İki Kez Sürgün: Refik Halit'in Memleket Hikâyeleri

Bölüm metni

İstanbul'u bir sokağın dışında hiç tanımayan bir yazarı cezalandırmak için Anadolu'ya sürdüler; o da Türk öyküsüne memleketi ilk kez kendi sesiyle anlattı. Sonra kendi ülkesinden kaçmak zorunda kaldı ve on altı yıl boyunca, bir zamanlar sürgün edildiği o memleketin özlemini yazdı.

1913 yazında, İstanbul'da hava yalnızca sıcaklıktan ağır değildi. 11 Haziran'da Sadrazam Mahmud Şevket Paşa, Beyazıt'ta arabasının içinde kurşunlanarak öldürüldü. İktidardaki İttihat ve Terakki bu suikastı muhalefeti tasfiye etmek için bir fırsat olarak gördü. Ardından gelen günlerde tutuklamalar başladı, divanıharpler kuruldu, sürgün emirleri birbiri ardına yazıldı. Gözaltına alınanlar arasında henüz 25 yaşında, ince yapılı, şık giyimli bir gazeteci vardı. Adı Refik Halit'ti. İstanbul okurları onu daha çok başka bir adla, Kirpi adıyla tanıyordu.

Refik Halit 1888'de İstanbul'da, varlıklı ve köklü bir ailenin oğlu olarak doğmuştu. Babası Maliye'de yüksek mevkide bir memurdu. Oğul Galatasaray'da okumuş, ardından Hukuk Mektebi'ne girmiş ama bitirmemişti. Bir süre babasının izinden gidip Maliye'de kâtiplik yaptı. 1908'de İkinci Meşrutiyet ilan edilince bütün bir kuşak gibi o da kalemin yeni kazanılmış özgürlüğüne kapıldı ve gazeteciliğe atıldı. 1909'da edebiyatın Batılı ölçülerle yenilenmesi gerektiğini savunan genç şair ve yazarların topluluğu Fecr-i Âti'ye katıldı. O yıllardaki yazıları süslü, ağır, Farsça ve Arapça tamlamalarla dolu bir dille yazılmıştı. Henüz kendi sesini bulmamıştı.

Kendi sesini mizahta buldu. İttihat ve Terakki'nin karşısında duran Hürriyet ve İtilaf çevresine yakındı ve bu siyasi tavrını iğneleyici, kısa, kıvrak yazılara döktü. Bu yazıların altına Kirpi imzasını atıyordu. Takma adı iyi seçmişti, çünkü yazıları tam da kirpi dikeni gibiydi. Uzun nutuklar atmıyor, bir bakanın kurumunu, bir mebusun boş vaadini, bir memurun dalkavukluğunu birkaç cümleyle yakalayıp okurun önüne koyuyordu. Bu yazılar daha sonra Kirpinin Dedikleri adıyla kitap olarak toplanacaktı. İstanbul kahvelerinde güldürüyorlardı ama hedef aldığı insanları hiç güldürmüyorlardı.

Suikastın ardından kurulan sıkıyönetim düzeninde bu dikenlerin bedeli çıktı. Refik Halit'in suikastla bir ilgisi yoktu ama muhalif olması yetiyordu. Sinop'a sürülmesine karar verildi. İstanbul'un konaklarında büyümüş, Beyoğlu'nun kahvelerinde, matbaalarında, salonlarında yaşamış bu genç adam, yüzyıllardır sürgün yeri olan bir Karadeniz kasabasına gönderiliyordu. Kendisi için de, İstanbul'un okumuş yazmış takımının çoğu için de Anadolu o güne kadar haritada bir adlar topluluğundan ibaretti. Valilerin, kaymakamların, tahsildarların gittiği, dönenlerin de pek anlatmadığı uzak bir yerdi.

Sinop'a varan bir İstanbul beyefendisini neyin beklediğini tahmin etmek güç değil. Bir yanda can sıkıntısı vardı, öte yanda sürekli gözetim. Mektupları okunuyor, nereye gidip kiminle konuştuğu biliniyordu. Ama sürgün burada bitmedi. Refik Halit'i sonraki yıllarda Sinop'tan Çorum'a, Çorum'dan Ankara'ya, oradan da Bilecik'e götürecek uzun bir yer değiştirme zinciri başladı. Birinci Dünya Savaşı patlak verdi, cepheler açıldı, imparatorluk çözülmeye başladı. Bu yıllar boyunca o, merkezden uzakta, adı bile pek anılmayan kasabalarda yaşamak zorunda kaldı. Kendi deyişiyle başına gelen bir cezaydı. Ama bu ceza Türk edebiyatına beklenmedik bir armağan bırakacaktı.

