Katil Kapıda: Yalan Söylemek Serbest mi?

Bölüm metni

Kapı çalıyor. Dışarıdaki adam, evinde sakladığın arkadaşını öldürmek için nerede olduğunu soruyor — ve dünyanın en titiz ahlak filozofu sana "yalan söyleyemezsin" diyor. Peki gerçekten doğruyu söylemek zorunda mısın?

Kapı vuruluyor. Gece yarısını geçmiş, sokakta kimse yok, evin içinde iki kişisiniz: siz ve birkaç saat önce soluk soluğa gelip kapınızı çalan arkadaşınız. Onu üst kattaki odaya sakladınız. Şimdi kapının ardında duran adam, arkadaşınızı öldürmeye gelmiş biri. Elinde bıçağı var. Kibarca soruyor: "İçeride mi?"

Bu soru bir tuzak değil. Adam sizi kandırmıyor, size zorluk çıkarmıyor, hatta size dokunmuyor bile. Sadece bir bilgi istiyor. Ve siz o bilgiye sahipsiniz. Ağzınızdan çıkacak iki kelime bir insanın yaşamasıyla ölmesi arasındaki farkı belirleyecek. Bu durumda "hayır, burada değil" demek yalan söylemektir. Peki bu yalan, yalan olmaktan çıkar mı?

Neredeyse herkesin cevabı aynıdır: elbette söylersiniz. Bunu bir soru olarak sormak bile tuhaftır. Ama felsefe tarihinde bir adam çıkıp "hayır" dedi. Hem de yumuşatmadan, kaçamak yapmadan, istisna tanımadan.

1797 yılında, Königsberg'de, 73 yaşında bir profesör vardı. Immanuel Kant, ömrünü doğduğu şehirde geçirmiş, hayatı saat gibi düzenli, yürüyüşünden komşuların saatlerini ayarladığı söylenen bir adamdı. O yıl Fransız-İsviçreli bir yazar, Benjamin Constant, siyasal ilkeler üzerine bir deneme yayımladı. Denemenin içinde küçük ama zehirli bir paragraf vardı. Constant orada "bir Alman filozofu"ndan söz ediyordu: bu filozofa göre doğruyu söylemek koşulsuz bir ödevdi, öyle ki, dostunuzu öldürmek isteyen bir katile bile yalan söylemek yasaktı. Constant'a göre böyle bir ilke toplumu imkânsız kılardı. Kendi ölçüsünü şöyle koydu: doğruyu söylemek bir ödevdir, ama yalnızca doğruyu bilmeye hakkı olan kişiye karşı. Katilin böyle bir hakkı yoktur. Hakkı olmayan birinden bilgi saklamak, kimseye haksızlık etmez.

Kant, kendisi kastedildiğini öğrenince o yılın sonbaharında Berlin'de çıkan bir dergiye kısa bir yazı gönderdi. Adı, insan sevgisinden dolayı yalan söyleme hakkı diye bir şeyin olup olmadığı üzerineydi. Ve orada, çoğu okurun beklediği yumuşatmayı yapmadı. Tam tersini yaptı: Constant'ın örneğini kabul etti, katili kapıya dayadı, sonra da yine "yalan söyleyemezsiniz" dedi.

Gerekçesi iki katmanlıydı. Birincisi, 1785'te yayımladığı ahlak metafiziğinin temellerine ilişkin kitapta kurduğu ölçüttü: bir davranışın ahlaki olup olmadığını anlamak için, ardındaki kuralın herkes için geçerli olmasını isteyip isteyemeyeceğinize bakın. "İşime geldiğinde yalan söylerim" kuralını herkesin uyguladığı bir dünya düşünün. O dünyada söz, bilgi taşıma yeteneğini kaybeder. Yalan ancak insanların çoğunun doğru söylediği bir dünyada işe yarar; yani yalancı, bozduğu düzenden asalak gibi beslenir. Kant'a göre bu, kuralın kendi kendini yiyip bitirmesidir.

