Sis Çöken Şehir: Tevfik Fikret'in Elden Ele Geçen Şiiri

Bölüm metni

Bir şiir düşünün: Matbaaya hiç girmeden yıllarca elden ele dolaşıyor ve yakalanan kopyası sahibini sürgüne yollayabiliyor. Onu yazan adam bir zamanlar arkadaşlarıyla dünyanın öbür ucuna, Yeni Zelanda'ya kaçmayı planlamıştı. Gidemedi, kalıp yazdı. Bütün umudunu bağladığı oğlu ise bir gün okyanusun ötesinde, babasının hiç beklemediği bir hayata yürüyecekti.

Bilgileri doğruladım; metin aşağıda.

1901 yılının sonbaharında İstanbul'da bir derginin kapısına kilit vurulur. Kapanan dergi Servet-i Fünun'dur. Birkaç yıldır Türk şiirinin en yeni, en cesur seslerini bir araya getiren bu derginin sonunu getiren yazı bir şiir de değildir, bir hikâye de. Hüseyin Cahit'in Fransızcadan çevirdiği Edebiyat ve Hukuk başlıklı bir makaledir. Yazıda Fransız İhtilali'ne ve hukukun edebiyatla ilişkisine dair satırlar vardır. Saray çevresi bu satırlarda tehlikeli bir ima görür, dergi kapatılır, Hüseyin Cahit sorguya çekilir. Böylece Edebiyat-ı Cedide, yani yeni edebiyat diye anılan topluluk dağılır.

Bu topluluğun yıllarca önünde yürüyen, dergiye yön veren isim Tevfik Fikret'tir. 1867'de İstanbul'da doğmuş, Galatasaray'da okumuş, 1896'dan itibaren Servet-i Fünun'un edebiyat kısmını yönetmiş bir şairdir. Genç yazarları seçen, dizgiyi kontrol eden, sayfaların düzenine bile karışan titiz bir adamdır. Hatta dergi kapatıldığında Fikret, sahibi Ahmet İhsan'la bir anlaşmazlık yüzünden yönetimden zaten çekilmiştir. Ama kapanış onu da en az arkadaşları kadar sarsar. Çünkü yıkılan şey bir dergi değil, bir çevrenin nefes aldığı tek pencere gibidir.

Dönemi anlamak için o yılların havasını hissetmek gerekir. Sultan İkinci Abdülhamit'in uzun saltanatı sürmektedir. Basın, sıkı bir sansürün altındadır. Gazetelerde bazı kelimelerin kullanılması sakıncalı bulunur, yazarlar neyi söyleyip neyi söylemeyeceklerini ölçerek yazar. Servet-i Fünun şairleri bu yüzden siyasete doğrudan girmez. Kendi iç dünyalarına, kırık aşklara, solgun akşamlara, uzak ve hayalî ülkelere yönelirler. Onların şiirindeki karamsarlık biraz da bu kapalı havanın gölgesidir.

İşte bu kapalı havada, dağılmadan hemen önce, topluluğun içinde tuhaf ve dokunaklı bir hayal filizlenir: İstanbul'dan, hatta imparatorluktan tamamen gitmek. Hüseyin Cahit'in yıllar sonra kaleme aldığı edebî hatıralarda anlattığına göre, Fikret ve birkaç yakın arkadaşı dünyanın öbür ucunda, Yeni Zelanda'da toprak alıp yeni bir hayat kurmayı ciddi ciddi konuşurlar. Kâğıt kalem yerine çapa ve kürek, sansür memuru yerine geniş tarlalar, çiftçilikle geçirilecek sakin, özgür bir hayat. Bu planın içinde Manisalı Hüseyin Kâzım'ın oradaki topraklarını satıp gidişin masrafını karşılaması gibi somut ayrıntılar bile vardır.

Yeni Zelanda'nın seçilmesi tesadüf değildir. Haritada İstanbul'a mümkün olduğunca uzak, yeni kurulmuş, düzeni ve özgürlüğüyle ün salmış bir ülke. Bu hayalde bir kaçış kadar bir itiraf da vardır: Burada, bu şehirde, bu düzende yaşanmaz. Ama hayal gerçekleşmez. Para meseleleri çözülmez, yurt dışına çıkmak için izin almak neredeyse imkânsızdır, topluluğun üyeleri birer birer kendi hayatlarının ağırlığına geri döner. Gemiye binilmez, toprak alınmaz. Geriye arkadaşlar arasında yarı acı yarı alaycı anılan bir hatıra kalır.

