Girdaptan Dönen Adam: Orwell'in Son Romanı

Bölüm metni

1947 yazında bir adam, ciğerleri hastalıktan çürürken çocukları ve yazdığı romanın yarısıyla birlikte, dünyanın en tehlikeli girdaplarından birinin ortasında devrilmiş bir teknenin altında kalır. O gün kurtulur; ama asıl yarış artık denizle değil, kendi bedeniyle olacaktır. Bugün herkesin bildiği "Büyük Birader", ölmek üzere olan bir yazarın bir İskoç adasında, zamana karşı yazdığı son kitaptan çıktı.

1946 baharında, İskoçya'nın batı kıyısında, Hebrid adaları arasında uzanan ince uzun bir kara parçasına, Jura Adası'na bir adam ayak basar. Uzun boylu, zayıf, yüzü çökmüş, sürekli öksüren bir adamdır bu. Gerçek adı Eric Arthur Blair'dir ama dünya onu kalemine verdiği isimle tanır: George Orwell. Bir yıl önce yayımlanan Hayvan Çiftliği, onu yıllarca beklediği şöhrete ve ilk kez rahat bir paraya kavuşturmuştur. Ne var ki şöhretin geldiği an, hayatının en karanlık dönemine denk düşer.

1945 yılının Mart ayında, Orwell gazeteci olarak savaşın son aylarını izlemek üzere Avrupa'dayken, karısı Eileen basit sayılan bir ameliyat sırasında, narkoz altında hayatını kaybeder. Geride, bir yıl önce evlat edindikleri küçük Richard kalır. Orwell artık hem yas tutan bir dul, hem tek başına bir çocuk büyütmeye çalışan bir baba, hem de Londra'nın bitmek bilmeyen yazı siparişleri altında ezilen bir yazardır. Savaş sonrası Londra'sı karanlıktır, soğuktur, karneyle yaşanır. Orwell her hafta makaleler, eleştiriler, denemeler yetiştirir ve bir süredir kafasında taşıdığı büyük romana bir türlü oturamaz.

Bu noktada sahneye bir dost çıkar: Observer, yani Gözlemci gazetesinin sahibi ve editörü David Astor. Astor'un ailesinin Jura'da toprakları vardır ve Orwell'e, adanın kuzey ucunda boş duran bir çiftlik evinden söz eder. Evin adı Barnhill, yani Ambar Tepe'dir. Ambar Tepe, adanın tek yolunun bittiği yerden de ötededir. En yakın köye kilometrelerce bozuk patika, en yakın telefona saatler süren bir yolculuk gerekir. Elektrik yoktur, ısınma için turba yakılır, yiyecek büyük ölçüde ada nasıl izin verirse öyle bulunur. Bir yazar için bundan daha elverişsiz bir yer düşünmek zordur. Orwell için ise bundan daha cazip bir yer yoktur.

Çünkü Orwell kaçmak istemektedir. Londra'nın gürültüsünden, siparişlerden, telefonlardan, bombaların bıraktığı yıkıntılardan. Yıllardır kafasında dönen romana nihayet bütün gücünü verebileceği bir yer arıyordur. Çalışma başlığı şimdiden bellidir: The Last Man in Europe, yani Avrupa'daki Son İnsan. Bir totaliter devletin, insanın iç dünyasını bile ele geçirdiği bir gelecek tasavvur eder. Bu fikir ona İspanya İç Savaşı'nda, cumhuriyetçi saflarda savaşırken başlamıştır. Orada aynı cephedeki grupların birbirini nasıl tasfiye ettiğini, gazetelerin olmamış savaşları nasıl yazdığını, olmuş katliamları nasıl yok saydığını kendi gözleriyle görmüştür. Ondan sonra, yazdığı her ciddi satırın totaliterliğe karşı yazıldığını söyleyecektir.

Ambar Tepe'ye kız kardeşi Avril de gelir, evin işlerini o üstlenir. Küçük Richard da babasının yanındadır. Orwell bahçe kurar, tavuk besler, balık tutar, eski bir motosikletle adanın patikalarında sarsılır. Günlüğüne yazdıkları şaşırtıcı ölçüde sıradandır: hava nasıl, kaç yumurta çıktı, hangi fidan tuttu. Sanki yazarın dünyayı karanlık bir distopyaya dönüştüren zihni ile toprağı kazan çiftçi eli aynı bedende huzur içinde yaşar.

