Nerede Doğacağını Bilmeseydin Hangi Dünyayı Seçerdin?

Bölüm metni

Bir pastayı iki kişi bölecek: kuralı koyanlar bilir, kesen kişi son parçayı alır. İşte adalet tam da bu kuralın adıdır — kendi payını bilmeden karar vermek. Peki bugün yaşadığın düzeni, nerede ve kimin çocuğu olarak doğacağını bilmeden kurmuş olsaydın, aynı düzeni mi kurardın?

Bir mutfak masası düşünün. Üstünde tek bir pasta, karşısında iki kardeş ve daha bıçak eline alınmadan başlamış bir kavga. Bu sahneyi bilmeyen yoktur. Dünyanın her yerinde, her kültürde, aynı anne ya da aynı büyükanne, aynı çözümü bulmuştur: biriniz kesecek, öteki seçecek.

Bu kuralın güzelliği, kimseye adaletli olmayı öğretmemesinde. Tam tersine, iki çocuğun da sonuna kadar bencil kalmasına izin veriyor. Kesen çocuk hâlâ en büyük dilimi istiyor. Ama artık bir sorunu var: kestikten sonra hangi dilimin ona kalacağını bilmiyor. Bilmediği için de büyük bir dilim yapmanın tek yolu, öteki dilimi de büyük yapmak. Bencillik ortadan kalkmıyor; sadece gidebileceği tek yön eşitlik oluyor. Elindeki bıçak, ahlakî bir vaaz olmadan, matematiksel bir zorunluluğa dönüşüyor.

İnsanlık bu numarayı çok erken keşfetti. Tevrat'ın ilk kitabında, İbrahim ile yeğeni Lut'un sürüleri aynı otlağa sığmaz olduğunda, çobanları birbirine girdiğinde İbrahim çok tanıdık bir cümle kuruyor: sen sola gidersen ben sağa giderim, sen sağa gidersen ben sola. Toprağı bölen İbrahim, seçen Lut. Yaşça büyük, konumca güçlü olan bölmeyi üstleniyor, seçme hakkını ötekine bırakıyor. Kavga daha başlamadan bitiyor.

Bu sezginin ne kadar derine işlediğini modern laboratuvarlar da gösterdi. 1982'de Alman iktisatçı Werner Güth ve arkadaşları çok basit bir oyun kurdular. Birinci oyuncuya bir miktar para veriliyor ve ikinci oyuncuyla nasıl paylaşacağını teklif etmesi isteniyor. İkinci oyuncunun tek yetkisi var: kabul ya da ret. Kabul ederse teklif edildiği gibi paylaşılıyor, reddederse ikisi de eli boş kalıyor. Soğuk kâr hesabı der ki, ikinci oyuncu kendisine uzatılan en küçük miktarı bile kabul etmeli; çünkü az para, hiç paradan iyidir. Ama insanlar öyle davranmıyor. Toplamın beşte birinin altındaki teklifler düzenli olarak reddediliyor. İnsanlar kendi ceplerine zarar vermeyi göze alarak haksızlığı cezalandırıyor. Adalet duygusu, hesap kitabın sonradan eklediği bir süs değil; hesabı bozacak kadar eski ve inatçı bir şey.

Ama pastayı kesen çocuğun dünyası çok temiz bir dünya. Orada paylaşılacak şey ortada duruyor, ölçülebiliyor, tek parça. Taraflar iki kişi ve ikisi de masaya aynı güçle oturmuş. Bıçak elden ele geçebiliyor. Gerçek hayatta ise paylaşılan şey pasta değil. Sağlık, güvenlik, temiz hava, iyi bir öğretmen, hastanede sıranın ne zaman geleceği, bir işe girerken telefonu açan birinin olup olmaması. Taraflar iki kişi değil, milyonlarca. Ve en önemlisi, kimse masaya aynı güçle oturmuyor. Kimileri bıçağı doğuştan elinde tutuyor, kimileri masanın kenarına ancak ilişebiliyor.

