Sarığından Çıkan On Sekiz Beyit: Mesnevî'nin Doğuşu

Bölüm metni

Konya'da bir gece, öğrencisi ondan bir kitap yazmasını istediğinde Mevlânâ hiç düşünmeden sarığının kıvrımlarından bir kâğıt çıkardı. Kâğıtta on sekiz beyit vardı ve hepsi tek bir kelimeyle başlıyordu: "Dinle." Kâğıda hiç kalem değdirmeden söylenen yirmi beş bin beytin ilk on sekizi buydu ve bu kitap hiçbir zaman bitmedi.

Konya, 1247 yılının bir kış gecesi. Medresenin avlusunda bir kapı açılıyor, biri dışarı çağrılıyor ve bir daha geri dönmüyor. Bu kişi Şems-i Tebrîzî. Kimine göre bir sabah sessizce şehirden ayrılıp yollara düştü, kimine göre kıskançlık yüzünden öldürüldü. Kesin olan tek şey, Şems'in bir daha görülmediği. Onu en çok özleyen adam ise Konya'nın en saygın âlimlerinden biri, kırk yaşını geçmiş bir müderris: Celâleddîn Muhammed, bugün Mevlânâ diye andığımız kişi.

Bu adamın hikâyesi Konya'dan çok uzakta, bugünkü Afganistan sınırları içinde kalan Belh şehrinde başlıyor. 1207 yılında orada doğdu. Babası Bahâeddin Veled, öğrencilerinin "Sultânü'l-ulemâ", yani âlimlerin sultanı diye andığı bir vaiz ve fakihti. Celâleddîn henüz çocukken aile doğudan batıya uzun bir yolculuğa çıktı. Göçün sebebi tartışmalı. Babanın Belh'teki bazı çevrelerle anlaşmazlığı da söylenir, Moğol tehlikesi de. Moğol orduları birkaç yıl sonra o toprakları gerçekten yerle bir etti.

Yol Nişabur'dan, Bağdat'tan, hac için Mekke'den geçti, oradan Anadolu'ya indi. Aile Malatya'da, Erzincan'da, sonra uzun süre Larende'de, bugünkü Karaman'da kaldı. Genç Celâleddîn Larende'de annesini kaybetti, aynı şehirde Gevher Hatun'la evlendi. Oğlu Sultan Veled de 1226'da orada doğdu. Kısa süre sonra Selçuklu sultanı Alâeddin Keykubad'ın daveti geldi ve aile Konya'ya yerleşti. Bahâeddin Veled 1231'de öldüğünde kürsüsüne oğlu geçti.

Sonraki on yılları sakin bir âlimin hayatı olarak özetlemek mümkün. Babasının öğrencisi Burhâneddin Muhakkık Tirmizî Konya'ya gelip ona yıllarca hocalık etti. Celâleddîn Halep'te ve Şam'da tahsilini derinleştirdi, sonra döndü, fetva verdi, ders okuttu, cuma günleri vaaz etti. Etrafı talebelerle doluydu. Bu sırada Anadolu da sarsılıyordu. 1243'te Kösedağ'da Moğollara yenilen Selçuklu devleti, adı devam etse de artık başkasının gölgesinde yaşıyordu.

1244 yılının Kasım ayında Şems bu düzenin içine girdi. Gezgin, sert dilli, kimseye benzemeyen bir dervişti. İkisinin ilk karşılaşması menkıbelerde birbirinden farklı biçimlerde anlatılır. Ama sonucu herkes aynı şekilde bilir: Saygın müderris kürsüsünü, derslerini, hatta talebelerini bir kenara bıraktı ve günlerini, haftalarını bu adamla sohbet ederek geçirdi. Talebeler öfkelendi. Şems bir kez kaçıp Şam'a gitti. Celâleddîn oğlu Sultan Veled'i peşinden gönderip onu geri getirtti. İkinci ve son kayboluş, işte o kış gecesindeki kayboluştu.

Ardından gelen yıllarda Celâleddîn'in içinden şiir taştı. Sema ederken, dönerken söylediği gazeller ve rubailer sonradan Dîvân-ı Kebîr, yani Büyük Divan adıyla toplanacaktı. Bu şiirlerin pek çoğunun sonunda kendi adı yerine Şems'in adı geçer. Kayıp dostunu sesinde yaşatıyor gibidir. Bu öfkeli, coşkulu, kendinden geçmiş bir şiirdi. Henüz bir yapısı, bir planı, bir kitabı yoktu. Şems'in yerini önce bir kuyumcu doldurdu: Konya çarşısında altın döven Selâhaddîn Zerkûbî. Sema'nın ritmini kuyumcu dükkânındaki çekiç seslerinde duyduğu söylenir. Selâhaddîn 1258'de öldüğünde Mevlânâ ikinci büyük dostunu da kaybetmiş oldu. Ama onu kalemi elinden bırakmış bir yas tutucu olarak düşünmek yanlış olur. Ortada henüz tutulmuş bir kalem yoktu. Söz vardı, söz havada dağılıyordu. O dağınık sözü toplayacak kişi yakındaydı.