Ama bu huzurun bir bedeli vardır. Orwell'in ciğerleri çocukluğundan beri zayıftır. Burma'da polis olarak geçirdiği yıllar, Paris ve Londra'da yaşadığı yoksulluk, İspanya'da boğazından aldığı kurşun yarası, bedenini çoktan yıpratmıştır. Jura'nın rutubeti, soğuğu ve sürekli rüzgârı, tam da böyle bir beden için en kötü iklimdir. Orwell bunu bilir mi? Muhtemelen sezer. Ama doktora gitmez. Önce kitabı bitirmek ister. 1947 baharında romanın ilk taslağı ilerlemektedir ve yaz geldiğinde, ada akrabalarla, çocuk sesleriyle, deniz gezileriyle dolar. Tam da bu yazın sonunda, Orwell neredeyse kitabını da, hayatını da, oğlunu da denizin ortasında kaybedecektir.

Jura'nın kuzey ucu ile komşu Scarba Adası arasında dar bir boğaz uzanır. Atlantik'ten gelen güçlü gelgit akıntısı bu boğaza sıkıştığında, deniz tabanındaki yükseltiler suyu kendi etrafında döndürmeye başlar. Ortaya dünyanın en büyük girdaplarından biri çıkar: Corryvreckan. Adı Gal dilinde benekli denizin kazanı gibi bir anlam taşır. Biz ona kısaca Kazan Girdabı diyelim. Kazan Girdabı'nın kükremesi, sakin günlerde bile kilometrelerce öteden duyulabilir. Gelgitin en sert anında dalgalar ayakta duran duvarlara dönüşür, su kendi içine çöker, birbirine çarpan akıntılar küçük, ikincil girdaplar doğurur. Denizciler için kuralı basittir: Gelgit tablosunu bilmeden yaklaşma.

19 Ağustos 1947'de Orwell bu kuralı çiğner. Yanında yeğenleri Henry, Jane ve Lucy ile 3 yaşındaki Richard vardır. Adanın batı kıyısındaki ıssız bir koyda birkaç gün kamp yapmışlardır. Jane karadan yürüyerek döner, diğerleri Orwell'in küçük motorlu teknesine biner. Eve denizden, adanın kuzey ucunu dolanarak dönmek, kısa ve keyifli bir yolculuk olacaktır. Orwell gelgit tablosuna bakmıştır ama yanlış okumuştur. Girdabın sakinleşeceğini düşündüğü saatte, girdap tam gücüne ulaşmaktadır.

Tekne boğaza girdiğinde su birden değişir. Önce tuhaf, yağlı bir düzgünlük, ardından bir anda kabaran, dönen, tekneyi oyuncak gibi savuran dalgalar. Henry daha sonra yıllarca bu anı anlatacaktır: Orwell dümendedir, yüzünde neredeyse tuhaf bir sakinlik vardır. Sonra bir sarsıntı olur ve dıştan takma motor yuvasından kopup denize düşer. Artık ne yön vardır ne güç. Tekne, Kazan Girdabı'nın kenarındaki çalkantılar arasında sürüklenmektedir.

Orwell soğukkanlılıkla küreklere geçilmesini söyler. Henry var gücüyle kürek çeker. Küçük Richard, ne olduğunu tam anlamadan teknenin dibinde oturmaktadır. Bir an girdabın merkezine çekildikleri, bir an kenara savruldukları uzun dakikalar geçer. Sonunda akıntı onları küçük, kayalık, ağaçsız bir adacığa yaklaştırır. Kurtuluş gibi görünen bu kayalık, aslında yeni bir tehlikedir. Henry halatı alıp kayalara atlar, tekneyi tutmaya çalışır. Tam o sırada bir dalga tekneyi kaldırır ve alabora eder. Orwell, Lucy ve Richard soğuk suya düşer. Richard bir an teknenin altında kalır. Orwell onu yakalar, birlikte kayalara tırmanırlar.

Şimdi tabloya bakalım. Ağustos olmasına rağmen buz gibi Atlantik suyundan çıkmış, sırılsıklam dört insan. Aralarında 3 yaşında bir çocuk ve ciğerleri çoktan çürümeye yüz tutmuş, kırk dört yaşında bir yazar. Tekne kayalara takılı ve hasarlı, kürekler büyük ölçüde gitmiş. Ne su var ne yiyecek. Ve etraflarında, saatler içinde yeniden kükremeye başlayacak olan Kazan Girdabı.

Orwell'in bu andaki davranışı, onu tanıyanların sık sık andığı bir sahnedir. Panik yerine pratik bir uğraşa girişir. Islanmış çakmağını kurutmaya çalışır, ateş yakmaya uğraşır. Adacıktaki deniz kuşlarını, onları neyle besleyebileceğini düşünür. Bir noktada yeğenlerine, yiyecek olarak martıları ya da deniz kuşlarını yiyebileceklerini anlatmaya başladığı aktarılır. Sanki tehlike değil, ilginç bir saha araştırması karşısındadır.