Sürgün Refik Halit'i yerinde saydıran bir bekleyişe mahkûm etmişti. O bu bekleyişi bakmaya, dinlemeye ve not almaya çevirdi. Kasaba kahvelerinde oturan eşrafı, hükümet konağında evrak kovalayan memurları, para bulmak için bağını bahçesini satan ağaları, köyden kente iş aramaya gelen yoksulları, dedikodunun bir insanı nasıl ezebildiğini gördü. İstanbul'dan bakınca ya pastoral bir saflık ya da bir geri kalmışlık manzarası olarak hayal edilen Anadolu, yakından bakınca kendi kuralları, kendi kibirleri, kendi acıları ve kendi mizahı olan bir dünyaydı.

Bu dünyayı yazarken Refik Halit'in dili de değişti. Fecr-i Âti yıllarının ağır terkiplerini bıraktı. O sırada Milli Edebiyat akımının savunduğu konuşulan, sade Türkçeye yöneldi. Ama bunu bir programa uymak için yapmıyor gibiydi. Anlattığı insanlar o dili konuşuyordu ve onları başka bir dille anlatmak sahte olurdu. Cümleleri kısaldı, tasvirleri keskinleşti, diyaloglar canlandı. Sonraki kuşaklar ondan Türk düzyazısının en usta kalemlerinden biri olarak söz edecekti. Bu ününün temeli büyük ölçüde sürgün yıllarında atıldı.

1918'de savaş yenilgiyle bitince İttihatçı liderler ülkeyi terk etti ve sürgünler İstanbul'a dönebildi. Refik Halit de döndü. Bir yıl sonra, 1919'da, Anadolu'da geçen öykülerini Memleket Hikâyeleri adıyla yayımladı. Kitap, İstanbul'dan bakan bir yazarın Anadolu'yu bu kadar yakından, bu kadar somut ayrıntıyla ve bu kadar az idealleştirerek anlattığı ilk güçlü örneklerden biri olarak kabul edilir.

Kitabın en çok anılan öykülerinden biri Yatık Emine'dir. Kadının İstanbul'dan, ahlakına laf edildiği için küçük bir Anadolu kasabasına sürülmesiyle başlar. Kasaba onu ilk günden dışlar. Erkekler merak ve arzuyla, kadınlar kuşku ve öfkeyle bakar ona. Emine yalnızlığın, yoksulluğun ve hastalığın içinde adım adım tükenir. Öykü yüksek sesle ahlak dersi vermez. Okuru bir kasabanın sessizce verdiği hükmün karşısında yalnız bırakır. Bu öyküyü yazanın da bir sürgün olduğunu hatırlamak gerek. Bir sürgünün yabancı bir yerde nasıl bir yük gibi görüldüğünü, kimsenin onu sahiplenmediğini Refik Halit kendi deneyiminden biliyordu. Ama acıyı kendine değil, kendisinden çok daha savunmasız bir kadına yükleyerek anlattı.

Şeftali Bahçeleri ise bambaşka bir hava taşır. Kasabaya düşmüş bir memurun gözünden zamanın ağır aktığı, bahçelerin, sohbetlerin ve küçük alışkanlıkların hayatı kapladığı bir dünyayı anlatır. Burada Anadolu ne cehennem ne cennettir. Hem rehavetin hem de huzurun yeridir; insanın içine çeken ama aynı zamanda içini kemiren bir dinginliktir. Eskici gibi başka öykülerde ise yoksulluk, çocukluk ve kasabanın sert düzeni öne çıkar. Bu öykülerde ortak olan şey, yazarın bakışındaki dengedir. İroni vardır ama küçümseme yoktur. Acıma vardır ama gözyaşı hikâyeyi boğmaz.

Memleket Hikâyeleri'ni önemli kılan, içerdiği öykülerin güzelliği kadar açtığı yoldur. Kitap, sonraki on yıllarda Türk edebiyatının Anadolu'ya çevirdiği yüzün ilk adımlarından biri sayılır. Kasabayı, köyü, memuru ve eşrafı birer edebi karakter olarak masaya getirmişti. Garip bir şekilde bu memleket keşfini mümkün kılan, İstanbul'dan zorla uzaklaştırılmasıydı.

Ne var ki Refik Halit İstanbul'a döndüğünde memleketin kendisi de büyük bir sınavın eşiğindeydi. Mütareke yıllarında siyasetin içine yeniden çekilecek ve bu kez ikinci, çok daha uzun bir sürgünün yolunu kendisi de bilmeden açacaktı.

Mütareke İstanbul'u işgal altında, yorgun ve bölünmüş bir şehirdi. Refik Halit, İttihatçılara duyduğu eski husumetle onlara karşı kurulmuş hükümetlere yakın durdu. Damat Ferit Paşa kabinelerinde iki kez Posta ve Telgraf Umum Müdürü oldu. Bu sırada Anadolu'da Mustafa Kemal Paşa'nın önderliğinde başlayan milli mücadeleye mesafeliydi. Kalemiyle de bu mesafeyi gösterdi. 1922'de çıkardığı mizah dergisi Aydede'de ve başka gazetelerde Ankara hareketini eleştiren, iğneleyen yazılar yazdı. Bu tercihi, Kirpi yıllarındaki muhalif tavrının farklı bir dönemde sürmesiydi ama bu kez karşısındaki güç savaşı kazanacaktı.

