Kırk Gün Yürüyen Doktor: Kalevala'yı Toplayan Adam

Bölüm metni

Kolera salgınının kasıp kavurduğu bir taşra kasabasında tek başına çalışan bir doktor, çantasına kâğıt kalem koyup sınırın öte yanındaki ormanlara yürüdü. Aradığı şey ilaç değildi, ihtiyarların ağzında ölmek üzere olan şarkılardı. Döndüğünde elinde, o zamana dek yazılı bir edebiyatı bile olmayan bir dilin destanı vardı.

1802 yılının nisanında, Finlandiya'nın güneyinde, göller ve çam ormanlarıyla çevrili Sammatti köyünde bir terzinin evinde bir oğlan çocuğu doğdu. Adını Elias koydular. Babası Fredrik Johan Lönnrot köy köy dolaşıp elbise diken, kazancı ancak karın doyuran bir zanaatkârdı. Ev kalabalıktı, ekmek azdı. Kıtlık yıllarında ailenin ağaç kabuğu karıştırılmış ekmekle idare ettiği olurdu. Kuzey Avrupa'nın yoksul köylerinde bu çok bilinen bir çaresizlikti.

Elias erken okumayı söktü ve kitaba düşkün bir çocuk oldu. O dönemde bu sıradan bir şey değildi. Finlandiya 1809'dan beri Rus Çarlığı'na bağlı bir büyük dükalıktı. Ondan önce de yüzyıllarca İsveç'in parçası olmuştu. Okullarda, mahkemelerde, üniversitede İsveççe konuşulurdu. Fince köylünün, balıkçının, ormandaki oduncunun diliydi. Kendisi de Fince konuşarak büyüyen terzi oğlu, eğitimli olmak için önce başka bir dili öğrenmek zorundaydı.

Okul yılları kesik kesik geçti. Para bittikçe ara verdi, çalıştı, sonra yeniden okula döndü. Bir süre Hämeenlinna'da bir eczanede çıraklık yaptı. Merhemlerin ve şurupların arasında Latince ilaç adlarını ezberlerken, ileride hekim olacağı da belli olmaya başlamıştı. 1822'de Turku'daki akademiye girdi. O zaman ülkenin tek üniversitesi buydu.

Turku yılları onun kaderini belirledi. Akademide küçük ama hevesli bir çevre, Fin dilinin ve halk şiirinin de incelenmeye değer olduğunu savunuyordu. Avrupa'da romantizm rüzgârı esiyordu. Alman düşünür Herder, bir halkın ruhunun onun türkülerinde yaşadığını söylemişti. Bu fikir, kendi devleti olmayan küçük halkların aydınları için adeta bir çağrıydı. Lönnrot da bu çağrıyı duydu. Yüksek lisans tezini, eski Finlerin şarkılarındaki bilge ozan ve yarı tanrı Väinämöinen üzerine yazdı.

1827 sonbaharında Turku'yu büyük bir yangın yuttu. Şehrin büyük kısmı kül oldu ve üniversite kısa süre sonra Helsinki'ye taşındı. Dersler aksadı. Genç Lönnrot bu boşluğu bir fırsata çevirdi ve 1828'de ilk derleme gezisine çıktı. Sırtında bir çanta, cebinde birkaç defter, Savo ve Karelya'nın köylerine doğru yürüdü. Ne bir kurum onu görevlendirmişti ne de cebinde dolgun bir harçlık vardı. Köylülerin kapısını çalıyor, eski şarkıları bilen birini soruyor, duyduklarını kâğıda geçiriyordu. Bu ilk yolculukta topladıkları mütevazıydı. Ama yolun ne kadar uzun olduğunu öğrenmişti.

Asıl mesleği yine de hekimlikti. 1832'de doktorasını tamamladı. Tezinin konusu da onun iki dünyasını birleştiriyordu: Finlerin büyüye dayalı halk hekimliği. Köylülerin hastalıkları sözlerle, tılsımlarla, okunan dizelerle iyileştirmeye çalıştığı eski gelenek, hem bir hekimin hem de bir şiir derleyicisinin ilgisini çekecek bir alandı.

Ertesi yıl, 1833'te, Kajaani'ye bölge hekimi olarak atandı. Kajaani ülkenin orta kuzeyinde, Kainuu bölgesinde küçük bir kasabaydı. Sorumlu olduğu bölge ise uçsuz bucaksızdı: seyrek köyler, bataklıklar, ormanlar, kışın aylarca donan göller. Geldiğinde bölge kıtlıkla boğuşuyordu, salgınlar da arkasından geldi. Genç doktor, ilaç bile bulmakta zorlanılan bu topraklarda insanlara temizliği, beslenmeyi, basit tedbirleri anlatmaya çalıştı. Halkın anlayacağı dilde sağlık öğütleri yazdı.