Birkaç saat sonra, yakınlardan geçen bir ıstakoz avcısının teknesi kayalıktaki küçük grubu fark eder ve onları alarak Jura kıyısına bırakır. Oradan eve doğru uzun bir yürüyüş başlar. Akşam Ambar Tepe'ye vardıklarında Orwell, olayı günlüğüne birkaç kuru satırla geçirir. Yazdıkları, neredeyse ölümle burun buruna gelmiş birinin değil, kötü havada küçük bir aksilik yaşamış birinin notları gibidir.

Ama bu soğukkanlılığın arkasında başka bir gerçek yatar. Girdabın ortasında geçen o gün, bedeninin zaten zayıf olan dengesini sarsar. Islanmanın, soğuğun ve yorgunluğun ardından Orwell'in öksürüğü ağırlaşır. Sonbahar boyunca romanın ilk taslağını bitirmek için yataktan çalışır. Ateşi yükselir, kilo kaybeder. Ekim ve Kasım ayları bir yarış gibi geçer: Bir yanda kâğıda dökülen Avrupa'daki Son İnsan, öbür yanda ciğerlerini kemiren hastalık. Kasım sonunda ilk taslak biter. Orwell nihayet bir doktora görünmeyi kabul eder.

Teşhis kesindir: tüberküloz. Aralık 1947'de Glasgow yakınlarındaki bir göğüs hastanesine yatırılır. Bu, kitabın hikâyesindeki ikinci girdaptır ve bu kez bir ıstakoz teknesinin kurtarması mümkün değildir.

Burada bir an durup düşünmeye değer. Ağustos 1947'de o kayalığa tutunamasalardı, dünya bugün Büyük Birader'i, Hakikat Bakanlığı'nı, Yenikonuş'u hiç tanımayacaktı. Yirminci yüzyılın en etkili romanlarından biri, Kazan Girdabı'nın dibinde, yarım kalmış bir taslak olarak kaybolacaktı. Ve kitap, bu yarım kalan hayatın son kazancı olacaktı.

Glasgow'daki hastanede Orwell'e o yıllarda yeni bir mucize sayılan bir ilaç verilmek istenir: streptomisin. İngiltere'de bu ilaç neredeyse bulunmaz durumdadır. David Astor'un çabaları ve Orwell'in kendi bağlantıları sayesinde ilaç Amerika'dan getirtilir. Ancak Orwell'in bedeni ilaca şiddetli tepki verir. Saçları dökülür, tırnakları kopar, ağzı ve boğazı yaralarla kaplanır. Tedavi yarıda kesilmek zorunda kalınır. Yine de, hastanede geçirdiği aylar boyunca durumu biraz düzelir. Temmuz 1948'de, doktorların bütün uyarılarına rağmen, Jura'ya geri döner.

Neden? Çünkü kitap bitmemiştir. İlk taslak elindedir ama Orwell için bir kitap, ikinci ve üçüncü kez elden geçmeden bitmiş sayılmaz. Ambar Tepe'ye döndüğünde, romanı baştan sona yeniden yazmaya koyulur. Bu kez çoğunlukla yataktadır. Yastıklara yaslanmış, sigara içerek, öksürerek, yazar. Sonra bir sorunla karşılaşır. Elle yazılmış, sayfa sayfa düzeltilmiş müsvedde, ancak bir daktilocunun okuyabileceği bir haldedir. Londra'dan bir daktilocuyu bu ıssız adaya getirmeye çalışırlar ama kimse gelmeyi kabul etmez. Orwell de kararını verir: Kendisi yazacaktır. Hastalığın en ağır halinde, ateşler içinde, yatağına kurduğu daktiloyla, romanın son metnini tek başına daktilo eder. Aralık 1948'in başında, son sayfa da biter ve metin Londra'daki yayıncısı Fredric Warburg'a gönderilir.

Warburg müsveddeyi okuduğunda hem büyülenir hem sarsılır. Karşısında, şimdiye kadar okuduğu hiçbir şeye benzemeyen bir kitap vardır. Orwell bu arada başlık konusunda kararsızdır. Avrupa'daki Son İnsan mı, yoksa bir yıl adı mı? Sonunda ikincisinde karar kılınır: 1984. Bu tarihin, kitabın bitirildiği 1948'in son iki rakamının yer değiştirmesiyle doğduğu sık sık anlatılır. Bu yorum hiçbir zaman kesin biçimde doğrulanmamıştır ama hikâyeye çok yakışır: Gelecek, aslında yazarın içinde bulunduğu anın aynadaki yansımasıdır.