Dahası, kesme işini yapanlar genellikle nerede oturduklarını çok iyi biliyor. Bir kanunu yazan kişi, o kanunun kimin lehine işleyeceğini bilir. Bir şirketin terfi kriterlerini belirleyen yönetici, kendi ekibinin nerede duracağını bilir. Bir apartmanın otopark düzenini yapan yönetim kurulu, kendi arabasının hangi yere park edeceğini bilir. Kimse mutlaka kötü niyetli değildir. Ama insan zihni, kendi konumunu haklı çıkaran argümanları bulmakta olağanüstü yeteneklidir ve bunu genellikle içtenlikle yapar. Kural yazarken kendi yerimizi biliyorsak, o bilgi kalemin ucundan sızar.

O halde asıl soru şu: pastayı kesen son alır kuralını bir tepsi tatlıya değil, bütün bir topluma uygulasak ne olurdu? Kuralları yazan insanların, o kuralların içinde nereye düşeceklerini bilmemesini sağlayabilseydik nasıl bir düzen çıkardı ortaya? Zengin mi doğacağını, yoksul mu doğacağını; sağlıklı mı, hasta mı; hangi ülkede, hangi ailede, hangi yüzyılda doğacağını bilmeyen biri, kendi eliyle nasıl bir dünya kurardı?

Bu soruyu bu kadar çıplak biçimde soran adam, yirminci yüzyılın en sessiz filozoflarından biriydi.

John Rawls 1921'de doğdu. İkinci Dünya Savaşı'nda Pasifik'te er olarak görev yaptı, savaşın hemen ardından yıkılmış Japonya'yı gördü. Sonra Harvard'da uzun, gösterişsiz bir hoca hayatı sürdü; öğrencileri onu kekeleyen, alçak sesli, kendi ününden görünür biçimde rahatsız olan bir adam olarak anlatır. 1971'de yayımladığı kitabı ise sessiz olmadı. Bir Adalet Teorisi, siyaset felsefesini neredeyse tek başına yeniden ayağa kaldırdı.

Rawls'un önerdiği düşünce deneyi şu. Bir odada toplandığınızı hayal edin. Bu odada, içinde yaşayacağınız toplumun temel kurallarını sıfırdan yazacaksınız: hakları, özgürlükleri, servetin ve fırsatların nasıl dağılacağını. Ama odaya girerken bir şey oluyor. Kendinizle ilgili her şeyi unutuyorsunuz. Rawls buna cehalet peçesi diyor.

Peçenin ardında kim olduğunuzu bilmiyorsunuz. Kadın mısınız erkek misiniz, bilmiyorsunuz. Hangi ülkede doğacağınızı, hangi dili konuşacağınızı, hangi dine mensup bir ailenin çocuğu olacağınızı bilmiyorsunuz. Zengin mi olacaksınız yoksa kirayı zor denkleştiren biri mi, bilmiyorsunuz. Bedeniniz sağlam mı olacak, yoksa hayatınızın bir bölümünü tekerlekli sandalyede mi geçireceksiniz, bilmiyorsunuz. Zekânızı, sabrınızı, güzelliğinizi, hatta çalışkan bir mizaca sahip olup olmayacağınızı bilmiyorsunuz. Neyin iyi bir hayat olduğuna dair kendi inancınızı bile bilmiyorsunuz.

Bilmediğiniz bunlar. Bildikleriniz ise genel şeyler: insan toplumlarının nasıl işlediği, ekonominin kabaca ne yaptığı, kaynakların sonsuz olmadığı, insanların birbirinden farklı istediği. Yani körsünüz ama cahil değilsiniz. Ve bu odadan çıkıp yazdığınız kuralların içine düşeceksiniz; hangi noktasına düşeceğinizi seçemeden.

Rawls'un iddiası şu: böyle bir konumda insanlar kumar oynamaz. Çünkü kaybederseniz kaybettiğiniz şey biraz para değil, tek bir hayat, sizin hayatınız. Bu yüzden aklınız otomatik olarak en kötü ihtimale kayar. Kurduğunuz düzenin en alt basamağı ne kadar kötü, oraya bakarsınız. Yüzde 10'unun köle olduğu, geri kalanının çok zengin olduğu bir toplumu, ortalama refahı yüksek diye seçmezsiniz. Çünkü o yüzde 10 siz olabilirsiniz ve peçe kalktığında pazarlık şansınız kalmaz.