İkinci gerekçe daha sinsi ve daha rahatsız edicidir. Kant der ki: yalan söylediğiniz anda, sonrasında olacak her şeyin sorumluluğunu üstlenirsiniz. Diyelim ki "burada değil" dediniz. Ama arkadaşınız, siz kapıdayken sessizce arka kapıdan çıkmış olabilir. Katil sizin sözünüze inanıp sokağa döndüğünde onunla burun buruna gelir. Eğer doğruyu söyleseydiniz, belki komşular yetişecek, belki katil tereddüt edecek, belki içeri girdiğinde ev boş olacaktı. Yalanınız, olayların akışını sizin öngöremeyeceğiniz bir yöne çevirdi ve o andan itibaren ölüm, sizin cümlenizin bir sonucudur. Doğruyu söyleyen insan kötü sonuçtan sorumlu tutulamaz; yalan söyleyen, iyi niyetle söylemiş olsa bile tutulur.

İşte kapıdaki adamın asıl dehşeti burada. Karşınızda bıçak değil, eğilmeyi reddeden bir kural var. Ve o kural, en makul göründüğümüz anda bize "sen ne kadar iyi niyetli olduğunu nereden biliyorsun" diye soruyor.

Şimdi kapıdan uzaklaşalım ve sıradan bir güne bakalım.

Sabah birine "iyiyim" dersiniz, iyi değilsinizdir. Bir arkadaşınızın yeni saç kesimini beğenmediğiniz halde beğendiğinizi söylersiniz. Toplantıya geç kaldığınızda trafiği bahane edersiniz, oysa geç uyanmışsınızdır. Doğum gününüzde aldığınız hediyeyi açarken yüzünüze bir sevinç yerleştirirsiniz. Akşam telefonda "tam çıkıyordum" dersiniz, henüz oturuyorsunuzdur.

Bunların ne kadarını yaptığımızı ölçmeye çalışan araştırmalar var. Amerikalı psikolog Bella DePaulo ve ekibinin 1996'da yayımladığı çalışmada katılımcılara bir hafta boyunca günlük tutturuldu ve her sosyal etkileşimde söyledikleri yalanları kaydetmeleri istendi. Ortaya çıkan tablo şuydu: insanlar günde ortalama bir ya da iki yalan söylüyordu. Üniversite öğrencileri, girdikleri her 3 sohbetten yaklaşık birinde; toplumdan seçilen yetişkinler her 5 sohbetten birinde en az bir yalana başvuruyordu.

Ama tablonun tamamı bu değil. 2010'da iletişim araştırmacısı Kim Serota ve arkadaşlarının 1000 kişilik bir örneklemle yaptığı çalışma, yalanların eşit dağılmadığını gösterdi. Katılımcıların yaklaşık yüzde 60'ı son 24 saatte hiç yalan söylemediğini bildirdi. Buna karşılık bildirilen yalanların neredeyse yarısı, örneklemin sadece yüzde 5'inden geliyordu. Yani "herkes sürekli yalan söyler" cümlesi doğru değil. Çoğumuz az söylüyoruz; azımız çok söylüyor.

Peki günde bir iki kez söylediğimiz o küçük şeyler ile kapıdaki cümle arasında nasıl bir ilişki var? İlk bakışta hiçbiri yok gibi. Biri bir hayatı kurtarıyor, diğeri bir akşam yemeğini kurtarıyor. Ama Kant'ın rahatsız ediciliği tam da burada: o, ikisini de aynı kapıya çıkarır. Çünkü ona göre yalanın yanlışlığı sonucundan gelmez, yapısından gelir. Sözü, karşınızdakini kendi kararına götüren bir araç olmaktan çıkarıp onu yönlendirdiğiniz bir alete dönüştürürsünüz. Beğenmediğiniz hediyeye sevindiğinizi söylediğinizde de, karşınızdakinin gerçeğe dayanarak düşünme imkânını elinden almış olursunuz. Küçük bir hırsızlıktır ama hırsızlıktır.