Kitap 8 Haziran 1949'da yayımlanır. Bu romanın dünyası artık hepimizin ortak hafızasının bir parçasıdır. Okyanusya adlı bir süper devlet, eskiden Britanya olan ve artık Birinci Hava Pisti adıyla anılan topraklar. Kahramanı Winston Smith, Hakikat Bakanlığı'nda çalışır ve işi geçmişi sürekli yeniden yazmaktır. Dünkü gazeteler bugünün çizgisine göre değiştirilir, gözden düşen insanlar fotoğraflardan silinir, sanki hiç var olmamışlardır. Her yerde aynı yüz vardır, altında aynı kısa cümle: Büyük Birader seni izliyor. Partinin üç sloganı duvarlardan bağırır: Savaş barıştır, özgürlük köleliktir, cehalet güçtür. Yenikonuş adlı yapay dil, kelimeleri azaltarak düşünülebilecek şeyleri azaltmayı amaçlar. Çiftdüşün denen zihin hali ise insanın birbiriyle çelişen iki inancı aynı anda taşıyabilmesidir.

Winston, Julia'yla yasak bir aşk yaşar, gizli bir direnişe katıldığını sanır, O'Brien adlı bir parti yöneticisine güvenir. Sonunda yakalanır ve kitabın en karanlık bölümü başlar: 101 numaralı oda, işkence ve en sonunda bir insanın kendi aklının, kendi sevgisinin, kendi belleğinin elinden alınması. Partinin istediği yalnızca itaat değildir. İki kere ikinin beş ettiğine yürekten inanmasını ister. Romanın bu son sayfaları, Ambar Tepe'deki yatakta, ateşler ve öksürük nöbetleri arasında yazılmıştır. Orwell'in, ağır hasta olmasaydı kitabın bu kadar kasvetli olmayabileceğini yakınlarına söylediği aktarılır.

Kitap hemen büyük ilgi görür, Amerika'da ve İngiltere'de hızla satar. Ama aynı hızla da yanlış anlaşılır. Bazı Amerikalı yorumcular onu sosyalizme, hatta İngiltere'deki İşçi Partisi hükümetine yönelik bir saldırı olarak okur. Orwell, hasta yatağından, yayıncısı aracılığıyla bir açıklama yaptırır. Bu açıklamada romanın sosyalizme ya da İşçi Partisi'ne bir saldırı olmadığını, merkezi ekonominin varabileceği sapkınlıkların, komünizmde ve faşizmde zaten kısmen gerçekleşmiş olanların bir hicvi olduğunu belirtir. Ayrıca bu tür bir toplumun mutlaka geleceğini değil, gelebileceğini anlatmak istediğini vurgular. 1984 bir kehanet değil, bir uyarıdır.

Bu sırada Orwell artık Jura'ya dönemeyecek kadar hastadır. Ocak 1949'da İngiltere'nin batısındaki tepelerde bir sanatoryuma yatırılır, Eylül'de ise Londra'daki Üniversite Koleji Hastanesi'ne nakledilir. Ziyaretçileri onu bir deri bir kemik kalmış, ama hâlâ yeni kitaplar planlayan, mektuplar yazan, notlar alan biri olarak hatırlar. 13 Ekim 1949'da, hastane odasında, yatağından kalkamadan, Sonia Brownell ile evlenir. Sonia, edebiyat dergilerinde çalışan, genç ve parlak bir kadındır. Bu evlilik kimilerine göre bir aşk, kimilerine göre bir dostluk, kimilerine göre de ölmekte olan bir adamın eserini ve oğlunu güvenceye alma çabasıdır. Muhtemelen bunların hepsidir.

Kış gelirken, doktorlar İsviçre'deki bir sanatoryumun dağ havasının belki bir şans verebileceğini düşünür. Yolculuk ayarlanır. Orwell'in hastane odasının köşesinde balık oltaları durmaktadır. İsviçre'de iyileşirse, yeniden balığa çıkmayı planlamaktadır. Uçağın kalkmasına günler kala, 21 Ocak 1950 gecesi, ciğerlerinde patlayan bir damar Orwell'in hayatına son verir. 46 yaşındadır. 1984 yayımlanalı henüz yedi ay olmuştur.

