Hiç Kitap Basmayan Büyük Şair: Yahya Kemal

Bölüm metni

Türkçenin en kusursuz dizelerini yazdığı söylenen şair, yetmiş dört yıllık ömründe tek bir şiir kitabı bile yayımlamadı. Şiirleri dergilerde, defterlerde ve onu ezbere bilen dostlarının hafızasında dağınık kaldı. "Daha olmadı" diyerek bekledi, kitabını göremeden öldü.

1884 yılının 2 Aralık günü, Osmanlı'nın Rumeli'deki şehirlerinden Üsküp'te bir erkek çocuk dünyaya gelir. Adını Ahmed Agâh koyarlar. Bu çocuk yıllar sonra Türk şiirinin en çok ezberlenen dizelerini yazacak, ama ömrü boyunca tek bir şiir kitabı yayımlamayacaktır. Bugün onu Yahya Kemal diye biliyoruz. Kitapsız bir şairin bir dilin hafızasına nasıl yerleştiğini anlamak için Üsküp'ün dar sokaklarından başlamak gerekiyor.

Babası İbrahim Naci Bey, annesi Nakiye Hanım'dır. Çocukluğu Vardar ırmağının kıyısında, camiler, çarşılar ve bayram sabahlarıyla geçer. Sonradan yazdığı hatıralarında bu şehir hep yumuşak bir ışıkla anılır: Rumeli'nin rengi, sesi, eski Türk yaşayışının son parıltıları. Ama bu ışık erken söner. Annesi veremden ölür. Ahmed Agâh o sırada henüz 13 yaşına basmıştır. Bu kaybı ömrü boyunca yaşamının en derin yarası olarak anlatacaktır. Babası yeniden evlenir ve evin havası artık eskisi gibi değildir.

Çocuk okul okul dolaşır. Üsküp'te başlayan eğitimi Selanik'te sürer, oradan İstanbul'a gelir. İkinci Abdülhamit döneminin İstanbul'u gözetimin ve sessizliğin şehridir. Genç Ahmed Agâh yasak gazetelerle, Jön Türklerin hürriyet sözleriyle tanışır. Paris'te sürgünde yaşayan muhaliflerin adları gençler arasında fısıltıyla dolaşmaktadır. 1903'te, henüz 18 yaşındayken büyük bir karar verir ve kimseye haber vermeden önce Marsilya'ya, oradan da Paris'e kaçar.

Bu kaçış hem romantik hem çaresiz bir harekettir. Cebinde pek bir şey yoktur, Fransızcası kitaplardan öğrenilmiş bir Fransızcadır. İlk aylarda Jön Türklerin çevresine girer, toplantılara katılır, siyasi gazetelerin arasında dolaşır. Ama siyaset onu uzun süre tutmaz. Paris ona başka bir şey göstermektedir: kütüphaneler, tiyatrolar, kahvelerde şiir üzerine bitmeyen konuşmalar. Babası bir süre sonra oğlunun bu macerasına razı olur ve ona para göndermeye başlar.

Paris'te tam 9 yıl kalır. Bir süre École Libre des Sciences Politiques'e, yani Siyasal Bilgiler Okulu'na devam eder. Okulu bitirmez, ama orada dinlediği tarih dersleri hayatının yönünü değiştirir. Özellikle tarihçi Albert Sorel'in derslerinde bir milletin kendini tarihin uzun akışı içinde nasıl tanıdığını, bir toprağın insanı nasıl biçimlendirdiğini düşünmeye başlar. Fransız tarihçi Camille Jullian'ın Fransa'nın kökenlerini anlatan çalışmaları da aklında yer eder. Bu dersler ona bir soru bırakır: Fransızlar kendi tarihlerini binlerce yıla yayılan bir süreklilik olarak görüyorsa, Türkler kendi hikâyelerine nereden başlamalıdır?

Şiirde de aynı arayış vardır. Paris'te Fransız şiirini aslından okur: Parnasçıların kusursuz biçim tutkusu, Verlaine'in müziği, Jean Moréas'nın klasik sadeliğe dönüş çağrısı. Bu okumalardan bir ölçü duygusu edinir. Şiir rastgele dökülen duygular değildir, işlenen, cilalanan, kulağa kusursuz gelene kadar tekrar tekrar ele alınan bir yapıdır. Bu düşünce onun ömür boyu sürecek mükemmeliyetçiliğinin de tohumudur.

