Boş Bir Odada On Dakika Kalabilir misin?

Bölüm metni

Bir odaya kapatılan insanların üçte ikisi, on beş dakika kendi düşünceleriyle baş başa kalmaktansa kendilerine elektrik şoku vermeyi seçti — hem de az önce "bundan kurtulmak için para öderim" dedikleri şoku. Asansörde, kırmızı ışıkta, tuvalette telefonu çıkaran el aynı eldir. Peki biz oradan tam olarak neyden kaçıyoruz?

Odada bir masa var, bir sandalye ve dört duvar. Başka hiçbir şey yok. Telefonunuzu, saatinizi, kaleminizi, cebinizdeki her şeyi kapıda bıraktınız. Size tek bir şey söylendi: burada oturacaksınız ve düşüneceksiniz. Sadece düşüneceksiniz. Uyumak yok, ayağa kalkıp dolaşmak yok. Süre 15 dakika. Kapı kapanıyor.

Bu, Virginia Üniversitesi'nden Timothy Wilson ve ekibinin 2014 yılında bilim dergisi Science'ta yayımladığı bir dizi deneyin sahnesi. Araştırmacılar basit bir şey merak ediyordu: insanlar kendi zihinleriyle baş başa kaldıklarında ne oluyor? Yüzlerce katılımcıyla, 6 dakikadan 15 dakikaya uzanan sürelerle tekrar tekrar denediler. Sonuç şaşırtıcı biçimde tutarlıydı. Çoğu insan bundan hoşlanmadı. Ne kadar hoşlandıklarını ölçekte işaretlemeleri istendiğinde, verilen puanlar ortalamanın altına düştü. Katılımcılara aynı deneyi evlerinde tekrarlamaları söylendiğinde işler daha da kötüleşti; bir kısmı hile yaptığını, telefona uzandığını ya da müzik açtığını itiraf etti. Kendi evinde, kendi koltuğunda, hiçbir baskı altında olmadan, on beş dakika hiçbir şey yapmamak.

Ama asıl çarpıcı olan deneyin sonlarına doğru geldi. Araştırmacılar odaya bir şey eklediler: küçük bir düğme. Düğmeye basınca 9 voltluk bir pilden gelen hafif ama rahatsız edici bir elektrik şoku alıyordunuz. Kritik nokta şu: katılımcılar deneyden önce bu şoku bir kez tatmışlardı ve her birine sorulmuştu. "Bunu bir daha yaşamamak için para öder miydiniz?" Odaya alınanlar, evet diyenlerdi. Yani bu insanlar, o hissi bilerek ve isteyerek, ondan kaçınmak için cebinden para vermeye razı olacak kadar sevmeyerek odaya girdiler.

Sonra kapı kapandı ve on beş dakika boyunca 18 erkekten 12'si, yani yüzde 67'si, en az bir kez o düğmeye bastı. Kadınlarda oran daha düşüktü ama sıfır değildi: 24 kişiden 6'sı, yani yüzde 25'i. İçlerinden bir adam o on beş dakikada düğmeye 190 kez bastı; araştırmacılar bu kişiyi istatistiksel bir uç değer sayıp hesap dışında tuttular, ama sayı orada duruyor. Bir insan, kendi düşünceleriyle baş başa kalmaktansa dakikada ortalama on iki kez kendine elektrik vermeyi tercih etti.

Bu deneyin bir tuzağı yoktu, bir sürprizi yoktu. Odada tehlike yoktu, açlık yoktu, ağrı yoktu. Sadece boşluk vardı. Ve boşluk, bir bölümü için acıdan daha dayanılmaz çıktı.

Şimdi bunu kendi hayatınıza taşıyın, çünkü asıl deney orada yapılıyor. Asansöre biniyorsunuz, iki kat gideceksiniz, elinizi cebinize atıp telefonu çıkarıyorsunuz. Bakacak bir şey yok. Bilmediğiniz bir şeyi merak ettiğiniz için de değil. Sadece elinizde bir şey olsun diye. Kırmızı ışıkta duruyorsunuz, 40 saniye var, ekranı açıyorsunuz. Markette sıradasınız, üç kişi önünüzde, ekran açılıyor. Sabah gözünüzü açtığınızda, daha ayağınızı yere basmadan ekran açılıyor. Kulaklık takmadan yürüdüğünüz en son mesafeyi hatırlıyor musunuz? Duşta düşünmek, bugün pek çok insanın gün içinde zihniyle yalnız kaldığı tek zaman aralığı. Bazı insanlar oraya da su geçirmez hoparlör koydu.