Orwell, Londra'da gömülmek istemez. Bir kır kilisesinin bahçesinde, sade bir mezarda yatmayı diler. David Astor, son bir dostluk görevi olarak, Oxfordshire'daki küçük bir köyde, Sutton Courtenay'deki kilise bahçesinde ona yer bulur. Mezar taşında, dünyanın tanıdığı ad değil, gerçek adı yazar: Eric Arthur Blair. Küçük Richard, Avril halasının yanında büyüyecek, ilerleyen yıllarda Jura'daki çiftlikte çalışacaktır.

Ama asıl hikâye, Orwell'in ölümünden sonra başlar. 1984, yazarının hiç göremeyeceği bir hayata kavuşur. Soğuk Savaş boyunca Batı'da sıkça bir siyasi silah olarak kullanılır, Doğu Bloku'nda ise yasaklanır ve el altından, gizlice çoğaltılarak okunur. Bu tuhaf bir ironidir: Düşünce suçunu anlatan bir kitap, okunması düşünce suçu sayılan ülkelerde en derin karşılığını bulur. Türkçede de onlarca yıldır farklı çevirilerle, baskıdan baskıya geçerek okunmaya devam eder.

Romanın kelimeleri bir süre sonra kitaptan taşar ve gündelik dile yerleşir. Büyük Birader, gözetimin kendisinin adı olur. Yenikonuş, anlamı boşaltılmış siyasi dil için kullanılır. Orwell'in adı bir sıfata dönüşür: İngilizcede Orwellian, yani Orwellvari denildiğinde, gerçeği çarpıtan, bireyi gözetleyen, dili silah gibi kullanan her türlü düzen kastedilir. Bir zamanlar kâbusun kendisi olan bir ad, gerçek hayatta bir televizyon yarışmasının adı olur, insanlar kendi istekleriyle kameraların önünde yaşamayı eğlence sayar. Gözetleme kameraları, dijital iz takibi, gerçeğin ve sahte haberin birbirine karıştığı her tartışmada, kitabın satışları yeniden yükselir.

Belki de 1984'ün asıl gücü, onun bir gelecek tahmini olmamasından gelir. Orwell'in tarif ettiği dünyanın tıpatıp gerçekleşmediği açıktır. Ama sorduğu soru eskimez: Bir iktidar geçmişi yeniden yazabiliyorsa, bir insanın kendi belleğine, kendi gördüğüne güvenmesinin ne anlamı kalır? Winston Smith'in, iki kere ikinin dört ettiğini söyleyebilme özgürlüğünü savunması, kitabın en sade ve en kalıcı fikridir.

Ve bu fikir, rutubetli bir adada, elektriksiz bir evde, bir girdaptan zar zor kurtulmuş, ciğerleri tükenmekte olan bir adamın yatağından dünyaya ulaşmıştır. Orwell hayatını kitabına harcadı. Kitap da onun adını, kendi ömrünün çok ötesine taşıdı.

---

Metin yaklaşık 2.400 kelime, yani 17-24 dakikalık hedefin içinde. Taslaktaki her bölüm için bir MOOD satırı var ve bölüm başlıkları yazılmadı.

**Web araması yapılmadı.** Metin tamamen eğitim verilerimden geliyor. Tarihler ve ana olaylar iyi bilinen bilgiler: Jura'ya gidiş 1946, girdap kazası 19 Ağustos 1947, yayın 8 Haziran 1949, evlilik 13 Ekim 1949, ölüm 21 Ocak 1950. Ama şu üç ayrıntı kesin değil, o yüzden metinde "aktarılır" diye geçiyor: - Adacıkta mahsur kalınca Orwell'in deniz kuşlarını yiyecek olarak konuşması, - Hasta olmasaydı kitabın daha az karanlık olabileceğini söylemesi, - "1984" adının 1948'in son iki rakamının yer değiştirmesinden çıktığı yorumu.

Sizin karar vermeniz gereken üç nokta var: - **Uydurma kısa adlar:** "Ambar Tepe" (Barnhill) ve "Kazan Girdabı" (Corryvreckan) yerleşik Türkçe karşılıklar değil, kulak kuralı için ben uydurdum. İlk geçişte özgün adla birlikte veriliyorlar. - **Ad kuralına uymayan iki yer:** Mezarın olduğu köy "Sutton Courtenay" ve "Oxfordshire" metinde Türkçe kısa ad verilmeden geçiyor. Kulak kuralı açısından seslendirmede risk olabilir. - **Türk edebiyatı yok:** Bu bölümün konusu Türk edebiyatı değil, Türkçe çevirilere yalnızca tek cümleyle değindim.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.