Buradan Rawls'un iki ilkesi çıkıyor. Birincisi: temel özgürlükler herkese eşit olmalı ve pazarlığa kapalı olmalı. Düşünce özgürlüğü, vicdan özgürlüğü, oy hakkı, keyfî tutuklanmama güvencesi. Bunlar refah karşılığında takas edilemez; kimse "daha zengin olalım, birkaç özgürlükten vazgeçelim" diyemez. İkincisi daha ilginç: eşitsizlikler yasak değil. Rawls dümdüz bir eşitlik istemiyor. Eşitsizlik iki şartla meşru: o konumlar gerçek bir fırsat eşitliği altında herkese açık olacak, ve o eşitsizlik toplumun en dezavantajlı kesiminin durumunu iyileştiriyor olacak. Buna fark ilkesi deniyor.

Somutlaştıralım. Bir beyin cerrahının bir kasiyerden çok daha fazla kazanması, peçenin ardındaki insan için kabul edilebilir bir şey olabilir. Neden? Çünkü o yüksek gelir, yeteneği olan insanları on yıl boyunca ağır bir eğitime razı ediyor ve sonuçta ameliyat masasına yatan yoksul hasta da o cerrahtan faydalanıyor. Eşitsizlik, en alttakinin de işine yarıyorsa savunulabilir. Yaramıyorsa, sadece bir ayrıcalıktır.

Bu düşünce deneyinin gerçek gücü, büyük siyaset teorilerinde değil, elinizde küçük bir alet gibi taşınabilir olmasında. Bir kural yazarken kendinize şunu sorabilirsiniz: bu kuralı, bu düzen içinde nereye düşeceğimi bilmeden yazıyor olsaydım, yine böyle mi yazardım? Bir okul, sınav telafisi kuralını belirlerken; bir şirket, izin ve mesai politikasını yazarken; bir belediye, otobüs hattını çizerken; bir aile, mirası paylaşırken. Peçe testi, çoğu zaman şu rahatsız edici gerçeği açığa çıkarır: kuralın gerekçesi diye sunulan şey, aslında kuralı yazanın kendi konumundan bakınca makul görünen bir şeydir.

Elbette itirazlar var ve ciddi itirazlar. İktisatçı John Harsanyi, peçenin ardındaki insanın en kötü ihtimale değil, ortalama beklentiye bakacağını, yani makul bir kumarı göze alacağını savundu. Başkaları daha temelden itiraz etti: kendini gerçekten bilmezden gelebilir misin? Kimliğinden, inancından, bağlarından soyulmuş bir insan hâlâ bir insan mıdır, yoksa hiçbir yerde durmayan bir hayalet mi?

Rawls'un cevabının ruhu şu: peçe bir kehanet aleti değil, bir süzgeç. İnsanların gerçekten ne seçeceğini tahmin etmiyor. Yalnızca, savunduğumuz gerekçelerden hangilerinin evrensel, hangilerinin sadece bizim durduğumuz yerden geçerli olduğunu ayıklıyor. Adaleti bir an içine sıkıştırıyor: karar anına, seçim anına.

Oysa başka bir gelenek adaleti bir an olarak değil, dönen bir çark olarak düşündü.

Anlatılana göre Selçuklu Sultanı Melikşah, devlet adamlarından devletin nasıl yönetilmesi gerektiğini yazmalarını istedi. Gelen metinler arasında bir tanesi ötekileri sildi süpürdü. Onu yazan, otuz yıla yakın süredir önce Alp Arslan'ın sonra Melikşah'ın veziri olan, imparatorluğu fiilen yöneten adamdı: Nizamülmülk. Kitabın adı Siyasetname.