Kajaani'de yaklaşık 20 yıl kaldı ve bu kasaba onun karargâhı oldu. Bir haritaya bakan herkes kasabanın konumunun önemini görebilirdi: doğuda, sınırın öte yanında Rus topraklarında kalan Karelya köyleri uzanıyordu. Lönnrot o köylerde, kitapların hiç değmediği eski bir şiirin hâlâ yaşadığını duymuştu. Hekimlik izinleri, sağlık gezileri, yaz aylarının uzun günleri, hepsi yavaş yavaş başka bir amacın hizmetine girdi.

Sınırın doğusundaki bölgeye Viena Karelyası, yani Beyaz Deniz Karelyası deniyordu. Burası Arhangelsk valiliğine bağlı, Ortodoks köylülerin yaşadığı, yolları neredeyse hiç olmayan bir ormanlıktı. Köylere ulaşmak için yaz aylarında göllerde kürek çekmek, patikalarda yürümek, kışın kayak kaymak gerekiyordu. Lönnrot bu yolları defalarca aştı. Çoğu zaman yürüyerek, bazen kayakla, bazen bir köylünün teknesinde yol aldı. Toplam 11 derleme gezisi yaptı ve hayatı boyunca bu gezilerde katettiği mesafenin binlerce kilometreyi bulduğu hesaplanır. Bir kasabanın hekimi, mevsimler boyunca yaya bir gezgine dönüşmüştü.

Bu ücra köylerin bir sırrı vardı. Fin topraklarının batısında eski şarkılar kilise baskısıyla, yeni moda türkülerle, okuma yazmanın yayılmasıyla çoktan unutulmaya başlamıştı. Viena'nın yalnızlığı ise geleneği korumuştu. Burada şarkıcılar kuşaktan kuşağa, kâğıda ihtiyaç duymadan binlerce dize aktarıyordu. Bu dizeler dört vurgulu, kendine özgü bir ölçüyle söylenirdi. Kelimelerin başındaki sesler birbirini yankılar, her dize bir öncekini başka sözlerle tekrar ederek anlamı derinleştirirdi. Kimi zaman iki şarkıcı karşılıklı oturur, ellerini birbirine kenetler, ileri geri sallanarak söylerdi. Biri dizeyi başlatır, öteki onu tamamlar ve tekrarlardı.

1833'teki gezisinde Lönnrot, Vuonninen köyünde Vaassila Kieleväinen adında çok yaşlı bir adamla karşılaştı. Yaşlı ozanın hafızası artık eskisi gibi değildi. Pek çok şarkıyı baştan sona söyleyemiyordu. Ama başka bir şey yaptı: Väinämöinen'in maceralarını düz bir anlatıyla, sırasıyla anlattı. Neyin önce, neyin sonra olduğunu, bir olayın ötekine nasıl bağlandığını söyledi. Bu sohbet Lönnrot'un zihninde bir kıvılcım çaktı. Belki de dağınık şarkılar aslında tek bir büyük hikâyenin parçalarıydı. Belki biri bu parçaları doğru sırayla dizerse, eski Finlerin kayıp destanı yeniden ortaya çıkardı.

Aynı yıl Lönnrot topladığı Väinämöinen şarkılarını bir araya getiren ilk denemesini hazırladı. Ama içinde bir eksiklik duygusu vardı. Ertesi bahar, 1834 nisanında, yeniden sınırı geçti. Bu kez yolu Latvajärvi adlı küçük bir köye düştü ve orada Arhippa Perttunen'le tanıştı.

Arhippa o sırada 60'lı yaşlarının ortasında, yoksul bir köylüydü. Hayatı balık tutmakla, avlanmakla, kısa yazlarda toprağı işlemekle geçmişti. Ama hafızasında bir hazine taşıyordu. Lönnrot onun yanında birkaç gün kaldı. Ocağın başında, isli kulübenin loşluğunda yaşlı adam söyledi, genç doktor yazdı. Mürekkep tükendikçe yeniden doldurdu, kâğıtlar birbirinin üzerine yığıldı. Bu birkaç günün sonunda Lönnrot'un defterlerinde 4 binden fazla dize birikmişti. Dünyanın yaratılışı, Väinämöinen'in bilgelik yarışları, büyülü sözler, kahramanların yolculukları bu dizelerin arasındaydı.