Bu bir ahlak meselesi değil. Kimse tembellikten ya da iradesizlikten söz etmiyor. Söz konusu olan çok daha temel bir şey: insan zihni, kendisine bakmakta zorlanıyor. Dışarıdan gelen her şey, ne kadar önemsiz olursa olsun, içeriden gelenden daha kolay geliyor. Bir sonsuz kaydırma akışındaki hiçbir video hayatınızı değiştirmeyecek, bunu siz de biliyorsunuz. Ama o akış bir şeyi başarıyla yapıyor: sizi sizden uzak tutuyor.

Buradaki asıl soru, düğmeye basanları yargılamak değil. Asıl soru şu: o odada tam olarak neyle karşılaşmaktan kaçıyoruz? Elektrik şoku acı verir, evet. Ama boşluk ne veriyor da, bir insan onun yerine acıyı seçiyor?

Bu soruyu ilk soran Timothy Wilson değildi. Aynı odayı, aynı sandalyeyi, aynı dayanılmaz on beş dakikayı, deneyden yaklaşık 350 yıl önce bir Fransız tarif etmişti. Üstelik teşhisi de koymuştu.

Blaise Pascal 1623'te doğdu, 39 yaşında öldü. Ondan geriye, ölümünden sonra derlenen dağınık notlardan oluşan bir kitap kaldı: Pensées, yani Türkçesiyle Düşünceler. O notların birinde şöyle bir cümle var: insanların bütün mutsuzluğu tek bir şeyden geliyor, bir odada tek başına sessizce oturmayı bilmemekten.

Pascal bu cümleyi bir ahlak dersi olarak yazmadı. Bir gözlem olarak yazdı ve etrafında koca bir teşhis kurdu. Kullandığı kelime "divertissement" idi. Bugün Fransızcada eğlence anlamına gelen bu kelimenin kökü "saptırmak", "yolundan çevirmek" demek. Pascal'ın kastettiği tam olarak buydu: bizi bizden başka bir yöne çeviren her şey. Oyalanma.

Onun mantığı şöyle işliyor. İnsan, ölümlü olduğunu bilen tek canlıdır. Hasta olabileceğini, sevdiklerini kaybedeceğini, bir gün olmayacağını bilir. Bu bilgiyi kafasının içinde taşıyarak dolaşır. Şimdi böyle bir varlığı alın ve boş bir odaya koyun. Hiçbir işi olmasın, hiçbir gürültü olmasın. Ne olur? Zihni doğal olarak, kendiliğinden, en çok kaçındığı şeye kayar. Pascal'a göre odanın dayanılmazlığı odadan gelmiyor. İçeride dinlediğiniz sessizlik, kendi durumunuzun sessizliği.

Pascal'ın en sevdiği örnek avdı. Bir adam düşünün, sabah karanlıkta kalkıyor, soğukta atına biniyor, köpeklerle saatlerce tarlada koşturuyor, ıslanıyor, üşüyor, yoruluyor. Ne için? Bir tavşan için. Şimdi o adama tavşanı hediye edin, kapısına bırakın, hazır olsun. Kabul etmez, hatta hakaret sayar. Çünkü istediği tavşan değildi. İstediği koşturmaktı. Koşturmanın kendisi ödüldü, çünkü koşarken düşünmüyordu.

Aynısını krallar için de söylüyor. Dünyanın en güçlü, en varlıklı adamı neden etrafını soytarılarla, müzisyenlerle, avcılarla, danışmanlarla doldurur? Neden yalnız bir odada oturup zenginliğinin tadını çıkarmaz? Pascal'ın cevabı sert: çünkü kral, yalnız bırakılırsa mutsuz olur. O yüzden krallığın en önemli işlerinden biri, kralı kendi hâlini düşünmekten alıkoymaktır.

Şimdi bunu bugüne getirin. Pascal'ın tarif ettiği avcı, işten çıkıp eve gelen, yorgun olduğunu söyleyen, kanepeye oturup üç saat boyunca izlemediği dizileri değiştiren insandır. Sonunda hiçbirini izlemez. Zaten mesele izlemek değildi. Mesele, seçim ekranında geçen üç saatti. Ya da hafta sonu için üç ay önceden planlanan, kalabalık, yorucu, pahalı programlardır. Dönüşte "hiç dinlenemedik" denir ve bu doğrudur. Dinlenmek zaten amaç değildi.