O kişi Hüsameddin Çelebi'ydi. Urmiyeli bir ailenin Konya'da doğmuş oğluydu, Mevlânâ'dan yaşça epey küçüktü. Fütüvvet çevrelerinden geliyordu ve Mevlânâ'nın en sadık müritlerinden biri olmuştu. Mevlânâ ona öyle bir değer veriyordu ki sonradan yazacağı büyük eserin her defterinde adını övgüyle anacak, ona "Hakk'ın ziyası", yani Tanrı'nın ışığı diyecekti.

Rivayeti Mevlânâ'dan yaklaşık iki kuşak sonra Eflâkî aktarıyor. Eflâkî, Menâkıbü'l-ârifîn, yani Ariflerin Menkıbeleri adlı kitabında Mevlevî çevresinde anlatılan hatıraları derlemişti. Anlattığına göre Hüsameddin bir gün dervişlerin elinde dolaşan iki kitabı görür: Senâî'nin Hadîkatü'l-hakîka, yani Hakikat Bahçesi ve Attâr'ın Mantıku't-tayr, yani Kuş Dili. İkisi de tasavvufi öğretiyi hikâyelerle anlatan uzun manzumelerdi. Müritler bu kitapları zevkle okuyordu. Hüsameddin de Mevlânâ'ya, bir gün onların yerini tutacak, kendi yolunu anlatan böyle bir eser yazmasını önerir. Rivayetin en çok sevilen anı burasıdır. Mevlânâ hiç cevap vermeden sarığının kıvrımları arasından bir kâğıt çıkarır ve uzatır. Kâğıtta 18 beyit vardır. Yani istek gelmeden eser zaten başlamıştır.

Bu bir menkıbe. Eflâkî'nin kitabı tarih değil, sevgiyle anlatılmış hatıralardır ve ayrıntıları ihtiyatla dinlemek gerekir. Ama sahnenin taşıdığı fikir, eserin kendi yapısıyla örtüşür. O 18 beyit bugün Neyname diye bilinir ve Mesnevî'nin kapısıdır. Farsça yazılmıştır ve şöyle açılır: "Bişnev în ney çün şikâyet mî-koned, ez cüdâyîhâ hikâyet mî-koned." Yani: Dinle bu ney nasıl şikâyet ediyor, ayrılıklardan nasıl hikâye ediyor. Hemen ardından ney kendini anlatır. Kamışlıktan kesildiği günden beri iniltisi erkeği de kadını da ağlatmaktadır.

İmge sadedir ama derindir. Ney sazlıktan koparılmış bir kamıştır. İçi oyulmuş, delikleri açılmış, ancak öyle ses verebilir hale gelmiştir. Mevlânâ'nın gözünde insan da böyledir. Aslından, kaynağından ayrı düşmüştür ve bütün sesi o ayrılıktan doğar. Şems'in kayboluşunu bilen biri için bu dizelerde kişisel bir yasın izini görmemek zordur. Ama Mevlânâ derdini bir dosta ağıt olarak bırakmaz, her insanın hikâyesine dönüştürür. Neyname bu yüzden yalnızca bir giriş değildir. Bütün eserin özeti gibi okunur.

Mesnevî'nin yazılışı, Mevlânâ'nın masa başına oturup tek başına yazmasıyla olmadı. Kaynakların tarif ettiği yöntem şöyledir: Mevlânâ söylerdi, Hüsameddin yazardı. Bazen sohbet sırasında, bazen sema meclisinde, bazen gece boyunca beyitler dökülür, Hüsameddin kâğıda geçirir, sonra yazdığını yüksek sesle okuyup Mevlânâ'ya dinletirdi. Gereken yerde düzeltme yapılırdı. Eser bu yüzden bir konuşmanın izini taşır. Bir hikâye anlatılırken araya bir başka hikâye girer, ondan bir başkası doğar. Söz bir ara dinleyiciye döner, bir ara Hüsameddin'e seslenir. Bazen anlatıcı durup "bu kadarı yeter, gerisini söylemeye izin yok" der. Dışarıdan dağınık görünen bu yapı, eserin canlı bir meclisten doğmuş olmasının sonucudur.