Lönnrot'un notlarına göre Arhippa ona kendi babasını anlatmıştı. Babası bir arkadaşıyla balığa çıktığında, geceleri ateşin başında el ele tutuşup şarkı söylerlermiş. Bütün gece söyler ve aynı şarkıyı bir kez bile tekrarlamazlarmış. Arhippa çocukken onları dinleyerek öğrenmişti. Ama sesinde bir hüzün de vardı. Kendisinin bildikleri babasınınkinin yanında az kalıyordu. Kendinden sonra gelenler ise bu kadarını bile bilmeyecekti. Lönnrot ormanın derinliklerinde son ozanların sesini kaydettiğinin farkındaydı.

Viena'da başka ustalar da vardı. Vuokkiniemi'de Ontrei Malinen gibi şarkıcılar da ona uzun parçalar söyledi. Her köy, her ozan aynı hikâyenin başka bir biçimini biliyordu. Bir şarkıcıya göre büyülü değirmen Sampo'yu demirci İlmarinen dövüyordu, başka birine göre olaylar farklı bir sırayla ilerliyordu. Bir kahramanın adı bir köyde başka, öteki köyde başkaydı. Lönnrot'un önünde yüzlerce parçalı bir yapboz duruyordu ve bu yapbozun kutusunda bir resim yoktu.

Kajaani'ye döndüğünde masasında yüzlerce sayfa vardı. Hekimlik görevlerinin arasında, uzun kış akşamlarında bu dizeleri okudu, karşılaştırdı ve sıraladı. Kieleväinen'in anlattığı olay sırası bir iskelet sundu, Arhippa'nın şarkıları bu iskelete et ve kan verdi. Bir destan, ormandan çıkıp kâğıda geçmek üzereydi.

28 Şubat 1835'te Lönnrot yeni kitabının önsözünü imzaladı. Eserin adı Kalevala'ydı, yani Kaleva'nın Ülkesi. Şarkılardaki kahramanların atası sayılan efsanevi Kaleva'nın yurdu kastediliyordu. Kitabı, Lönnrot'un da kurucuları arasında bulunduğu Fin Edebiyatı Derneği yayımladı. Bu ilk baskı 32 şarkıdan ve 12 bin 78 dizeden oluşuyordu. Elias Lönnrot o sırada 32 yaşındaydı.

Kalevala'nın anlattığı dünya hem tanıdık hem de bambaşkaydı. İçinde ne krallar ne fetihler ne de büyük savaş meydanları vardı. Kahramanlar kılıçtan çok sözle güç kazanıyordu. Bir şeyi yönetmek için onun kökenini, ilk yaratılışını şarkıyla anlatmak gerekiyordu. Bilge Väinämöinen rakiplerini büyülü dizelerle bataklığa gömüyordu. Demirci İlmarinen gökkubbeyi dövmüştü ve kuzeyin çetin hanımı Louhi'ye bolluk getiren gizemli Sampo'yu yaptı. Kahramanlar sonunda bu Sampo'yu kaçırmak için denize açıldı. Destanın en karanlık sayfaları ise Kullervo'ya ayrılmıştı. Köle olarak büyüyen bu genç adamın öfkesi ve trajedisi, halk şiirinin ne kadar derin bir acıyı taşıyabildiğini gösteriyordu.

Ama Lönnrot durmadı. İlk baskıdan sonra da derlemeye devam etti. Kendisinin ve onun izinden giden genç derleyicilerin topladığı malzemeler artıyordu. 1840'ta lirik halk şiirlerini, kadınların ağıtlarını, düğün türkülerini bir araya getiren Kanteletar'ı yayımladı. Adı, Finlerin geleneksel telli çalgısı kantele'den geliyordu. Ardından asıl büyük işe yeniden döndü. 1849'da genişletilmiş Kalevala çıktı. Artık 50 şarkı ve 22 bin 795 dize vardı. Bugün dünyada okunan, çevrilen ve "Kalevala" denince anlaşılan, bu ikinci baskıdır.

Peki bu destan gerçekten halkın mıydı? Soru daha ilk baskıdan itibaren soruldu ve iki yüzyıla yakın süredir tartışılıyor. Kalevala, tek bir ozanın baştan sona söylediği bir şiir değildir. Lönnrot farklı şarkıcılardan, farklı köylerden, farklı yıllarda topladığı parçaları kendisi birleştirmiştir. Bir şarkıcının dizesini ötekinin dizesiyle eklemiş, isimleri tutarlı hâle getirmiş, kopuk yerleri bağlamak için geçişler kurmuştur. Kalevala'yı dikkatle okuyan biri, bu dikiş yerlerini görebilir.

