Tek Kitaplık Ömür: Ahmed Arif'in Prangaları

Bölüm metni

Bazı şairler bir ömür boyunca otuz kitap yazar, adları yine de unutulur. Ahmed Arif ise yalnızca bir kitap yazdı ve o tek kitap yarım asırdır elden ele dolaşıyor. Okurları ikinci kitabı bekledikçe bekledi, şair hiç yazmadı. Bu bölüm o sessizliği ve o tek kitabı konu ediyor.

Diyarbakır'ın taş evleri, Dicle'ye doğru inen yamaçları ve surların gölgesinde geçen sıcak yaz akşamları. Ahmed Arif 1927 baharında bu şehirde dünyaya geldi. Kaynakların bir kısmı doğum gününü 21 Nisan, bir kısmı 23 Nisan olarak verir; bu küçük belirsizlik, sonradan bütün bir kuşağın ezbere bildiği bir şairin hayatının başında bile her şeyin net olmadığını hatırlatır. Babası Arif Hikmet, Kerkük kökenli bir devlet memuruydu. Annesini çok küçükken, henüz iki yaşındayken kaybetti. Kalabalık bir ailenin en küçük çocuğuydu ve onu büyüten, babasının yeniden evlendiği kadın oldu.

Memur çocuğu olmak, sık sık yer değiştirmek demekti. Babasının görevi aileyi Urfa'nın Siverek ilçesine götürdü ve küçük Ahmed ilkokulu orada bitirdi. Siverek o yıllarda bozkırın ortasında, tozlu yollarıyla, kervan ve göç yollarının kesiştiği bir kasabaydı. Çocukluğunun bu manzarası şiirlerinde sonradan sık sık karşımıza çıkacak: dağlar, keklikler, çobanlar, karlı geçitler, kınalı eller. Ortaokulu ablasıyla birlikte Urfa'da okudu. Liseye gelince yol daha da uzadı: yatılı öğrenci olarak Afyon Lisesi'ne gönderildi.

Doğudan batıya doğru uzanan bu yolculuk, aslında şiirinin de haritasıdır. Diyarbakır'ın, Siverek'in, Urfa'nın sesi; Afyon'un yatakhanelerinde, Ankara'nın kalabalığında bambaşka bir kulağa ulaşacaktı. Ahmed Arif'in ilk şiirleri Afyon Lisesi'nde öğrenciyken yayımlandı. Daha bir lise öğrencisiyken, kendi dilini aramaya başlamıştı. O dil, kitaplardan çok halkın ağzından, türkülerden, ağıtlardan, anlatılan masallardan besleniyordu. Ahmed Arif, Anadolu'nun konuşma dilini şiirin içine taşıdı; yer yer yöresel söyleyişleri, yer yer türkü kalıplarını kullandı ama bunları süs olsun diye değil, şiirin damarı olarak kullandı.

Lise bittikten sonra askerliğini yaptı ve 1947'de Ankara'ya geldi. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nin Felsefe Bölümü'ne kaydoldu. Cumhuriyet'in başkenti o yıllarda bir yandan genç memurların, öğrencilerin, yazarların toplandığı bir şehir; öte yandan çok partili hayata geçişin sancılarını yaşayan, siyasi gerilimin yoğun hissedildiği bir yerdi. Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, öğrencileriyle, hocalarıyla ve tartışmalarıyla bu gerilimin tam ortasındaydı.

Taşradan gelen bu genç felsefe öğrencisi, Ankara'nın edebiyat çevrelerinde kısa sürede tanınır oldu. 1948 ile 1954 arasında şiirleri Yeryüzü, Beraber, Seçilmiş Hikâyeler, Yeni Ufuklar ve Kaynak gibi dergilerde yayımlandı. Bu dergiler o dönemin genç yazarları için hem bir vitrin hem de bir buluşma yeriydi. Ahmed Arif'in şiirleri ise bu sayfalarda hemen fark edildi. Çünkü onun sesi ne tam olarak Garip akımının gündelik, şakacı sadeliğine benziyordu ne de eski şiirin süslü ağırlığına. Hem yerel hem evrensel, hem sert hem şefkatli bir sesti bu.