Siyasetname bir felsefe kitabı değil. Bir usta yöneticinin, bir sonrakine bıraktığı çalışma notları gibi okunur; hikâyelerle, uyarılarla, örneklerle dolu. Ama içinde yatan fikir son derece keskindir. Nizamülmülk sultana defalarca aynı şeyi söyler: haftanın belirli günlerinde, aracısız, perdesiz otur ve şikâyeti olan sıradan insanı bizzat dinle. Çünkü senin ile halkın arasına giren her katman, sana gerçeği değil, kendi çıkarını anlatır. Vezirin sultana verdiği tavsiye, aslında bir bilgi sistemi tasarımıdır: iktidar, kendisine kötü haber ulaşmasını engelleyecek biçimde örgütlenme eğilimindedir ve bu, onu öldürür.

Bu geleneğin merkezinde bir zincir vardır: adalet dairesi. Zincir şöyle döner. Devlet ordusuz ayakta duramaz. Ordu hazine olmadan toplanamaz. Hazineyi dolduran şey vergidir, vergiyi ödeyen üreten halktır. Halk ancak müreffehse üretir. Müreffeh olması için de güven ister; ürettiğinin elinden alınmayacağını, kadının rüşvet almayacağını, sözleşmenin tutulacağını bilmesi gerekir. Yani halkın refahı adalete bağlıdır. Adaleti uygulayacak olan da devlettir. Ve daire, başladığı yere döner.

Bu zincirin kökeni Selçuklulardan çok eskiye gider. Aristoteles'e mal edilen ama gerçekte ona ait olmadığı bilinen, İskender'e yazılmış bir öğütnâmede, Arapçadaki adıyla Sırru'l-esrâr'da, yani Sırların Sırrı'nda benzer bir formül vardır. Fikir İbnü'l-Mukaffa'nın çevirileriyle Arap-Fars siyaset edebiyatına geçer, Sasani hükümdarı Nûşirevân'ın adalet efsaneleriyle beslenir, Selçuklu vezirinin kaleminde devlet aklına dönüşür ve nihayet Osmanlı'da en zarif biçimini alır.

O biçimi veren kişi, 1510'da Isparta'da doğan, medrese yollarını tek tek çıkmış, Şam kadılığı yaptığı yıllarda, 1563 ile 1565 arasında en önemli kitabını tamamlayan Kınalızâde Ali Efendi'dir. Ahlâk-ı Alâî adını verdiği bu eser, önce tek tek insanın ahlakını, sonra ailenin düzenini, en sonunda da devletin yönetimini ele alır. Kitabın son bölümündeki sekiz halkalı daire, Osmanlı düşüncesinin en çok tekrarlanan formülü olacaktır.

Kınalızâde'nin imgesi şudur: dünya bir bahçedir, o bahçenin duvarı devlettir. Duvar yıkılırsa bahçe çiğnenir. Devleti ayakta tutan şey hukuktur; hukuku koruyan hükümdardır; hükümdarı ayakta tutan ordudur; orduyu besleyen hazinedir; hazineyi dolduran üreten halktır; halkı ise hükümdarın adaleti korur. Cümleler tek tek okununca sıradan görünür. Yan yana dizilince ortaya şu çıkar: adalet, hükümdarın gösterdiği bir lütuf değildir. Kendi iktidarının hayat destek ünitesidir.

Buradaki mantık, mutfak masasındaki bıçakla akrabadır. Nizamülmülk de, Kınalızâde de sultandan aziz olmasını istemiyor. Bencil olmaya devam edebilirsin diyorlar; yeter ki bencilliğinin uzun vadede nereye gittiğini gör. Zulmedersen halk üretmez, üretmezse hazine boşalır, hazine boşalırsa ordu dağılır, ordu dağılırsa taht gider. Adalet burada bir erdem olarak değil, bir mühendislik zorunluluğu olarak savunulur.

Bu düşünceyi en soğukkanlı biçimde işleyen İbn Haldun oldu. Mukaddime'de zulmün, bayındırlığın harabına işaret olduğunu yazar ve bunu vergi üzerinden gösterir: yükler ağırlaştıkça hazine önce şişer, insanlar üretimden çekildikçe taban erir ve sonunda hazine, ağır vergiye rağmen boşalır. Yıkımın kendisi bile yavaş yavaş gelir; sarayda kimse ilk yılda fark etmez.