Kant bu katılıkta yalnız değildi. Ondan neredeyse 1400 yıl önce Augustinus, yalan üzerine yazdığı iki ayrı incelemede aynı yere varmıştı: bir insanın hayatını kurtarmak için bile olsa yalan günahtır, çünkü kurtarmaya çalıştığınız beden geçicidir, zedelediğiniz şey ise ruhunuzdur.

Yine de çoğumuzun sezgisi buna direnir. Sezgimiz der ki: beyaz yalanla katile söylenen yalan aynı tür değildir. Farkın nerede olduğunu bulmak kolay değil ama bir ipucu var. Beyaz yalanların çoğu, karşımızdaki kişinin kendi iyiliği için değil, ilişkinin pürüzsüzlüğü için söylenir; bir tür sosyal yağdır. Kapıdaki yalan ise tam tersidir: karşınızdaki insanın çıkarına açıkça karşıdır, çünkü onun çıkarı bir cinayettir. Constant'ın sezgisi de buydu. Doğruyu söyleme ödevi, ancak karşınızdakiyle aranızda bir tür sözleşme varsa anlamlıdır; katil o sözleşmeyi kapıya gelirken çoktan yırtmıştır.

Ama bu cevap da bir sorun doğurur: karşımızdakinin doğruya hakkı olup olmadığına kim karar verecek? Herkes kendi karşısındakinin "hak etmediğine" hükmedebilirse, kural elimizde erir. Belki de bu yüzden düşünce tarihinde, hem katılığı hem de kolaycılığı reddeden üçüncü bir yol aranmış.

O üçüncü yolun en işlenmiş hali, İslam düşüncesinde karşımıza çıkar ve bir kelimeyle anılır: tevriye.

Tevriye, örtmek anlamındaki kökten gelir. Sözlük anlamı, bir sözcüğün iki manası varken yakın olanı söyleyip uzak olanı kastetmektir. Aynı köke bağlı bir başka kavram olan maârîz ise, doğrudan yalan söylemeden karşıdakinde başka bir izlenim bırakan dolaylı konuşma sanatıdır. Hz. Ömer'e nispet edilen ve erken hadis derlemelerinde geçen bir sözde şöyle denir: dolaylı sözde, insanı yalandan kurtaracak kadar geniş bir alan vardır.

Bu, teoride kalmış bir incelik değildir. Hadis kaynaklarında Hz. Peygamber'in bir sefere çıkacağı zaman gideceği yönü açıkça söylemeyip başka bir yöne dair sözler ettiği, yani düşmanın istihbaratını şaşırtmak için üstü kapalı konuştuğu aktarılır. Klasik metinlerde anlatılan bir başka örnek şudur: kaçak birini arayan adamlar bir eve gelir, ev sahibi bulunduğu noktadan bir adım yana çekilip ayağının bastığı yeri göstererek "burada kimse yok" der. Söylediği cümle harfiyen doğrudur. Karşısındakinin anladığı şey ise yanlıştır.

Bu kapıyı en sistemli biçimde aralayan isimlerden biri Gazâlî'dir. Dinî ilimlerin ihyasına dair büyük eserinde, dilin afetlerini incelediği bölümde şunu söyler: söz bir amaç değil, araçtır. Yalan haram kılınmıştır, çünkü kendisinde değil, doğurduğu zararda kötülük vardır. Öyleyse hedef övgüye değerse ve o hedefe yalansız ulaşmak mümkün değilse, yalan mubah hale gelir; hedef zorunluysa, örneğin haksız yere öldürülmek istenen bir insanı ya da bir emaneti korumak söz konusuysa, o zaman yalan söylemek yalnızca serbest değil, gerekli olur. Gazâlî bunu söyledikten hemen sonra kapıya bir kilit takar: mümkün olan her yerde tevriyeye başvurulmalıdır, çünkü tevriye yalanın sorumluluğundan kurtarır. Ve asıl uyarısı şudur: bu ruhsat, insanın kendi çıkarı söz konusu olduğunda kolayca istismar edilir; herkes kendi yalanına yüce bir gerekçe bulabilir, bu yüzden kişi bu kapıda kendinden şüphe etmelidir.