Bu yıllarda yazdığı şiirlerden biri, onun nasıl bir şair olduğunu açıkça gösterir. "33 Kurşun" adlı şiir, 1943'te Van'ın Özalp ilçesinde 33 köylünün yargılanmadan kurşuna dizilmesini anlatır. Ahmed Arif bu olayı bir gazete haberi gibi aktarmaz; ölenlerden birinin gözünden, toprağın ve dağın diliyle anlatır. Şiir, olayın yaşandığı yörenin insanlarını sıradan isimler olmaktan çıkarıp onlara bir yüz, bir ses verir. Yayımlandığı dönemde yüksek sesle konuşulmayan bir olayın şiire dönüşmesiydi bu ve hem okurların hem de yetkililerin dikkatini çekti.

Ahmed Arif'in şiirleri, yayımlandıkları dergilerin sınırlarını kısa sürede aştı. Okurlar onları defterlere geçiriyor, birbirlerine okuyor, ezberliyordu. Henüz ortada bir kitap yoktu; ama şair, kâğıttan önce hafızalarda yaşamaya başlamıştı. Felsefe öğrencisi Ahmed Arif ise bir yandan derslerine gidiyor, bir yandan dizelerini yazıyor, bir yandan da dönemin sol düşünceye yakın gençleriyle aynı ortamlarda bulunuyordu. Bu son ayrıntı, hayatının seyrini değiştirecekti.

1950'de Ahmed Arif tutuklandı. Suçlama, dönemin Türk Ceza Kanunu'nun 141. maddesine dayanıyordu. Bu madde belirli siyasi görüşlerin örgütlenmesini ve yayılmasını suç sayıyordu ve o yıllarda pek çok yazarın, öğrencinin, aydının mahkeme kapısına düşmesine yol açtı. Kaynaklar ilk gözaltının tarihi konusunda tam olarak uzlaşmaz; bazıları 1951 der. Ama hemen hepsi şu konuda birleşir: Ahmed Arif iki kez tutuklandı ve üniversite eğitimi bu yüzden yarım kaldı.

İkinci tutuklama 1952'de geldi. Bu kez suçlama gizli örgüt kurmaktı ve şair iki yıl hapis cezasına çarptırıldı. Tahliye tarihi konusunda da farklı bilgiler vardır; bazı biyografiler serbest kalışını 1955'e kadar uzatır ve sonrasında da bir süre gözetim altında yaşadığını anlatır. Kesin olan şu: yirmili yaşlarının ortası, en üretken olabileceği yılları, hücrelerde, sorgu odalarında ve mahkeme koridorlarında geçti.

Bu dönemi anlatan biyografiler, sorgularda kötü muamele gördüğünü ve işkenceye maruz kaldığını aktarır. Ahmed Arif'in hapishane yıllarına ilişkin anlatılarda Ankara'daki Ulucanlar Cezaevi'nin adı geçer. Ulucanlar, o tarihlerde ve sonraki on yıllarda pek çok yazarı, şairi, gazeteciyi ağırlamış, adı Türk edebiyatının hapishane belleğiyle özdeşleşmiş bir yapıdır.

Hapishane, Ahmed Arif'in şiirini susturmadı; tam tersine ona en tanınmış imgelerinden bazılarını verdi. "Akşam Erken İner Mahpushaneye" adlı şiir, bu dünyanın içeriden görülmüş bir resmidir. Başlık bile tek başına bir sahne kurar: dışarıda gün henüz bitmemiştir ama duvarların arasında karanlık erken çöker. Şiir; hücre arkadaşlarını, koğuşun sessizliğini, dışarıdaki hayatın uzaklığını ve buna rağmen içeride sönmeyen umudu anlatır. Ahmed Arif burada bir şikâyet metni yazmaz; mahpusluğu bir insanlık hali olarak, hem acısıyla hem de direnciyle gösterir.

Kitabına adını verecek dize de bu yılların ruhunu taşır. "Terketmedi Sevdan Beni" adlı şiirde şair, aç kalmayı, susuz kalmayı, karanlıkta kalmayı sıralar ve sonra o meşhur cümleye varır: "Hasretinden prangalar eskittim." Bir prangayı eskitmek için onu uzun süre taşımak gerekir. Dize hem fiziksel bir esareti hem de bir özlemin bütün bedeni sarmasını anlatır. Şiirin hitap ettiği "sen" bazen bir sevgili, bazen bir memleket, bazen de özgürlüğün kendisi gibi okunur. Ahmed Arif'in şiirinin gücü biraz da bu belirsizliktedir: aşk şiiriyle memleket şiiri, kişisel acıyla toplumsal acı onun dizelerinde ayrışmaz.