Peki bu kötü bir şey mi? İşte Pascal'ın teşhisini ilginç kılan yer burası, çünkü o basit bir "oyalanmayı bırakın" çağrısı yapmıyor. Aksine, oyalanmanın işe yaradığını kabul ediyor. İnsanlar oyalanırken gerçekten daha az acı çekiyor. Notlarının başka bir yerinde, tesellisiz bir insanın tek tesellisinin oyalanma olduğunu, ama bu tesellinin aynı zamanda mutsuzluğunun en büyük kaynağı olduğunu söylüyor. Çünkü oyalanma, insanı kendi durumuna bakmaktan alıkoyduğu ölçüde, onu düzeltme ihtimalinden de alıkoyuyor.

Burada bir ilaç ile uyuşturucu arasındaki farkı düşünün. İkisi de acıyı dindirir. Fark, ne yaptıklarında değil, neye dokunduklarında. İlaç sebebe müdahale eder, uyuşturucu yalnızca sinyali keser. Ağrı kesici bir apandisiti iyileştirmez, sadece siz onu fark edene kadar geçecek süreyi uzatır. Pascal'ın oyalanmaya bakışı tam olarak budur: ağrı kesici. Yasak değil, ama tedavi de değil. Ve dozu kaçtığında, ağrının size söylemeye çalıştığı şeyi hiç duyamazsınız.

Pascal'ın kendi hayatı bu teşhisin arkasında duruyor. Matematikte, fizikte, mekanik hesap makinesinin icadında sayısız işe imza atmış, sonra bir noktada bunların hepsinden geri çekilmiş, hastalıklarla boğuşarak ve büyük ölçüde yalnız yaşayarak öldü. Ondan sonraki yüzyılda bir başka filozof, aynı odayı bambaşka bir yerden anlatacaktı. Onun için mesele ölüm korkusu değildi. Mesele, insanın nasıl kurulduğuydu.

Arthur Schopenhauer 1788'de doğdu ve 1818'de, henüz 30 yaşındayken, sonradan başyapıtı sayılacak kitabını yayımladı: İrade ve Tasavvur Olarak Dünya. Kitap yıllarca neredeyse hiç satmadı. Ama içindeki bir gözlem, bugün hâlâ boş odayı en iyi açıklayan cümlelerden biri.

Schopenhauer'a göre insanın özü akıl değil, istemektir. O buna "irade" diyordu ve kastettiği kararlılık değildi; bilinç öncesi, dur durak bilmeyen, kör bir isteme dürtüsüydü. Yaşayan her şey ister. İstemek durduğunda hayat da durur. Ve işte tam burada bir tuzak var: her istek bir yoksunluktur. Sahip olmadığınız için istersiniz. Yoksunluk acıdır. Yani istemek, doğası gereği acı verir.

Peki istediğinizi elde ederseniz? Acı biter. Ama yerine mutluluk gelmez. Yerine boşluk gelir. Çünkü o istek, hayatınızı düzenleyen eksendi; o gidince ortada eksen kalmaz. Schopenhauer'ın ünlü tarifi buradan çıkar: hayat, acı ile can sıkıntısı arasında bir sarkaç gibi gider gelir. İstediğiniz sürece acı çekersiniz, elde ettiğiniz anda sıkılırsınız. Sarkaç ne kadar hızlı sallanırsa siz o kadar canlı hissedersiniz, ama iki uçtan biri hep sizi bekler.

Bu tarifi bir kez duyduktan sonra fark etmemek zorlaşır. Aylarca çalışıp aldığınız telefon, kutusundan çıktıktan üç hafta sonra sadece bir telefondur. Yıllarca hayalini kurduğunuz eve taşındıktan altı ay sonra, aklınız balkonun kapatılmasındadır. Bir hedefe ulaşmanın verdiği sevincin ne kadar kısa sürdüğünü hepimiz biliriz; bunu bilmemize rağmen bir sonraki hedefe aynı beklentiyle sarılmamız, Schopenhauer'ın anlatmak istediği şeyin ta kendisi.

Onun için can sıkıntısı önemsiz bir ruh hâli değildi. Bir kanıttı. İnsan hayatının kendi içinde bir doluluğu olsaydı, hiçbir şey olmadığında sıkılmazdık; var olmak yeterdi. Sıkılıyorsak, demek ki hayatı ayakta tutan şey içeriden değil, dışarıdan geliyor. Boş oda bu yüzden dayanılmaz: içerideki eksikliği görünür kılıyor.