Vezin de bilinçli bir seçimdir. Mesnevî, aruzun "fâilâtün fâilâtün fâilün" kalıbıyla yazılmıştır. Bu, Attâr'ın Kuş Dili'nde de kullandığı, hikâye anlatmaya elverişli, akıcı bir kalıptır. "Mesnevî" kelimesi aslında bir eser adı değil, bir nazım biçiminin adıdır. Her beytin iki dizesi kendi arasında kafiyelenir. Böylece şair kafiye darlığına düşmeden binlerce beyit boyunca anlatabilir. Mevlânâ'nın eseri bu türün öyle güçlü bir örneği oldu ki sonunda türün adı onun adına dönüştü. Bugün biri yalnızca "Mesnevî" dediğinde akla ilk gelen bu kitaptır.

Eser, Mevlânâ'nın "defter" dediği altı cilde ayrılır. İlk defter yaklaşık 1260 yıllarında tamamlandı. Ardından iki yıllık bir sessizlik geldi. İkinci defterin girişinde Mevlânâ bu duraklamayı kendisi anlatır ve tarih verir: Söz, 1264 yılına denk gelen hicri 662'de yeniden akmaya başlamıştır. Ara vermenin sebebi Hüsameddin'in eşini kaybedip yasa girmesidir. Kalemi tutan el durunca söz de durmuştur. Bu küçük not, eserin iki kişinin ortak emeği olduğunu bütün menkıbelerden daha açık biçimde gösterir.

Altı defterin içeriği, sistemli bir tasavvuf kitabından çok hikâyeler ormanını andırır. Daha ilk defter bir padişahla bir cariyenin hikâyesiyle açılır. Kızın hastalığını saray hekimleri bulamaz, bir gaybî hekim ise derdin aşk olduğunu anlar. Sonra peygamber kıssaları, hayvan masalları, çarşıdan, hamamdan, köy yolundan sahneler gelir. Yer yer güldüren, hatta kaba sayılabilecek fıkralar da vardır. Mevlânâ bunlardan çekinmez. Her biri bir kapıdır ve her kapıdan aynı yere, insanın kendini bilmesine, bencilliğinden arınmasına, aslına dönme özlemine varılır. Fil'i karanlık bir odada elleriyle yoklayan insanların hikâyesi buna iyi bir örnektir. Kimi hortumuna dokunup oluk sanır, kimi kulağına dokunup yelpaze, kimi bacağına dokunup sütun. Her biri hakikatin bir parçasını tutmuştur ama hiçbiri bütünü görememiştir. Mevlânâ'ya göre ellerinde bir mum olsaydı aralarındaki ayrılık kalkardı.

Altı defterin sonunda eser yaklaşık 26 bin beyte ulaştı. Sarıktan çıkan 18 beyit, bu genişliğin yanında bir tohum kadar küçüktü.

Altıncı defter beklenmedik bir biçimde biter. Son büyük hikâye, bir padişahın üç oğlunu anlatır. Babaları onları uzak bir yolculuğa gönderirken hepsine öğüt verir: Her yere gidin ama falan kaleye yaklaşmayın. Şehzadeler elbette tam o kaleye girerler. Kalenin duvarları resimlerle doludur ve bu resimlerden birinde bir prensesin yüzünü görüp ona âşık olurlar. Hikâye büyük kardeşle, sonra ortanca kardeşle ilerler. Mevlânâ en küçüğe, bu tür masallarda genellikle sırrı çözen kişiye geldiğinde söz kesilir. Defter orada, cümlenin ortasında kalmış gibi bitiverir.

Neden bittiğine dair kesin bir bilgi yok. En yaygın açıklama, ömrün yetmediğidir. Mevlânâ 17 Aralık 1273'te Konya'da öldü. Kendisi ölümü bir ayrılık olarak değil, bir kavuşma olarak görmüştü. Bu yüzden ölüm gecesi sonradan Şeb-i Arûs, yani düğün gecesi diye anıldı. Mevlevîler o geceyi bugün de yas olarak değil, vuslatın anılması olarak kutlar. Neyname ayrılığın iniltisiyle açılmıştı. Eserin sahibinin hayatı ise kavuşma diye adlandırılan bir geceyle kapandı.