1912'de İstanbul'a döndüğünde 28 yaşındadır. Ne yazık ki aynı yıl Balkan Savaşı patlar ve doğduğu şehir Üsküp, Osmanlı'nın elinden çıkar. Paris'te bir hayal olarak taşıdığı Rumeli artık geri dönülemeyecek bir yerdir. Çocukluğunun sokakları başka bir devletin haritasına geçmiştir. Yahya Kemal'in şiirindeki o derin kayıp duygusu, geçmişe bakan o ağır hüzün, belki de en çok bu yıla dayanır: Bir yanda annesinin erken ölümü, bir yanda doğduğu toprakların yitirilmesi.

İstanbul'a dönen genç adam kısa sürede şehrin edebiyat çevrelerinde merak edilen bir isim olur. Ahmed Agâh adını bırakmış, Yahya Kemal imzasını kullanmaya başlamıştır. Önce Darüşşafaka'da öğretmenlik yapar, sonra Darülfünun'a, yani bugünkü İstanbul Üniversitesi'nin atası olan kuruma geçer. Medeniyet tarihi ve Türk edebiyatı tarihi okutur. Derslerinde öğrencilerine kitap ezberletmez. Konuşur, anlatır, bir dizeyi yüksek sesle okuyup üzerinde durur. Öğrencileri arasında ileride Türk edebiyatının büyük adlarından biri olacak Ahmet Hamdi Tanpınar da vardır. Tanpınar hocasına bağlanır ve onu ömrü boyunca bir usta olarak görür.

Bu yıllarda Yahya Kemal'in şiirleri tek tek dergilerde çıkmaya başlar. Ama asıl yayılma biçimi sözlüdür. Bir şiirini bitirdiğinde onu önce dostlarına okur. Meclislerde, kahvelerde, akşam sofralarında dinleyenler şiiri ezberler, başkalarına aktarır. Bir şiir basılmadan önce şehrin dilinde dolaşmaya başlar. Böylece neredeyse Divan şairlerinin dönemine benzeyen bir yol izlenir. Şiir kağıttan değil, insandan insana geçer.

Yahya Kemal'in dergilerle ilişkisi de ilginçtir. Mütareke yıllarında, 1921'de çıkmaya başlayan Dergâh dergisinin çevresinde onun fikirleri dolaşır. Derginin yazarları arasında Tanpınar gibi gençler vardır ve Yahya Kemal bu kuşağın gözünde bir yol göstericidir. Burada ve başka yazılarında öne sürdüğü fikirlerin özü şudur: Türk milletinin kimliği Malazgirt'ten bu yana Anadolu ve Rumeli toprağında yoğrulmuştur. Bu topraklarda kurulmuş camiler, söylenmiş şarkılar, yazılmış şiirler bir bütündür. Ona göre yeni bir şey kurmak için geçmişi silmek gerekmez. Onun sıkça hatırlanan ifadesiyle aranan şey, kökü mazide olan bir istikbaldir.

Bu düşünce şiirine de yön verir. Yahya Kemal aruz veznini bırakmaz. Ama Divan şiirinin ağır Arapça ve Farsça terkiplerinden uzaklaşır, İstanbul'un konuşulan Türkçesini aruzun ahengine oturtmaya çalışır. Sonuçta ortaya hem eski hem yeni gibi duran bir dil çıkar. Eski musikinin ritmiyle yazılmış, ama bugünün İstanbullusunun anlayabileceği dizeler. Bunu yaparken son derece titizdir. Bir kelimenin yerini değiştirmek için aylarca bekleyebilir. Bazı şiirlerini yıllarca yazar, defalarca düzeltir. Yazdığı bir mısraın her hecesinin kulağa oturmasını ister.

En bilinen şiirlerinden biri Sessiz Gemi'dir. Ölümü bir limandan sessizce ayrılan bir gemiye benzeten bu şiir şöyle açılır: "Artık demir almak günü gelmişse zamandan, / Meçhule giden bir gemi kalkar bu limandan." İki dize, bütün bir ömrün ayrılık duygusunu yalın bir imgeye sığdırır. Şiir, gidenin geri dönmediği, geride kalanların boş yere beklediği bir limanı anlatır. Bu şiir de uzun yıllar boyunca bir kitapta değil, dergi sayfalarında ve insanların hafızasında yaşamıştır.