Ama sarkacın hikâyesi burada bitmiyor ve modern araştırmalar bunu ilginç bir yere taşıyor. Can sıkıntısı gerçekten sadece bir boşluk hissi mi? İngiltere'de Sandi Mann ve meslektaşının yaptığı bir çalışmada katılımcılara son derece sıkıcı bir iş verildi: telefon rehberinden numaraları elle kopyalamak. Sonrasında herkesten yaratıcılık isteyen bir görev istendi, sıradan bir nesne için akla gelebilecek kullanımları saymak. Rehber kopyalayan grup, sıkılmayan gruptan daha fazla ve daha alışılmadık fikir üretti. Sıkıntı, zihni bir yere itiyordu.

Nörobilim bu itilmeye bir isim verdi. Beyin görüntüleme çalışmaları, insan dışarıdaki bir işe odaklanmayı bıraktığında beynin sessizleşmediğini, aksine belirli bir ağın devreye girdiğini gösterdi; buna varsayılan mod ağı deniyor. Bu ağ, hatıraları toplarken, geleceği kurarken, kendinizi ve başkalarını düşünürken çalışıyor. Yani hiçbir şey yapmadığınızı sandığınız anlarda beyin, dağınık parçaları birleştirme işine koyuluyor. Bir sorunun cevabının duşta, yürüyüşte ya da uykuya dalarken aklınıza gelmesi tesadüf değil.

Bu, Schopenhauer'ın karamsarlığını çürütmüyor; ona bir ek getiriyor. Sarkaç gerçekten sallanıyor olabilir. Ama boş uç, sadece bir yokluk değil. Orada bir şey oluyor. Sorun şu ki o şey yavaş, sessiz ve rahatsız edici biçimde başlıyor; ilk beş dakikası tamamen hoşnutsuzluk. Ve biz artık ilk beş dakikayı hiç geçmiyoruz. Sonsuz kaydırma tam olarak bunun üzerine kurulu: sarkacın boş ucuna varmadan sizi yakalayan bir mekanizma. Her kaydırmada küçük bir istek, hemen ardından küçük bir doyum, sonra yine istek. Sarkaç saniyede bir sallanıyor ve siz hiç durmuyorsunuz.

Peki durmayı öğrenmenin bir yolu var mı? Sıkıntının içinden geçip öbür tarafa çıkmayı, üzerinde yüzyıllarca çalışmış bir gelenek var. Ve onlar bu odaya bir mahkûmiyet olarak değil, bir yöntem olarak baktılar.

İslam düşüncesinde ve tasavvuf geleneğinde bu odanın bir adı var: halvet. Kelime, tenhada kalmak demek. Bir de kardeşi var: uzlet, yani insanlardan bir süre için ayrılmak. Tekkelerde bu iş için ayrılmış küçük, penceresiz odalar yapılırdı; halvethane. Karanlık, dar, çıplak. Wilson'ın deney odasından tek farkı, oraya kimsenin zorla sokulmuyor olmasıydı. İnsanlar kapıyı kendileri kapatıyordu.

Bu geleneğin en dikkat çekici ismi Gazali. 1058'de doğan, Bağdat'taki Nizamiye Medresesi'nin başında, döneminin en yüksek ilmî mevkiinde bulunan bir adam. 1095 yılında her şeyi bırakıp gitti. Kendi anlattığına göre bir noktada dili tutulacak, ders veremeyecek hâle gelmişti. Ardından yaklaşık on yıl süren bir uzlet dönemi geldi. Bu dönemi Dalâletten Kurtuluş adını verdiğimiz otobiyografik risalesinde anlatır ve orada şaşırtıcı bir şey söyler: bildiği her şeyi biliyordu, ama hiçbirini yaşamıyordu. Bilgiyle hâl arasındaki uçurumu ancak durduğunda görebilmişti.

Ama Gazali'yi bu konuda değerli kılan asıl şey, uzleti savunmuş olması değil. Büyük eseri Dinî İlimlerin Diriltilişi'nde uzlete ayırdığı bölümde, meseleyi tek yanlı ele almaz. Önce yalnızlığın faydalarını sayar; sonra insanların arasına karışmanın faydalarını sayar. Ve şu sonuca varır: hangisinin doğru olduğu kişiye, zamana ve amaca göre değişir. Yalnızlık bir erdem değil, bir araçtır. Yanlış insanın elinde kaçış olur, kibir olur, sorumluluktan kurtulma bahanesi olur. Bu, boş odayı romantikleştiren her yaklaşıma karşı yüzyıllar öncesinden gelmiş bir uyarıdır.