1922 sonbaharında Kurtuluş Savaşı zaferle sonuçlanıp Ankara hükümeti İstanbul'da da yönetimi ele alınca, Refik Halit ülkeden ayrıldı. Önce Beyrut'a, sonra Halep'e geçti. O zamanlar Fransız mandası altında olan Suriye'de, eski imparatorluğun bir parçası olan ama artık başka bir ülke olan topraklarda yaşamaya başladı. Kısa süre sonra resmi karar da geldi. Lozan görüşmelerinde kabul edilen genel affın dışında tutulmasına izin verilen 150 kişilik listede, sonraki yıllarda Yüzellilikler diye anılacak olan bu listede, onun adı da vardı. Listeye yazarlar, gazeteciler, eski devlet adamları ve askerler alınmıştı. Bu insanlar Türkiye'ye giremiyor, vatandaşlık haklarını kullanamıyorlardı.

Birinci sürgün beş yıl kadar sürmüştü ve memleketin içindeydi. İkincisi ise memleketin dışındaydı ve sonu görünmüyordu. Refik Halit Halep'te yaşamını yine kalemiyle kazandı. Şehirde Türkçe yayımlanan Doğru Yol gazetesinde çalıştı, yazılarını yine Türkçe yazdı. Arapça konuşulan sokaklarda, Fransız subaylarının dolaştığı bir şehirde, ana dilini bir sığınak gibi kullanıyordu. Bu yıllarda yazdığı romanlar ve öyküler, sürgündeki bir yazarın kendi diliyle bağını nasıl canlı tuttuğunu gösterir. Yeşil Gece romanı, taşrada eğitimle ve bağnazlıkla mücadele eden bir öğretmenin hikâyesini anlatır. Bu romanı, yeni Cumhuriyet'in laik ve eğitimci ülküsünü paylaşan bir metin olarak okuyanlar olmuştur. Sürgündeki yazar, ülkesinden uzakta, o ülkenin dönüşümünü de izliyordu.

Halep'ten İstanbul'a mektuplar gidiyordu, dostlardan, aileden haberler geliyordu. Ama dönüş yolu kapalıydı. Bir zamanlar Sinop'ta, Çorum'da İstanbul'u özleyen adam, şimdi Halep'te bütün bir memleketi özlüyordu. Memleket Hikâyeleri'nde Anadolu kasabasında yabancı olanı anlatmıştı. Şimdi kendisi Anadolu'nun güneyinde, bir zamanlar aynı devletin şehri olan bir yerde yabancıydı.

Bu bekleyiş 16 yıl sürdü. 1938'de çıkan af yasasıyla Yüzellilikler'in yurda dönüşünün önü açıldı. Refik Halit de 50 yaşında İstanbul'a döndü. Döndüğünde ülke tanıdığından çok farklıydı. Harf değişmiş, dil sadeleşmiş, soyadı kanunu çıkmıştı. Kendisi de Karay soyadını aldı.

Dönüşten sonraki yıllar, yazarlığının en verimli dönemlerinden biri oldu. Roman üstüne roman yazdı ve geniş okur kitlesine ulaştı. 1940'ta yayımlanan Gurbet Hikâyeleri'nde, Suriye ve Lübnan yıllarının insanlarını, sürgünün içindeki yalnızlığı, sınır boylarında yaşayan karışık toplulukları anlattı. Bu kitap, Memleket Hikâyeleri'nin bir tür eşi gibi durur. İlki memleketin içine sürülen bir adamın gözlemleriydi, ikincisi memleketin dışına düşen bir adamın hatıraları. 1941'de yayımlanan romanının adını da açıkça Sürgün koymuştu. Hayatının iki büyük kırılması, eserlerinin iki büyük damarı haline gelmişti.

Refik Halit Karay'ın siyasi tercihleri bugün de farklı biçimlerde değerlendirilir. Kimisi onu döneminin karışık ortamında yanlış tarafta durmuş bir kalem olarak görür, kimisi her iktidara karşı dikenlerini gösteren bir muhalif olarak. Ama edebi değeri üzerinde geniş bir uzlaşma vardır. Konuşulan Türkçeyi edebiyatın diline dönüştüren, Anadolu kasabasını edebiyata sokan yazarlardan biri olarak anılır. Memleket Hikâyeleri hâlâ okullarda okutulur, öyküleri antolojilerden çıkmaz.

Hayatının sonuna doğru hatıralarını kaleme aldı. 1965'te İstanbul'da öldüğünde arkasında iki kez sürgüne gönderilmiş, iki kez de dönmüş bir hayat bırakmıştı. Belki de en kalıcı ironisi şudur: Onu İstanbul'dan koparmak için gönderildiği Sinop yolu, onu Türk okurunun gözünde memleketin yazarı yaptı. Onu memleketten koparan Halep yılları ise ana dilini her zamankinden sıkı tutmasına yol açtı. Cezalar hayatından yıllar aldı, ama eserlerine kalıcı bir derinlik kattı.

Nöron Edebiyat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.