Fin halkbilimci Väinö Kaukonen bu dikişleri tek tek incelemiştir. Onun hesabına göre dizelerin yalnızca yüzde 3 kadarı tamamen Lönnrot'un kendi icadıydı. Yüzde 14 kadarını ise farklı varyantlardan yararlanarak kendisi kurmuştu. Geri kalan büyük çoğunluk ya halk şarkıcılarının sözleriydi ya da küçük düzeltmelerle aktarılmıştı. Yani Kalevala'nın sesi ezici biçimde Arhippa gibi ozanların sesidir. Onu bir destana dönüştüren düzen ise bir hekimin masasında kurulmuştur.

Lönnrot bunu saklamadı. Gençliğinde kayıp bir destanı yeniden kurduğuna inanıyordu. Yıllar geçtikçe tavrı değişti. Her ozanın şarkıları kendi bildiği gibi sıraladığını gözlemlemişti. Kendisinin de en az o ozanlar kadar bu düzenlemeyi yapma hakkı olduğunu düşünüyordu. Ona göre o, köylerin binlerce şarkıcısını tek bir masada buluşturan son halka, bir anlamda gezgin bir ozandı. Bugünün halkbilimcileri Kalevala'yı ham bir halk şiiri derlemesi olarak değil, halk şiirinden doğmuş özgün bir eser olarak görür. Hakikat de ikisinin arasında bir yerdedir.

Ama bu tartışma Kalevala'nın yarattığı etkiyi azaltmadı. 19. yüzyılın ortasında kendi devleti, kendi resmî dili, hatta kendi edebiyatı olmayan bir halk, birden binlerce yıllık bir geçmişe sahip olduğunu hissetti. Bu kitap, Fincenin yalnızca köylülerin konuştuğu bir dil olmadığını, büyük bir şiirin dili de olabileceğini kanıtlıyordu. Aydınlar, İsveççe konuşarak büyüdükleri hâlde Fince öğrenmeye başladı. 1863'te Fince, idari işlerde İsveççe ile eşit dil olma yolunda resmî bir adım kazandı. 1917'de Finlandiya bağımsızlığını ilan ettiğinde, bu bağımsızlığın kültürel temellerinden biri olarak Kalevala hep anıldı.

Sanatçılar da bu kaynaktan beslendi. Besteci Jean Sibelius 1892'de Kullervo'nun hikâyesinden büyük bir senfonik eser yazdı. Ressam Akseli Gallen-Kallela, Sampo'nun savunmasını ve Kullervo'nun kederini tuvallere taşıdı. Komşu Estonya'da Friedrich Reinhold Kreutzwald, Lönnrot'un yolunu izleyerek kendi halkının şarkılarından bir destan kurdu. Çok daha sonra İngiliz yazar Tolkien, gençliğinde Kalevala'yı okuyup Fince öğrenmeye çalıştığını anlatacaktı. Kullervo'nun hikâyesi onun kendi efsane dünyasındaki trajik kahramanlarından birine ilham vermiş, Fincenin sesi icat ettiği dillerden birine kaynaklık etmişti. Kalevala bugün 60'tan fazla dile çevrilmiştir.

Lönnrot ise şöhretin ortasında da sade biri olarak kaldı. 1853'te Kajaani'den ayrılıp Helsinki Üniversitesi'nde Fin dili ve edebiyatı profesörü oldu. Fince bir bitki kitabı yazdı, yıllarca bir Fince-İsveççe sözlük üzerinde çalıştı. Fincenin bilim dili olarak kullanılabilmesi için yeni kelimeler türetti. Emekli olunca doğduğu Sammatti'ye döndü. Orada, köylülerin sağlığıyla ilgilenmeyi ve okumayı sürdürdü. 19 Mart 1884'te, terzi babasının evinden çok uzak olmayan topraklarda hayata gözlerini yumdu.

Bugün Finlandiya'da her yıl 28 Şubat, Kalevala Günü olarak kutlanır. Bayraklar Lönnrot'un o kış önsözünü imzaladığı gün için asılır. Kalevala'nın son şarkısında yaşlı Väinämöinen bakırdan bir tekneye binip ufkun ötesine çekilir. Ama giderken kantelesini ve şarkılarını halkına bırakır. Bu sahneyi, ocak başında son kez söyleyen Arhippa'dan ayrı düşünmek zor. Ozanlar birer birer sustu. Onların sesini kâğıda geçiren yorgun hekim sayesinde ise şarkılar susmadı. Bir halkın geçmişini ararken o halka bir gelecek de verdi.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.