Dairenin gerilimi tam da buradadır. Daire doğrudur ama yavaştır. Bir hükümdar, halka bu yıl fazladan yüklenirse bedelini bu yıl ödemez; belki hiç ödemez, halefi öder. Uzun vadeli bir gerçeğin, kısa vadeli bir iştaha karşı hiçbir zaman tam şansı olmamıştır. Ve daha derin bir sınır daha var: adalet dairesi düzenin sürdürülebilir olup olmadığını sorar, düzenin kendisinin adil olup olmadığını sormaz. Reayanın niçin reaya, hükümdarın niçin hükümdar olduğu sorusu dairenin dışında kalır. Kesen son alır kuralı burada yoktur; bıçak hep aynı elde durur, sadece o elin dikkatli olması istenir.

Ve tarih, dairenin ne kadar kırılgan olduğunu, onu yazan adamın kendi ölümüyle gösterdi. Ekim 1092. Yaşlı vezir, İsfahan'dan Bağdat'a giden kafileyle yola çıkmıştı. Nihavend yakınlarında, bir dilekçe uzatır gibi yaklaşan biri onu bıçakladı. Nizamülmülk otuz yıla yakın taşıdığı devleti orada bıraktı. Bir ay kadar sonra, kitabı ondan isteyen sultan Melikşah da öldü. Aynı sonbaharda, dairenin kâtibi ve dairenin sahibi. Ardından Selçuklu tahtı için kardeş kavgaları başladı ve o büyük imparatorluk parçalara ayrıldı. Devletin nasıl ayakta kalacağını en iyi bilen adamın metni elimizde kaldı; devletin kendisi kalmadı.

Şimdi peçeyi düzenden alıp aynaya tutalım. Çünkü asıl zor kısmı orası.

Şu an sahip olduğunuz her şeye bakın. Konuştuğunuz dile, okuduğunuz okula, oturduğunuz eve, bedeninizin sağlamlığına, gece rahat uyuyabilmenize. Sonra dürüst bir soru sorun: bunların kaçı sizin eserinizdi?

Ekonomist Branko Milanović yıllardır dünya genelindeki gelir dağılımını inceliyor ve vardığı sonuç sarsıcı: bir insanın dünya gelir sıralamasında nereye düşeceğinin üçte ikisinden fazlası, tek bir değişkenle, yaşadığı ülkeyle açıklanabiliyor. Milanović buna vatandaşlık primi diyor. Üstüne ailenin geliri, ebeveynin eğitimi, cinsiyet gibi yine hiç seçmediğiniz şeyleri eklerseniz oran yüzde 80'i geçiyor. Yani ortalama bir insanın hayat standardının büyük bölümü, o insan daha ilk nefesini almadan belirlenmiş oluyor.

Rakamlar geliri aşınca daha da ağırlaşıyor. Japonya'da doğan bir bebeğin ortalama yaşam beklentisi 84 yılın üzerinde. Çad gibi ülkelerde doğan bir bebeğinki 55 yılın altında. Aynı bebek, aynı potansiyel, arada yaklaşık 30 yıl. Hiçbiri hiçbir şey seçmedi, hiçbiri hiçbir şey hak etmedi.

Rawls buna doğal piyango diyordu ve iddiası bir adım daha ileri gidiyordu. Sadece nerede doğduğumuz değil, ne olarak doğduğumuz da ahlaken keyfî. Kimse zeki bir beyinle doğmayı hak etmiş değildir. Kimse müzik kulağını, uzun boyunu, hastalanmayan bir bağışıklık sistemini hak etmiş değildir. Bunlar ödül değil, dağıtım. Ve dağıtımı yapan kimse yoktu.