Fikret için bu başarısızlık daha derin bir anlam taşır. Gidemeyen insan kalmak zorundadır ve kalan insan, kaçamadığı şeyle yüzleşmek zorunda kalır. Dergi kapanmış, arkadaşlar dağılmış, uzak ülke hayali sönmüştür. Elde yalnızca pencereden görünen şehir vardır. Ve bir sabah o şehir, kalın bir sisin altına gömülür.

Fikret'in Sis adlı şiiri bu kırılmanın hemen ardından, 1901 ile 1902 arasındaki o kasvetli günlerde yazılır. Şiirin ilk dizesi, Osmanlıca kelimelerin ağırlığıyla bir perde gibi iner: "Sarmış yine âfâkını bir dûd-ı muannid." Yani ufuklarını yine inatçı bir duman sarmış. Hemen ardından gelen dize bu dumanı tarif eder: "Bir zulmet-i beyzâ ki peyder-pey mütezâyid." Beyaz bir karanlık, durmadan artan bir karanlık.

Beyaz karanlık ifadesi şiirin bütün düğümünü taşır. Sis aslında aydınlıktır, gündüzün içindedir, ama hiçbir şeyi göstermez. Her şeyi örter, her şeyi bulanıklaştırır. Fikret'in gözünde İstanbul'un manzarası da böyledir. Dışarıdan bakıldığında ışıl ışıl bir şehir, içine girildiğinde ise görünmeyen bir ağırlık. Şiir önce tabiattan başlar, Boğaz'ın, kubbelerin, minarelerin silik siluetlerinden. Sonra yavaş yavaş sisin ardındaki hayata döner ve sesi sertleşir.

Şiirin büyük kısmı İstanbul'a doğrudan seslenir. Fikret şehri bir insan gibi karşısına alır ve ona hitap eder. Kimi yerde onun güzelliğini anar, Marmara'nın mavi kucağında yatan, dünyanın gözünü kamaştıran bir şehir olduğunu kabul eder. Ama hemen ardından bu güzelliğin altında gördüğü çürümeyi sıralar. Kurnazlık, iki yüzlülük, korku, dalkavukluk, haksızlık. Şehir halkı da bu suçlamanın dışında kalmaz. Yalnızca yönetime değil, susan, alışan, boyun eğen topluma da öfkelenir.

Şiirin en çok hatırlanan hitaplarından biri şudur: "Ey köhne Bizans, ey koca fertût-ı müsahhir." Eski Bizans, ey büyüleyici ihtiyar. Fikret, İstanbul'u Osmanlı başkenti olarak değil, yüzyıllardır el değiştiren, her fatihin önünde yeniden süslenen, hiç değişmeyen kadim bir şehir olarak görür. Hemen ardından şehri bin kocadan geriye kalmış bir dula benzetir. Ve şiir, Türk şiirinde o güne kadar bir şehre söylenmiş en ağır sözlerden biriyle biter. Fikret, İstanbul'a örtünmesini, ebedî bir uykuya dalmasını söyler ve ona "fâcire-i dehr" der, yani çağın ahlâksız kadını.

Bu son dizeler bugün okununca bile insanı irkiltir. Kendi şehrine, doğduğu ve hiç terk edemediği şehre bu kadar sert bir dille seslenmek kolay değildir. Ama şiiri yakından okuyanlar bu öfkenin altında bir sevgi kırıklığı da görür. İnsan ancak çok önemsediği bir şeye bu kadar kızabilir. Sis, nefretten çok hayal kırıklığının şiiridir. Yeni Zelanda'ya gidemeyen bir adamın, kalmak zorunda kaldığı yere söylediği sözlerdir.

Böyle bir şiirin o yıllarda basılması düşünülemezdi. Sansür altındaki hiçbir gazete ya da dergi bu dizeleri yayımlamaya cesaret edemezdi. Yayımlasa bile sonuçları ağır olurdu. Bu yüzden Sis, yazıldığı andan itibaren matbaanın dışında yaşamaya başlar. Anlatılanlara göre şiir güvenilir dostların elinde el yazısı kopyalarla dolaşır. Biri okur, bir başkası defterine geçirir, defter bir başka eve gider. Kâğıt katlanır, cebe konur, yüksek sesle değil fısıltıyla okunur.

