenya'sında eşi olmayan bir yapıydı: duvarı, çatısı, gişesi, kapısı olmayan bir açık hava tiyatrosu. Hiçbir bakanlığın parasıyla değil, onu izleyecek insanların kendi elleriyle yapılmış bir sahne.

Bu işin arkasında bir yıl önce kurulmuş olan Kamiriithu Community Education and Cultural Centre, yani Kamiriithu Topluluk Eğitim ve Kültür Merkezi vardı. Kamiriithu Merkezi aslında bir tiyatro girişimi olarak doğmamıştı; yetişkinlere okuma yazma öğreten, köylülerin kendi hayatları hakkında konuşabileceği bir yer olarak kurulmuştu. Köyde doğmuş, o sırada Nairobi Üniversitesi'nde edebiyat bölümünün başındaki bir yazar, Ngũgĩ wa Thiong'o, bu merkeze çağrıldığında ona sorulan soru basitti: bize bir oyun yaz. Ngũgĩ, kalkınma uzmanı Ngũgĩ wa Mĩriĩ ile birlikte işe koyuldu, ama yazdıkları metin masa başında kapalı kapılar ardında bitmedi. Provalar açıkta yapıldı. Köylüler gelip izledi, itiraz etti, "o kadın öyle konuşmaz", "ortakçı böyle demez" dedi; replikler değişti. Oyunculuk eğitimi almış kimse yoktu sahnede; rolleri köyün kendi insanları oynuyordu. Yönetmenliği Kimani Gecau üstlendi.

Oyunun adı Ngaahika Ndeenda'ydı; Türkçesiyle Canım İstediğinde Evlenirim. Anlattığı hikâye, bağımsızlık sonrası Kenya'nın en can alıcı yerine dokunuyordu. Toprağı olmayan bir çiftçi ailesi, kızlarının evliliği üzerinden zengin bir toprak sahibinin ve onun etrafındaki çıkar ağının baskısı altına giriyor; borç, ipotek, kilise ve mülkiyet iç içe geçiyordu. Sahnede anlatılan, sömürgeciliğe karşı savaşmış, dağa çıkmış, hapis yatmış insanların bağımsızlıktan sonra elinde hiçbir şey kalmadığı, tarlaların ve fabrikaların el değiştirdiği, özgürlüğün başka birilerinin cebine girdiği fikriydi. Bu fikir Kenya'da yeni değildi. Yeni olan, bunun kimin ağzından, hangi dilde ve kime söylendiğiydi.

Canım İstediğinde Evlenirim İngilizce değildi. Gikuyu dilinde yazılmıştı ve Gikuyu dilinde oynanıyordu. Yani oyun, konusu olan insanların bizzat anlayabildiği tek dildeydi. Ngũgĩ o güne kadar İngilizce yazan, Londra'da yayımlanan, üniversitelerde okutulan bir romancıydı; Ağlama Çocuğum ve Bir Buğday Tanesi gibi kitaplarıyla Afrika edebiyatının en tanınmış isimlerinden biri olmuştu. Ama o kitapları köydeki teyzesi okuyamıyordu. Bu oyun okunmak zorunda bile değildi: insanlar gelip oturuyor, dinliyor, gülüyor, tanıyordu.

2 Ekim 1977'de ilk gösterim yapıldı. Sonrasında olan şey kimsenin hesaplamadığı türdendi. Haber ağızdan ağıza yayıldı, çevre köylerden, kasabalardan, Nairobi'den insanlar kamyon kasalarında, otobüslerle, yürüyerek gelmeye başladı. Hafta sonu gösterimlerinde toprak basamaklara on bine yaklaşan kalabalıkların oturduğu aktarılıyor. Sahnede profesyonel yoktu, seyircide bilet yoktu, metinde İngilizce yoktu. Altı hafta boyunca Kamiriithu'nun o çıplak çukuru Kenya'nın en kalabalık tiyatrosuydu.