Bu yıllarda yazılan ve sonradan dillere düşen bir başka şiir "Vurulmuşum"dur. Şiir, "Vurulmuşum, dağlara yaslanmışım" diye başlar. Yaralı bir adamın sesiyle konuşur ama bu ses yenilgiyi değil, yaraya rağmen ayakta kalmayı anlatır. Dağ, Ahmed Arif'in şiirinde hep bir sığınaktır; hem coğrafi hem ruhsal bir sırt dayama yeri.

Hapisten çıktığında Ahmed Arif'i bekleyen hayat kolay değildi. Üniversiteye geri dönemedi. Gözetim altında yaşayan, sicili kabarık bir adam için iş bulmak da zordu. Ankara'da önce düzeltmenlik, ardından teknik sekreterlik yaptı; yıllar içinde gazetecilikte çalıştı. Gazete sayfalarındaki yazım hatalarını ayıklayan, başkalarının metinlerini dizgiye hazırlayan bu adamın kendi şiirleri ise elden ele dolaşmaya devam ediyordu.

Bu yılların bir başka tanığı da mektuplardır. 1950'lerin ikinci yarısında Ahmed Arif, sonradan Türk edebiyatının en özgün romancılarından biri olacak genç yazar Leyla Erbil'e uzun mektuplar yazdı. Bu mektuplarda bir yandan derin bir aşkın, bir yandan da hapisten yeni çıkmış, yalnız ve yorgun bir adamın sesi duyulur. Leyla Erbil bu mektupların bazılarını yanıtsız bıraktı ve bir süre sonra başka biriyle evlendi. Mektuplar onlarca yıl kimsenin görmediği bir yerde bekledi. Şairin ölümünden sonra, oğlu Filinta Önal'ın da onayıyla, 2013'te "Leylim Leylim" adıyla kitap olarak yayımlandılar. Böylece okurlar, şiirlerdeki o yoğun hasretin bir kısmının hangi gerçek insana yöneldiğini ilk kez bu kadar yakından görebildi.

Ancak mektupların ortaya çıkışı çok sonranın hikâyesidir. 1950'lerin sonunda Ahmed Arif, şiirleri dergilerde ve defterlerde yaşayan, ama kendi adına bir kitabı olmayan bir şairdi. Ve bu sessizlik, şaşırtıcı biçimde uzun sürecekti.

Hapisten çıktıktan sonraki yıllarda Ahmed Arif, şiirlerini bir kitapta toplamaya pek yanaşmadı. Dergilerde yayımlanmış, okurların defterlerine geçirilmiş, ezberlenmiş dizeleri vardı ama bir araya getirilmiş bir eser yoktu. Bu uzun bekleyişin nedenleri üzerine çok şey söylendi: kimileri yaşadıklarından sonra temkinli davrandığını, kimileri ise şiirlerine karşı son derece titiz, hatta mükemmeliyetçi olduğunu söyler. Hangisi doğru olursa olsun, okurlar on yılı aşkın bir süre bekledi.

Sonunda, 1968'de, "Hasretinden Prangalar Eskittim" yayımlandı. İnce bir kitaptı; şairin yıllar içinde yazdığı şiirleri bir araya getiriyordu. "33 Kurşun", "Akşam Erken İner Mahpushaneye", "Vurulmuşum", "Terketmedi Sevdan Beni" ve diğerleri artık aynı kapağın altındaydı. Kitap, yayımlandığı andan itibaren alışılmadık bir ilgiyle karşılandı. Bir kaynak, ilk 12 yıl içinde 18 kez basıldığını aktarır. Sonraki on yıllarda baskı sayısı altmışı geçti ve kitap Türkiye'de en çok basılan şiir kitapları arasına girdi.

Burada asıl dikkat çeken şey, bu kitabın Ahmed Arif'in tek şiir kitabı olarak kalmasıdır. 1968'den 1991'deki ölümüne kadar geçen 23 yıl boyunca ikinci bir şiir kitabı yayımlamadı. Bir edebiyat tarihinde, tek bir kitapla bu kadar geniş bir okur kitlesine ulaşan, bu kadar uzun süre okunmaya devam eden şair sayısı azdır. Ahmed Arif'in adı, neredeyse tek bir eserle bütünleşti. Onu okuyanlar için "Ahmed Arif" demek ile "Hasretinden Prangalar Eskittim" demek aynı şeydi.