Kurtuluş Savaşı'ndan sonra Yahya Kemal'in hayatı yeni bir yöne döner. Lozan Konferansı sırasında heyetin yanında danışman olarak bulunur. Ardından Ankara'ya geçer ve Urfa milletvekili olarak Meclis'e girer. Böylece şiiri artık bir milletvekilinin ve ardından bir diplomatın şiiri olur. 1926'da Varşova'ya elçi olarak atanır, orada 3 yıl kalır. 1929'da Madrid'e geçer ve Lizbon'u da kapsayan görevini birkaç yıl sürdürür.

İspanya yılları şiirine yeni bir renk katar. Bu dönemde kaleme aldığı Endülüs'te Raks şiirinde bir flamenko gecesinin hızını, kastanyetlerin sesini, şalların dönüşünü Türkçenin içine taşır. İspanya'nın Arap ve Endülüs mirası, kendi kültürünün izlerini yabancı bir toprakta görmek gibi bir duygu uyandırır. Elçiliklerde geçen bu yıllarda Yahya Kemal yine az yazar, ama yazdığı her şiir kusursuz olsun ister.

1934 yılında Soyadı Kanunu çıktığında Bayat boyundan geldiğine inandığı ailesine bağlanarak Beyatlı soyadını alır. Aynı dönemde yeniden milletvekilliğine döner. Yozgat, Tekirdağ ve İstanbul milletvekilliği yapar. 1947'de son büyük görevine atanır. Yeni kurulan Pakistan'a Türkiye'nin ilk büyükelçisi olarak gider ve Karaçi'de 2 yıl kalır. 1949'da emekli olup İstanbul'a döner.

Burada bir soru kendiliğinden doğar: Bu kadar ünlü, bu kadar sevilen, şiirleri bu kadar ezberlenen bir şair neden bir kitap yayımlamaz? Yahya Kemal bu konuda dostlarının ısrarlarına yıllarca direnir. Şiirlerini hâlâ eksik bulmaktadır. Bir kitap ona bir son nokta gibi görünür. Kitaba giren bir şiiri bir daha düzeltemeyeceğini, onun artık değişmez bir biçime kavuşacağını düşünür. Bu yüzden şiirlerini açık tutar, defterlerde, kağıt parçalarında, dostlarının hafızasında bekletir. Belki de bu bekleyiş onun şiir anlayışının bir parçasıdır: Bitmiş bir eserden çok, sürekli olgunlaşan bir yapıt.

Emeklilik yılları İstanbul'da, Park Otel'deki odasında geçer. Evlenmemiştir, bir ev de kurmamıştır. Otelin odası onun hem yaşadığı hem de dostlarını kabul ettiği yer olur. Akşamları gençler ve eski dostlar etrafında toplanır. Yahya Kemal konuşur, tarih anlatır, bir şiirini okur. Bu sohbetler çoğu zaman gece yarısına kadar uzar. Şiirleri yine bu meclislerde yaşar.

1 Kasım 1958'de, 73 yaşındayken İstanbul'da Cerrahpaşa Hastanesi'nde hayata gözlerini yumar. Rumelihisarı'ndaki Aşiyan Mezarlığı'na, Boğaz'a bakan bir yamaca gömülür. Öldüğünde geride hayatı boyunca yazdığı şiirler vardır, ama kitap yoktur. Dergi sayfalarına dağılmış metinler, el yazması müsveddeler, farklı biçimlerde ezberlenmiş dizeler. Bir şairin bütün eseri, onu tanıyanların ellerindedir.

İşte bu noktada hikâye beklenmedik bir yöne döner. Yahya Kemal'in dostları ve öğrencileri, ölümünün hemen ardından, 1959'da Yahya Kemal Enstitüsü'nü kurarlar. Amaç onun dağınık kalmış eserlerini toplamak, karşılaştırmak ve basmaktır. Tanpınar da bu çabanın içindedir. İş kolay değildir. Bazı şiirlerin birden fazla biçimi vardır. Hangisinin son hali olduğunu anlamak için dergi sayfaları, el yazmaları ve dostların hatıraları tek tek incelenir.