Altıncı haftanın sonunda devlet devreye girdi. Kasım 1977'de valilik, merkezin halka açık gösterim iznini geri aldı. Gerekçe oyunun adalet düzenini aşağıladığıydı. Oyun durdu. Ama iş orada kapanmadı. 29 Aralık 1977'de, dönemin Başkan Yardımcısı Daniel arap Moi'nin imzasıyla bir gözaltı kararı çıktı. 30 Aralık'ı 31 Aralık'a bağlayan gecenin ilerleyen saatlerinde polis Limuru'daki eve geldi. Ngũgĩ evinden alındı ve Nairobi'nin kenarındaki Kamiti Yüksek Güvenlikli Cezaevi'ne, kısaca Kamiti Cezaevi'ne götürüldü. Hakkında dava açılmadı, mahkeme kurulmadı, suçlama yazılmadı. Kamu güvenliği mevzuatı bunu mümkün kılıyordu: yargısız, süresiz tutma.

Kamiti Cezaevi'nin kapısından girerken insanın adı elinden alınıyordu. Ngũgĩ wa Thiong'o artık bir numaraydı: K6,77. Bir avuç siyasi tutukluyla birlikte 16 numaralı koğuşa yerleştirildi. Yargılanmadığı için ne kadar kalacağını bilmiyordu; bu, hapis cezasından farklı ve çok daha yıkıcı bir şeydi. Belirli bir cezanın sonu vardır, sayarsınız, azalır. Yargısız tutmanın sonu yoktur; her sabah aynı günün başına dönersiniz.

Ngũgĩ o hücrede bir karar verdi. Kendisini oraya getiren şey Gikuyu dilinde yazılmış bir oyundu. Öyleyse yapılacak en doğru şey, Gikuyu dilinde bir roman yazmaktı. Dahası, bunu tam da onu yazmaktan alıkoymak için yapılmış bir yerde yazmak gerekiyordu. Kendi deyişiyle bu, aklını ve bütünlüğünü korumanın yoluydu; hücrenin onu teslim almasına izin vermemenin yoluydu.

Bir sorun vardı: kâğıt. Tutuklulara defter, dosya, yazı malzemesi verilmiyordu. Ama tuvalet kâğıdı veriliyordu. Kamiti Cezaevi'nde dağıtılan tuvalet kâğıdı sert, kalın, kaba bir şeydi; neredeyse cezanın bir parçası gibiydi, mahpusun bedenine en küçük bir nezaket göstermeyecek biçimde seçilmişti. Ngũgĩ'nin sonradan anlattığı ironi burada başlıyor: bedene kötü olan o kabalık, kaleme fevkalade iyiydi. O sert yüzey tükenmez kalemi tutuyor, mürekkep dağılmıyor, kâğıt yırtılmıyordu. Hücredeki tek bol malzeme, aynı zamanda eline geçebilecek en dayanıklı yazı malzemesiydi.

Böylece Caitaani Mũtharaba-inĩ, yani Çarmıhtaki Şeytan, 1978 boyunca tomar tomar tuvalet kâğıdına yazıldı. Bu, modern anlamda Gikuyu dilinde yazılmış ilk roman olacaktı ve yazarının önünde taklit edeceği bir örnek yoktu. Ngũgĩ bu yüzden biçimi İngiliz romanından değil, kendi dilinin sözlü geleneğinden aldı. Romanın anlatıcısı, gicaandi denen geleneksel anlatıcı-ozan tipidir; hikâyeye bir masal anlatıcısının tereddüdüyle, "ben anlatmak istemedim, bana anlattırdılar" havasıyla girer. Metin okunmak kadar yüksek sesle söylenmek için kurulmuştur: tekrarlar, hitaplar, şarkılar, bilmeceler taşır. Yazar, köydeki bir kişinin kitabı eline alıp kalabalığa okuyabileceğini hesaba katarak yazıyordu.

Hikâye, Jacinta Warĩĩnga adlı genç bir kadının çöküşüyle başlar. İşini kaybetmiş, evinden atılmak üzeredir, canına kıymaya kalkar ve kurtarılır. Ardından matatu denen dolmuş minibüslerden birine biner ve yol boyunca birbirine hiç benzemeyen yolcularla birlikte tuhaf bir davete götürülür: romanın merkezindeki o şölen sahnesine. Orada bir yarışma düzenlenmektedir ve yarışmanın konusu açıkça ilan edilmiştir: hırsızlık ve soygunda ustalık. Yarışmacılar sırayla kürsüye çıkıp halkı nasıl soyduklarını, yabancı ortaklarla nasıl anlaştıklarını, işçiyi nasıl ucuza çalıştırdıklarını övünerek anlatır; jüri en yaratıcı olanı arar. Ngũgĩ, bağımsızlık sonrası Kenya'nın servet düzenini gerçekçi bir romanla değil, bu abartılı, grotesk, neredeyse ortaçağ ahlak oyunlarına benzeyen sahneyle anlatmayı seçmiştir. Çünkü anlatmak istediği şey tek tek kötü insanlar değil, kötülüğün kurumsallaşmış, kutlanan, ödüllendirilen hâlidir.