Yarım kalan hikâyenin bir sonucu daha oldu. Sonraki yüzyıllarda bazıları boşluğu doldurmaya kalkıştı ve 17. yüzyılda "yedinci defter" diye bir metin ortaya çıktı. Mevlevî âlimlerinin büyük çoğunluğu bu metnin Mevlânâ'ya ait olmadığını kabul etti, sonraki araştırmalar da sahte olduğunu gösterdi. Mevlânâ'nın oğlu Sultan Veled'in de babasının sözünü tamamlamaya kalkmadığı bilinir. Bir anlamda eserin kendisi bu sonu kabul ettirmiştir: Mesnevî'de söz zaten hep bir noktada dilin taşıyamayacağı yere varıp susar.

Eserin bize sağlam biçimde ulaşmasını da büyük ölçüde yine Hüsameddin Çelebi'ye borçluyuz. Mevlânâ'nın ölümünden sonra Mevlevî çevresinin başına o geçti. 1278 yılında, yani Mevlânâ'nın ölümünden yalnızca beş yıl sonra, Muhammed bin Abdullah el-Konevî adında bir müstensih altı defterin tamamını tek bir ciltte, özenli bir nesih hatla istinsah etti. Bu nüshanın Hüsameddin'in denetiminde hazırlandığı ve onun huzurunda okunarak düzeltildiği bilinir. Konya nüshası diye anılan bu el yazması bugün Konya'daki Mevlânâ Müzesi'nde, Mevlânâ'nın türbesinin hemen yanında saklanıyor. Eserin yazılışına bizzat tanık olmuş birinin gözünden geçmiş, sözün ilk kâğıda geçtiği meclise en yakın metin budur.

Bu nüshanın değeri 20. yüzyılda yeniden anlaşıldı. İngiliz şarkiyatçı Reynold Nicholson, Cambridge'de 1925 ile 1940 arasında Mesnevî'nin Farsça metnini, İngilizce çevirisini ve şerhini yayımladı. Çalışmasının ilerleyen ciltlerinde Konya nüshasını temel aldı. Ortaya çıkan edisyon, onlarca yıl boyunca dünyadaki Mesnevî araştırmalarının dayanağı oldu. Yüzyıllar boyunca elden ele kopyalanırken metne eklenmiş beyitler, bu nüsha sayesinde ayıklanabildi.

Mesnevî Farsça yazılmıştı ama Anadolu'da doğmuştu ve en uzun, en kesintisiz okuyucu kitlesini Türkçe konuşan dünyada buldu. Bu, eseri Türk edebiyatının da bir parçası yapar. Mevlevîhanelerde "mesnevîhan" denen okuyucular yetişti. Görevleri Mesnevî'yi okumak ve beyit beyit açıklamaktı. Osmanlı döneminde eserin sayısız Türkçe şerhi yazıldı. Bunların en ünlüsü 17. yüzyılda İsmail Ankaravî'nin hazırladığı şerhtir. Ankaravî, yedinci defterin sahte olduğunu söyleyenlerden biriydi. Divan şairleri Neyname'nin ney imgesini, ayrılık ve aşk temasını kuşaklar boyunca işledi. 18. yüzyılda Mevlevî şair Şeyh Gâlib, Hüsn ü Aşk adlı mesnevisini yazdı. Eser, Türkçe yazılmış en özgün mesnevilerden biri sayılır ve Mevlânâ'nın açtığı yoldan yürür. Cumhuriyet döneminde ise Veled İzbudak'ın ve daha sonra Abdülbâki Gölpınarlı'nın tam çevirileri ve açıklamaları, eseri Farsça bilmeyen okurlara da açtı.

Etkisi Türkçeyle de sınırlı kalmadı. Mesnevî, Farsça konuşulan dünyada yüzyıllardır en saygın eserlerden biri olarak okunuyor. Bugün de Doğu'dan Batı'ya pek çok dile yeniden çevriliyor. UNESCO, doğumunun 800. yılı olan 2007'yi Mevlânâ yılı ilan etti. Mevlevî sema töreni de insanlığın somut olmayan kültürel mirası listesinde yer alıyor. Konya'da her Aralık ayında Şeb-i Arûs törenleri yapılıyor ve dünyanın dört bir yanından gelen ziyaretçiler türbeyi dolduruyor. Bu ziyaretçilerin çoğu, müzenin vitrininde açık duran Konya nüshasının önünden geçiyor.

O nüshanın ilk sayfasında, bütün altı defterin önünde, hâlâ aynı 18 beyit duruyor. Rivayete göre bir sarığın kıvrımında taşınmış, bir dostun isteğine cevap olarak uzatılmış o birkaç dize. Ve hepsi tek bir davetle başlıyor: dinle.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.