En rahatsız edici nokta ise şu. "Ama ben çok çalıştım" diyeceksiniz. Haklısınız, çalıştınız. Rawls'un ince yeri tam buraya değiyor: çalışkanlık da büyük ölçüde bir armağandır. Sabah kalkıp masaya oturabilme kapasitesi; başarısızlıktan sonra tekrar deneyebilme dayanıklılığı; uzun vadeli düşünebilmeyi mümkün kılan bir çocukluk. Bunların hepsi genlerin, ailenin, beslenmenin, güvende hissetmenin, birinin size zamanında inanmış olmasının ürünü. Çabanız gerçek; ama çabalayabilme yeteneğiniz de size verildi.

Bu düşünce yarım asırdır itirazsız kalmadı ve kalmamalı da. Robert Nozick, 1974'te yayımladığı Anarşi, Devlet ve Ütopya'da tam ters yönden ilerledi. Ona göre bir dağılımın adil olup olmadığı, sonucun desenine bakarak anlaşılamaz; nasıl oluştuğuna bakarak anlaşılır. Bir şeyi adil biçimde elde ettiyseniz ve size adil biçimde devredildiyse, ortaya çıkan tablo ne kadar eşitsiz görünürse görünsün, o sizindir. Tartışma bugün de kapanmış değil.

Michael Sandel ise sorunun psikolojik yüzünü işaret ediyor. Liyakat Tiranlığı adlı kitabında, tamamen liyakate dayandığına inanan bir toplumda kazananın "bunu hak ettim" duygusunun kolayca kibre, kaybedenin duygusunun ise utanca dönüştüğünü savunuyor. Çünkü herkesin hak ettiğini aldığı bir dünyada, alta düşen insanın kendine anlatabileceği hiçbir hikâye kalmaz.

Ama şansa yapılan vurguyu sonuna kadar götürmek de bir tuzak. Her şey talihse hiç kimse hiçbir şeyden sorumlu değildir ve bu, insanı özneliğinden eder. İki uç arasındaki dar yol şu olsa gerek: kazandığınızı küçümsemeyin, ama borcunuzu da unutmayın. Emeğinizle gurur duyun; o emeğin üzerinde yükseldiği zemini kimin döşediğini de bilin. Gurur ile minnet aynı cümlede durabilir.

Peçenin gündelik ölçeği de burada başlıyor. Kural yazan herkes bir hükümdardır: sınıfın öğretmeni, ekibin yöneticisi, apartmanın yönetim kurulu, evin ebeveyni. Ve hepsinin elinde aynı test var. Yazdığım kuralın en dezavantajlı tarafında ben olsaydım, bu kuralın altına imzamı atar mıydım? Sınavı kaçırdığında telafi hakkı olmayan öğrenci ben olsaydım. Mesai saati esnetildiğinde çocuğunu alacak kimsesi olmayan çalışan ben olsaydım. Rampanın olmadığı girişe gelen tekerlekli sandalye benimki olsaydı.

Ve son bir katman. Bu bölüm boyunca peçe bir varsayım gibi konuşuldu; hayal etmemiz gereken, gerçekte takamadığımız bir şey gibi. Oysa peçe biri için tamamen gerçek. Henüz doğmamış insanlar için.

Onlar hangi ülkede, hangi ailede, nasıl bir iklimde, ne kadar borçlu bir hazinenin, ne kadar yıpranmış kurumların içine doğacaklarını bilmiyorlar. Seçme şansları da yok. Rawls, kuşaklar arası adaleti düşünürken bunu adil tasarruf ilkesi diye adlandırmıştı: her kuşak, kendisinden sonrakine kurumları ve kaynakları ayakta bırakmakla yükümlüdür. Nizamülmülk'ün dairesi de aynı yere bakıyordu aslında; sadece bir kuşak ilerisine bakabilen bir sultanın tahtını kaybedeceğini söylüyordu.

Yani soru sandığımız kadar hayalî değil. "Nerede doğacağını bilmeseydin hangi dünyayı seçerdin" sorusunun bugünkü hâli şu: nerede doğacağını bilmeyen biri adına, şu anda hangi dünyayı kesiyorsun?

Çünkü bu pastada sıra tersine dönmüş durumda. Kesen biziz. Ve dilimi seçecek olanlar henüz masada değil.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.