Bu emeğin ilk meyvesi 1961'de çıkar: Kendi Gök Kubbemiz. Yahya Kemal'in aruzla yazdığı, İstanbul'u, tarihi, aşkı ve ölümü işleyen şiirlerini bir araya getiren bu kitap, şairin ölümünden 3 yıl sonra okurla buluşur. Adı da onun şiir anlayışını özetler gibidir. Kendi toprağının üzerinde yükselen, kendi tarihinden örülmüş bir gökyüzü. Ardından divan şiirinin biçimleriyle yazdığı şiirlerden oluşan Eski Şiirin Rüzgârıyle gelir. Sonra rubaileri ve Hayyam rubailerini Türkçeye aktarışı yayımlanır. 1964'te İstanbul üzerine yazdığı nesirler Aziz İstanbul adıyla basılır. Ardından Eğil Dağlar, siyasi yazıları ve hatıraları gelir. Yani okurun bugün bildiği Yahya Kemal külliyatı, büyük ölçüde onun ölümünden sonra kurulmuş bir yapıdır.

Bu durumun ilginç bir sonucu vardır. Yahya Kemal'in şiirleri, yazarın kendi elinden çıkmış bir düzenle değil, onu sevenlerin ortak çabasıyla bir araya getirilmiştir. Bu kitapların her biri aslında bir okuma ve yorumlama işidir. Şairin yaşarken hiç vermediği son şekil, ölümünden sonra dostları tarafından verilir. Edebiyat tarihinde bu, oldukça nadir rastlanan bir durumdur.

Tanpınar'ın 1962'de yayımlanan Yahya Kemal kitabı, ustasını anlamaya çalışan bir öğrencinin metnidir. Tanpınar orada, Yahya Kemal'in Türk şiirine kazandırdığı şeyin yalnızca güzel dizeler olmadığını, bir tarih ve kimlik duygusu olduğunu anlatır. Ona göre Yahya Kemal, Türkçenin bir dönemde kaybolmaya yüz tutmuş musikisini yeniden bulmuş, eski ile yeni arasındaki kopukluğu şiirle onarmaya çalışmıştır.

Bugün geriye dönüp bakınca, Yahya Kemal'in kitapsız kalışı bir eksiklik değil, bir tercih gibi görünür. O, şiiri yaşayan bir şey olarak görmüş, bir kitabın kapakları arasına kapatmaktan çekinmiştir. Şiirleri hafızalarda yaşamış, yüksek sesle okunmuş, kuşaktan kuşağa geçmiştir. Bu yüzden Sessiz Gemi'nin dizeleri, okul kitaplarına girmeden çok önce insanların dilindeydi.

Mirasının bir başka katmanı İstanbul'a bakışıdır. Yahya Kemal, şehri yalnızca bir manzara olarak değil, üst üste yığılmış yüzyıllar olarak görmüştür. Süleymaniye'de bir bayram sabahını, Üsküdar'ın eski sokaklarını, Boğaz'ın akşamlarını yazarken her zaman bir tarih duygusu taşır. Bu bakış, sonraki kuşaklarda İstanbul üzerine yazan pek çok yazarı etkilemiştir. Bugün İstanbul'u bir medeniyet şehri olarak anlatan metinlerde onun sesini duymak mümkündür.

Şiir tekniği açısından da etkisi büyüktür. Serbest şiirin ve hece ölçüsünün yaygınlaştığı bir dönemde aruzu konuşma diline yaklaştırması, Türkçenin ses imkânlarına dair önemli bir deneme olarak görülür. Onu izleyen şairlerin hepsi aruzla yazmamıştır. Ama kelimenin sesine gösterilen bu özen, Türk şiirinde kalıcı bir ölçü olarak kalmıştır.

Bugün İstanbul'da onun adını taşıyan bir müze, enstitünün yayınları ve ders kitaplarına girmiş şiirleri vardır. Ama belki de en kalıcı mirası, bir şiirin kitapsız da yaşayabileceğini göstermiş olmasıdır. Üsküp'te annesini kaybeden, Paris'e kaçan, elçiliklerde dolaşan, bir otel odasında yaşlanan bu adam, ömrü boyunca tek bir kitap yayımlamadan Türk şiirinin en çok bilinen seslerinden biri oldu. Ve sonunda o kitaplar, onun hiç görmediği bir zamanda, onu sevenlerin elinden çıktı.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.