Hücrede yazmak, yazdığını saklamak demekti. Aramalar oluyordu ve bir noktada olan oldu: koğuşundaki her şey, tuvalet kâğıdına yazılmış o tomarlar da dahil olmak üzere toplandı. Haftalar süren bir bekleyiş başladı. Bir yazarın tek nüshası elinden alındığında yaşadığı şeyin adını koymak zordur; Ngũgĩ bunu bir yıl boyunca yaptığı tek işin yok olması olarak yaşadı. Sonra müdürlük tomarları geri verdi. Metni okumuş, yasak bir şey bulmamış ya da bulmayı tercih etmemişti. Roman böylece hayatta kaldı.

12 Aralık 1978'de Ngũgĩ serbest bırakıldı. Bir yıla yakın tutulmuş, hiç yargılanmamıştı. Dışarıda onu bekleyen şey eski hayatı değildi: Nairobi Üniversitesi'ndeki kürsüsüne dönmesine izin verilmedi. Kamiti Cezaevi'nde geçen o yılı sonradan ayrı bir kitapta anlattı; Bir Yazarın Hapishane Güncesi, bir yazarın tutukluluğunu gün gün değil, düşünce düşünce kaydeden ender metinlerden biridir. Tuvalet kâğıdına yazılan roman ise 1980'de Nairobi'de basıldı. Gikuyu dilinde okuyabilen insanların eline, kendi dillerinde, kendi hikâyelerini anlatan ilk modern roman olarak geçti. İngilizcesini iki yıl sonra bizzat Ngũgĩ yaptı; kendi kitabının çevirmeni oldu.

Tuvalet kâğıdı hikâyesi anlatıldığında genellikle bir cesaret anekdotu olarak anlatılır. Oysa Kamiti Cezaevi'nde alınan karar malzemeyle ilgili değildi; dille ilgiliydi ve kökleri çok daha eskiye gidiyordu.

Ngũgĩ 1938'de Limuru'da doğdu. Çocukluğunda, Kenya'da 1952'de olağanüstü hâl ilan edildikten sonra milliyetçilerin işlettiği okullar sömürge idaresine devredildi ve okullarda dil konusunda sert bir düzen kuruldu. Ngũgĩ'nin yıllar sonra kendi tanıklığı olarak yazdığı şey şudur: okul çevresinde Gikuyu konuşurken yakalanan öğrenciye sopa atılıyor, bazen ödeyemeyeceği bir para cezası kesiliyor, bazen de boynuna üzerinde "aptalım" ya da "eşeğim" yazan bir metal levha takılıyordu. Aynı çocuk, İngilizcede başarılı olduğu ölçüde ödüllendiriliyor, önü açılıyordu. Yani bir kuşağa, kendi anadilinin aşağılanma sebebi, başkasının dilinin ise yükselme aracı olduğu, en somut biçimde öğretilmişti. Ngũgĩ'nin sonradan "kültür bombası" dediği şey tam olarak budur: bir halkın kendi diline, adına, geçmişine olan inancının içeriden boşaltılması.

Bu yüzden onun hayatındaki kopuşlar sırayla geldi. 1970'lerin başında doğduğunda verilen James adını bıraktı; kendisini artık Ngũgĩ wa Thiong'o olarak yazdı. Kamiti Cezaevi'nde ise ikinci ve daha büyük adımı attı: kurmaca eserlerini bir daha İngilizce yazmayacaktı. Bu kararı 1986'da yayımlanan Zihni Sömürgesizleştirmek adlı kitabında açıkça ilan etti. Kitabın en çok tartışılan yeri, yazarın İngilizceye bir veda notu yazmasıdır. Savunduğu tez şuydu: dil yalnızca bir iletişim aracı değil, kültürün taşıyıcısıdır; insanın kendini ve dünyadaki yerini nasıl gördüğünü belirleyen değerler o dilin içinde taşınır. Dolayısıyla Afrika edebiyatını Avrupa dillerinde kurmak, bağımsızlığın yarısını geri vermektir. Bu tez bugün hâlâ tartışılıyor; kıtanın en büyük yazarlarının bir kısmı Ngũgĩ'ye hak verdi, bir kısmı İngilizceyi de Afrika'nın bir dili sayarak itiraz etti. Tartışmanın kendisi, bir hücrede tuvalet kâğıdına yazılmış bir romanın açtığı sorudur.