Bu yolculuk şiirin anlamını da değiştirir. Elden ele geçen her kopya, okuyanı küçük bir sırrın ortağı yapar. Şiiri taşımak bir tür sessiz itiraz haline gelir. Fikret'in öfkesi bir kişinin içinden çıkıp bir kuşağın ortak duygusuna dönüşür. Özellikle mekteplerde okuyan gençler, kendi söyleyemediklerini bu dizelerde bulur. Kopyalayan el her seferinde biraz değişse de şiirin özü aynı kalır: Sisin altındaki şehir uyanmalıdır, ya da artık hiç uyanmamalıdır.

Şiir ancak 1908'de, İkinci Meşrutiyet'in ilanından sonra, basın üzerindeki baskı gevşeyince gün ışığına çıkar. Fikret'in Hüseyin Cahit'le birlikte kurduğu Tanin gazetesinin ilk sayısında Sis'in yayımlandığı anlatılır. Yıllarca fısıltıyla okunan dizeler böylece bir gazete sayfasında, herkesin gözü önünde yer alır. Ama o zamana kadar şiir, el yazısı kopyalarıyla zaten kendi okurunu bulmuş, kendi efsanesini kurmuştur. Matbaa yalnızca çoktan duyulmuş bir sesi kayda geçirir.

Sis'in etkisi edebiyatın içinde de kendini gösterir. Yıllar sonra Yahya Kemal, Siste Söyleniş adlı şiirinde aynı sisin altındaki İstanbul'a bambaşka bir gözle bakar. Fikret'in lanetlediği şehre o, sevgiyle ve hayranlıkla seslenir. Bu karşılık bile Sis'in ne kadar derin bir iz bıraktığını gösterir. Bir şiir, kendisine cevap yazılacak kadar güçlü olmuştur.

Sis'in yazılmasından birkaç yıl sonra Fikret, şehrin kalabalığından uzak bir yer arar. Kendisi için Rumelihisarı'nın yamacında, Boğaz'a bakan bir ev tasarlar. Evin planını kendisi çizer, odaların düzenini, pencerelerin yönünü kendisi belirler. 1906'da tamamlanan bu eve Aşiyan adını verir. Aşiyan, kuş yuvası demektir. Sisin altındaki şehre öfkelenen şair, şimdi o şehrin en güzel manzaralarından birine yuva kurar. Bu, bir çelişki gibi görünse de aslında Sis'in içindeki kırık sevginin bir devamıdır.

Fikret bu yıllarda geçimini Robert Kolej'deki Türkçe öğretmenliğiyle sağlar. 1896'dan beri okulda ders vermektedir ve ömrünün sonuna kadar da vermeye devam edecektir. Meşrutiyet'in ilanından sonra kısa bir süre Galatasaray Sultanisi'nin müdürlüğünü üstlenir, ama orada da beklediği düzeni bulamaz ve görevden ayrılır. Siyasete duyduğu umut da çabuk söner. Meşrutiyet'i coşkuyla karşılayan Fikret, yeni yönetimin bazı uygulamalarını da eleştirmeye başlar. Kalemi, yönü değişse de keskinliğini korur.

Aşiyan'daki günlerin merkezinde ise bir isim vardır: Halûk. Fikret'in eşi Nazıma Hanım'dan olan tek oğludur. 1895'te doğmuştur. Fikret, Halûk'u yalnızca bir evlat olarak değil, hayalini kurduğu yeni bir kuşağın simgesi olarak görür. Çalışkan, bilime inanan, dürüst, özgür düşünen bir genç. Sis'in sonunda uyumaya mahkûm edilen şehre karşılık, Fikret'in umudu bu çocuktadır.