Arkada duran hukuki çerçeve de bu yöndedir. Fıkıh usulünde maslahat, yani insanın canının, aklının, malının, neslinin ve dininin korunması, kuralların ardındaki asıl gayedir. Zaruret halinin yasakları geçici olarak mubah kıldığını söyleyen meşhur kaide de aynı mantığın devamıdır: kural, korumak için vardır; kuralın harfi, koruduğu şeyi yok ediyorsa orada bir yanlış anlama vardır. Ama bu kaidenin yanına her zaman bir ikincisi eklenir: zaruret kendi ölçüsüyle sınırlıdır. Kapıdaki katile söylenen cümle, ertesi gün alışverişte pazarlık ederken kullanılamaz.

Tevriyenin bir de estetik hayatı vardır. Divan edebiyatında tevriye, söz sanatlarının en sevilenlerinden biridir; şair bir kelimeyi herkesin anlayacağı yakın anlamıyla kullanır, asıl kastettiği uzak anlamdır ve şiirin lezzeti tam olarak okurun o ikinci anlamı fark ettiği anda doğar. Aynı düşünce dünyasında hem bir ahlak çıkışı hem bir şiir tekniği olması tesadüf değil: her ikisi de dilin, söylenenle kastedilen arasında bir boşluk taşıdığını kabul eder.

Şimdi ilginç olan şu: bu boşluğu Kant da biliyordu ve kendi hayatında kullandı. 1794'te Prusya kralı II. Friedrich Wilhelm'in yönetimi, din felsefesi üzerine yazdıkları yüzünden Kant'a resmî bir uyarı gönderdi. Kant geri adım attı ve krala bir cevap yazdı; artık din konusunda kamuya açık beyanda bulunmayacağına dair söz verdi. Ama cümlesini özenle kurmuştu: kendisini "majestelerinin en sadık kulu" sıfatıyla bağlıyordu. Kral 1797'de öldüğünde Kant, verdiği sözün o kralın hayatıyla sınırlı olduğunu düşündü ve 1798'de yayımladığı fakülteler çatışması adlı kitabın önsözünde, kelimeleri baştan bu niyetle seçtiğini açıkça yazdı. Yani katile bile yalan söylemeyi yasaklayan adam, kendi sıkışmışlığında yalan söylemeden gerçeği örtmenin yolunu bulmuştu. Bu bir ikiyüzlülük değil; onun ayrımının ne kadar dar ve ne kadar keskin olduğunun kanıtı. Kant için asıl mesele susmayı ya da eksik konuşmayı yasaklamak değildi. Konuşmak zorunda kaldığınızda söylediğiniz şeyin, sizin gerçek kanaatiniz olmasıydı. Susabilirsiniz. Cevap vermeyi reddedebilirsiniz. Kapıyı yüzüne kapatabilirsiniz. Yalnızca beyan ettiğiniz şey doğru olmalıdır.

Modern ahlak felsefesinde bu sezgiyi pratik bir teste çeviren isim, yalan üzerine 1978'de yayımladığı incelemeyle tanınan Sissela Bok oldu. Bok'un ölçütü basittir ve alenilik ilkesi diye anılır: söyleyeceğiniz yalanı, olayla ilgisi olan makul insanlardan oluşan bir topluluğun önüne koyabilir misiniz? Onlara gerekçenizi anlatsanız, "evet, senin yerinde olsak biz de söylerdik" derler mi? Katilin kapısında bu test anında geçilir. Trafik bahanesinde ise cevap çoğu zaman utanç verici biçimde açıktır.

Bütün bu tartışma, sanki her yalan tek başına tartılıyormuş gibi ilerler. Oysa yalanın asıl zararı tek tek olaylarda değil, biriktiği yerde ortaya çıkar.