Peki bu ince kitap neden bu kadar uzun yaşadı? Bir nedeni dilinde yatar. Ahmed Arif, Anadolu'nun konuşma dilini, türkülerin ritmini ve ağıtların yakıcılığını şiirin içine öyle yerleştirdi ki, şiirleri okunmaktan çok söylenmeye yakın durur. Bu yüzden müzisyenler onun dizelerine kendiliğinden yöneldi. Pek çok şiiri bestelendi ve şarkılara dönüştü. Böylece kitabı hiç eline almamış insanlar bile onun dizelerini radyoda, kasetlerde, konserlerde duydu. Şiir, kâğıttan sese, sesten yeniden hafızaya geçti; tıpkı kitap yayımlanmadan önceki yıllarda olduğu gibi.

İkinci nedeni, şiirlerinin taşıdığı duygunun tek bir döneme sıkışmamasıdır. Ahmed Arif'in şiirlerinde hapishane vardır ama o şiirler yalnızca mahpusları anlatmaz. Sevgili vardır ama yalnızca bir kadına seslenmez. Memleket vardır ama yalnızca bir coğrafyayı anlatmaz. Her kuşak bu şiirlerde kendi hasretini, kendi yarasını, kendi umudunu buldu. 1970'lerde siyasi bir hareketin içinde olan bir genç de, 1990'larda ilk kez âşık olan bir lise öğrencisi de, bugün memleketinden uzakta yaşayan biri de aynı dizelerin önünde durabilir.

Ahmed Arif'in kendi hayatı ise kitabın şöhretiyle kıyaslandığında oldukça sessiz geçti. Ankara'da gazetecilikle geçimini sağladı, kalabalık edebiyat ortamlarına, ödül törenlerine ve kamuoyu önündeki tartışmalara pek çıkmadı. Ölümünden yıllar sonra derlenen yazışmaları, söyleşileri ve kitaba girmemiş metinleri, okurlara onun bu sessiz yıllarında da yazmaya, düşünmeye ve dostlarıyla tartışmaya devam ettiğini gösterdi. Ama şair, hayattayken ikinci bir şiir kitabı için kapıyı aralamadı. Belki de söyleyeceğini söylediğine inanıyordu; belki de o tek kitabın, her şeyin üstüne çıkan bir bütün olarak kalmasını istiyordu.

Ahmed Arif, 2 Haziran 1991'de, 64 yaşında Ankara'da hayatını kaybetti. Ölüm haberi, onu tanıyanların ötesinde, şiirlerini ezbere bilen geniş bir okur kitlesinde de derin bir yankı uyandırdı. Çünkü pek çok insan için o, hiç tanışmadığı ama dizelerini kendi sesiyle mırıldandığı bir yakındı.

Ölümünden sonraki yıllarda Ahmed Arif'in adı unutulmadı; aksine, yeni katmanlar kazandı. Leyla Erbil'e yazdığı mektupların 2013'te yayımlanması, onun şiirlerindeki hasretin ardındaki insanı yeniden tartışmaya açtı. Bazı okurlar bu mektuplarda şiirlerin kaynağını gördü; bazıları ise bir şairin özel hayatının bu kadar açığa çıkmasının doğru olup olmadığını sorguladı. Her iki tepki de aynı gerçeğe işaret ediyordu: Ahmed Arif, ölümünden yirmi yılı aşkın bir süre sonra bile insanların hakkında konuşmak istediği bir şairdi.

Bugün "Hasretinden Prangalar Eskittim", kitapçıların raflarında hâlâ yeni baskılarıyla duruyor. Türk şiiri üzerine yazılan incelemelerde Ahmed Arif, 1950'lerin toplumcu şiiriyle halk şiiri geleneğini birleştiren, kendine özgü bir ses olarak anılıyor. Diyarbakır'da, Siverek'te, Ankara'da onun adını taşıyan sokaklar, parklar ve kültür etkinlikleri var. Ama belki de en kalıcı anıtı, bir otobüs yolculuğunda kulaklıktan gelen bir şarkıda, bir öğrencinin defterine yazdığı tek bir dizede, bir mektubun sonuna eklenmiş kısa bir alıntıda yaşıyor.

Tek bir kitapla bu kadar uzun bir ömür sürmek, edebiyatta pek az şaire nasip olur. Ahmed Arif'in hikâyesi, bir eserin değerinin hacmiyle değil, insanların hayatına ne kadar derin işlediğiyle ölçüldüğünü gösteriyor. Bir felsefe öğrencisinin hücre duvarları arasında taşıdığı hasret, yarım asrı aşkın bir süre sonra hâlâ yeni okurlarına ulaşıyor. Prangalar eskidi, şair gitti; ama o ince kitabın sayfalarında başlayan konuşma, bitmeden sürüyor.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.