Halûk mühendislik okumak için İskoçya'ya, Glasgow'a gönderildiğinde Fikret ona Halûk'un Vedâı adlı bir şiir yazar. Bu şiirde oğluna gideceği yerde bilgiyi, tekniği, çalışmayı öğrenmesini ve öğrendiklerini ülkesine geri getirmesini öğütler. Bir zamanlar Yeni Zelanda'ya gitmek isteyen şair, şimdi oğlunu dünyanın öbür ucuna, kaçsın diye değil, dönsün diye gönderir. Gitmek fikri burada tersine döner: Uzak ülke artık bir sığınak değil, bir okul olmuştur.

1911'de Fikret, Halûk'un Defteri adlı kitabını yayımlar. Kitap, adından da anlaşılacağı gibi oğluna, onun şahsında da bütün gençlere yazılmış şiirlerden oluşur. Bu şiirlerde Sis'in karanlık, öfkeli sesinden eser yoktur. Yerine çalışmaya, vatanseverliğe, bilime, dürüstlüğe dair öğütler gelir. Fikret burada artık bir yıkımı haber veren değil, bir geleceği kurmaya çalışan bir öğretmendir. Kitaptaki şiirlerin dili de daha sade, daha açıktır. Çünkü muhatabı artık eski bir şehir değil, yeni yetişen bir kuşaktır.

İki eser yan yana konduğunda Fikret'in iç yolculuğu açıkça görünür. Sis, bir umutsuzluk anında yazılmış bir lanettir. Halûk'un Defteri ise o umutsuzluktan çıkış yolu arayan bir babanın sesi. Birinde şehre uyumasını söyleyen şair, ötekinde bir çocuğa uyanık olmayı öğretir. Sis'in fısıltıyla dolaşan öfkesi, defterde yerini sabırlı bir inanca bırakır. Fikret'in kurtuluşu sisin kalkmasını beklemekte değil, sisin içinde yürüyebilecek bir kuşak yetiştirmekte görmeye başladığı anlaşılır.

Ama hayat, Fikret'in kurduğu bu umut dolu çerçeveye tam olarak uymaz. Halûk okulunu bitirdikten sonra İskoçya'dan Amerika'ya geçer ve ilerleyen yıllarda orada yerleşerek bambaşka bir yol çizer, Hristiyanlığı seçer. Bir babanın oğluna yüklediği büyük hayaller, oğlun kendi hayatını yaşama hakkıyla karşılaşır. Bu, Fikret'in hikâyesine sonradan eklenen hüzünlü bir dipnot gibidir ve ondan sonra gelen okurların Halûk'un Defteri'ni hep biraz da bu gölgede okumasına yol açar.

Fikret'in son yılları Aşiyan'da, hastalıkla geçer. Şeker hastalığı giderek ağırlaşır. 19 Ağustos 1915'te, Birinci Dünya Savaşı'nın en çetin günlerinde, Rumelihisarı'ndaki evinde hayata gözlerini yumar. Önce Eyüp'te toprağa verilir. Çok sonra, 1961'de, naaşı Aşiyan'ın bahçesine taşınır. Kendi elleriyle tasarladığı yuvada, sisle kaplanan ve kaplandıkça daha çok sevdiği Boğaz'a bakarak yatmaktadır.

Aşiyan bugün bir müzedir. Ziyaretçiler odalarda dolaşırken bir şairin evini görür, ama aynı zamanda bir hikâyenin son durağına da bakar. Bu hikâye Yeni Zelanda'ya gitme hayaliyle başlamış, gidemeyen bir adamın kaldığı şehre öfkesiyle büyümüş, el yazısı kopyalarla dolaşan bir şiire dönüşmüş, sonunda da gençlere yazılmış bir defterde umut aramıştır.

Sis'in bugüne bıraktığı belki de en önemli şey, bir şiirin baskı altında bile nasıl yaşayabileceğini göstermesidir. Matbaası olmayan, gazetesi olmayan, yalnızca birkaç sayfa kâğıt ve onu kopyalayan ellerle hayatta kalan bir şiir. Fikret'in sert dizeleri bugün okunduğunda dili ağır, kelimeleri yabancı gelebilir. Ama o beyaz karanlığın, her şeyi gösterip hiçbir şeyi göstermeyen sisin anlattığı duygu tanıdıktır. Bir şehri hem sevip hem ona kızmak, ondan gidememek ve gidemediği için onu değiştirmeye çalışmak. Tevfik Fikret'in hayatı, tam da bu ikisinin arasında geçmiştir.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.