İletişim araştırmacısı Timothy Levine'in yıllar içinde geliştirdiği ve doğruluk varsayımı diye adlandırdığı yaklaşım şunu söyler: insan, karşısındakinin doğru söylediğini varsayarak dinler. Bu bir saflık değil, zorunluluktur; her cümleyi denetlemeye kalkarsak konuşma diye bir şey kalmaz. Bu yüzden yalan yakalama konusunda hepimiz beklediğimizden çok daha kötüyüz. Ama aynı varsayım, yalanın neden bu kadar işe yaradığını da açıklar. Yalan, güvenin üzerinde yürür; kendi zeminini kendisi kurmaz, hazır bulur.

Bok'un bu noktadaki benzetmesi hâlâ en açıklayıcı olanıdır: güven, temiz hava ya da içme suyu gibi ortak bir kaynaktır. Tek bir kişinin havayı kirletmesi ölçülemez bile; kirletme alışkanlık haline geldiğinde ise nefes alınmaz. Bir ilişkiyi bitiren şey de nadiren tek bir büyük yalandır. Çoğu zaman, karşınızdaki insanın söylediklerini artık kendiliğinden kabul etmediğinizi fark ettiğiniz o sıradan andır. Cümlenin arkasına bakma alışkanlığı yerleştiği gün, aranızdaki şey artık ilişki değil, denetimdir. Güven bir yalanla değil, bir alışkanlıkla ölür.

Bunun tersi de doğrudur ve tarih bunu da kaydetmiştir. 1942 yazında Amsterdam'da bir grup insan, bir iş yerinin arka bölümüne gizlenmiş sekiz kişiyi saklamaya başladı. Miep Gies ve yanındaki birkaç çalışan, 2 yıldan uzun bir süre boyunca yiyecek buldular, sorulara cevap verdiler, meraklı komşuları savdılar, evrakları idare ettiler. Yani neredeyse her gün, kapıdaki soruya ne diyeceklerini yeniden hesapladılar. 1944 Ağustos'unda saklananlar ihbar edilip götürüldüğünde Gies, yerde dağılmış duran kâğıtları topladı ve bir çekmeceye kilitledi. Onları okumadı; sahibine geri vermeyi umuyordu. Sonradan dünyanın en çok okunan günlüklerinden biri olacak o defterler, ancak birilerinin yıllarca yalan söylemeyi göze alması sayesinde bugün elimizde.

Bu, tartışmayı bitirmez ama yerini değiştirir. Kant'ın katılığını gülünç bulmak kolaydır; ama onun asıl korktuğu şey, kendimize istisna verme yetkisini elimize aldığımızda o yetkiyi nerede durduracağımızı bilememekti. Bugün kapı çoğunlukla artık bir katille çalınmıyor. Bir formla, bir sözleşmenin küçük puntolu maddesiyle, teknik olarak doğru ama anlamak isteyeni yanıltmak üzere kurulmuş bir kurumsal açıklamayla çalınıyor. Bunların hepsi, tevriyenin dilini kullanır: harfiyen doğru, kastı itibarıyla yanıltıcı. Gazâlî'nin uyarısı tam da bunun içindi. Bir insanın canını kurtarmak için açılan kapı, bir çeyrek kârını kurtarmak için de kullanılabilir ve kullanılmaktadır.

Belki de bugüne kalan asıl miras, doğru cevabın hangisi olduğu değil. Kapıdaki soruyu bir bulmaca gibi kurup çözmeye çalışırız, oysa gerçek hayatta o soru bize hazırlıklı yakalanmaz. Kapı çalındığında hangi cümleyi kuracağımızı belirleyen şey, o âna kadar hangi cümleleri kurmaya alışmış olduğumuzdur. Yalanı ucuz bir araç haline getirmiş biri, kapıda bir hayat kurtarabilir ama sözünün ağırlığını çoktan tüketmiştir; kimse ona inanmaz. Yalanı hiç kullanmamış biri ise, belki hayatında bir kez, tek bir cümleyle bir insanı kurtarabilecek kadar güvenilirdir.

Kapıdaki adam gerçekten gelirse, elinizde kalan tek şey, o güne kadar sözünüze yüklediğiniz ağırlıktır.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.