Aynı geleneğin içinde daha da ilginç bir formül var. Orta Asya'da yetişen Abdülhâlik-ı Gucdüvânî'ye dayandırılan ve sonradan Nakşibendî yolunun temel ilkeleri arasına giren bir ifade: halvet der encümen. Yani kalabalık içinde halvet. Anlamı şu: asıl hüner mağaraya çekilmek değil, çarşının ortasında dururken içerideki sessizliği koruyabilmek. Bu ilke, uzleti bir yerden bir yere kaçış olmaktan çıkarıp taşınabilir bir kapasiteye dönüştürür. Oda artık bir mekân değil, bir yeti.

Endülüs'te ise mesele daha felsefi bir kalıba girmişti. İbn Bacce, Yalnız İnsanın Düzeni diye çevirebileceğimiz eserinde, erdemli olmayan bir toplumda yaşayan düşünürün durumunu ele alır; onun için yalnızlık bir tercih değil, bir zorunluluktur. Öğrencisi sayılan İbn Tufeyl ise bunu bir hikâyeye çevirdi. Hayy bin Yakzan'da, ıssız bir adada tek başına büyüyen bir insan, hiç kimseden bir şey öğrenmeden, yalnızca gözlemleyerek ve düşünerek adım adım evrenin bilgisine ulaşır. Kitabın en can alıcı kısmı sonudur: Hayy sonunda insanların arasına gider ve orada anlaşılmaz. Yalnızlıkta bulduğu şeyi kalabalığa taşımak, onu bulmaktan daha zordur.

Bütün bu geleneklerin ortak noktası şu: hiçbiri sıkıntının hoş bir şey olduğunu iddia etmiyor. Aksine, hepsi başlangıcın zor olduğunu, ilk dakikaların huzursuzluk getireceğini baştan söylüyor. Fark, o huzursuzluğu bir arıza değil, bir eşik saymalarında. Kaslarınızı ilk kez çalıştırdığınızda ağrımasını nasıl bir hasar belirtisi saymıyorsanız, buradaki rahatsızlığı da öyle görmeyi öneriyorlar.

Ve bu, deneyle başladığımız hikâyeyi bambaşka bir yere getiriyor. Wilson'ın odasında ölçülen şey belki de insan doğasının değişmez bir sınırı değildi. Antrenmansız bir kasın ilk ölçümüydü. Şok düğmesine basan insanlar zayıf ya da sığ insanlar değildi; yalnızca hiç yapmadıkları bir şey istendi ve hazırlıksız yakalandılar.

Bugün bu antrenmansızlık, insanlık tarihinde hiç olmadığı kadar derin. Çünkü hayatımızda ilk kez, sıkıntının yaşanabileceği her aralık dolduruldu. Sıra, asansör, kırmızı ışık, yürüyüş, yemek arası, uykuya dalmadan önceki on dakika. Eskiden bu boşluklar zorunluydu; kaçacak yer yoktu. Şimdi hepsinin bir dolgusu var ve o dolgu cebinizde duruyor.

O yüzden bu bölümün sorusunu bir kez daha sormakta fayda var, ama bu kez teşhis olarak değil, teklif olarak. Boş bir odada on dakika kalabilir misiniz? Cevap muhtemelen ilk denemede hayır olacak. Zihniniz gezinecek, canınız sıkılacak, ertelediğiniz her şey sırayla kapıyı çalacak. Bu, başarısızlık değil. Aksine, tam olarak olması gereken şey. Pascal bunu insanın kendi hâline bakması diye tarif etti, Schopenhauer sarkacın boş ucu dedi, tasavvuf geleneği ise sıkıntının kendisini yolun bir parçası saydı. Üçü de aynı şeyi söylüyor: orada olan, sizden başkası değil.

Elektrik şoku, kaydırılan ekran, açık bırakılan televizyon, kulaklıksız çıkılmayan yürüyüş. Hepsi aynı işi görüyor. Hepsi kapıyı aralık tutuyor. Belki asıl mesele o kapıyı ömür boyu kapalı tutmak değil, sadece günde bir kez, on dakikalığına, ne olduğuna bakabilmek.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.