Kararın bedeli hafif olmadı. Yine 1986'da Gikuyu dilinde yazdığı Matigari yayımlandı. Romanın kahramanı, bağımsızlık savaşından dönüp ülkeyi dolaşan, hakikat ve adalet soran bir adamdır. 1987'nin başında Orta Kenya'daki köylerde insanların bu adamdan gerçek bir kişi gibi söz ettiği istihbarat raporlarına girdi. Anlatılana göre Moi yönetimi önce bu adamın yakalanmasını istedi; kurmaca bir karakter olduğu anlaşıldığında ise kitabın kendisi toplatıldı. Şubat 1987'de kitapçılar basıldı, nüshalar toplandı ve roman yaklaşık on yıl boyunca Kenya'da satılamadı. Bir romanın, bir kişi sanılacak kadar gerçek görünmesi, Ngũgĩ'nin dil tezinin belki de en çarpıcı kanıtıdır.

Ngũgĩ o sırada ülkesinde değildi. 1982'de Çarmıhtaki Şeytan'ın İngilizce baskısı için Londra'ya gitmiş, dönmesinin güvenli olmadığını orada öğrenmişti. Kenya'da ise aynı yılın Mart ayında tiyatro faaliyetleri yasaklandı ve 12 Mart 1982'de polis Kamiriithu'ya geldi. Köylülerin kendi elleriyle kazdığı o açık hava tiyatrosu yerle bir edildi. Geriye toprak kaldı. Ngũgĩ önce İngiltere'de, sonra Amerika'da yaşadı, ders verdi, yazdı; sürgün 22 yıl sürdü.

8 Ağustos 2004'te Kenya'ya döndü. Havaalanında karşılanışı bir yazarın değil, geri dönen bir memleket meselesinin karşılanışıydı. Ama dönüşün üçüncü gününde, 11 Ağustos 2004 akşamı, Nairobi'de kaldıkları dairede silahlı bir grubun saldırısına uğradı. Eşi Njeeri ağır biçimde saldırıya maruz kaldı, kendisi dövüldü ve yüzü sigarayla yakıldı. Olayın ardından açılan davada üç güvenlik görevlisi mahkûm edildi. Ngũgĩ ülkeyi terk etmedi, programını iptal etmedi, konuşmalarını yaptı ve sonra görevine döndü. O dönüş yılında Gikuyu dilinde yazdığı en uzun romanı, Karganın Büyücüsü de yayımlandı; bir Afrika diktatörlüğünün hikâyesini destan ölçeğinde anlatan, yüzlerce sayfalık bir kitap. Kamiti Cezaevi'ndeki kararın yirmi altı yıl sonraki karşılığı buydu: artık istisnai bir jest değil, kurulmuş bir külliyat.

Ngũgĩ wa Thiong'o 28 Mayıs 2025'te, 87 yaşında, Amerika'nın Georgia eyaletindeki Buford'da öldü. Nobel listelerinde her yıl adı geçti, hiç alamadı. Arkasında bıraktığı şeylerin arasında romanlar, oyunlar, denemeler ve bütün bir tartışma var. Ama en somut olanı hâlâ o tomar: bir hükûmetin bir adamı susturmak için kapattığı hücrede, o hücrenin kendisinin sağladığı en kaba malzemeye yazılmış bir roman. Devletin mahpusa ayırdığı o sert kâğıt, mahpusun elinde devletin anlamadığı bir dile dönüştü. Kenya'daki okullarda Gikuyu konuşan çocuğun boynuna takılan metal levhanın cevabı, kırk yıl sonra, aynı dilde yazılmış bir kitabın kitapçılardan toplatılacak kadar tehlikeli bulunmasıydı.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.