Affetmek Adaletten Vazgeçmek midir?

Bölüm metni

Sana yapılanı affettiğin an, olan bitenin yanına kâr kaldığını da kabul etmiş olur musun? Kin tutmak bir bakıma haklılığımızın kanıtıdır — bırakırsak haksızlık silinecek gibi gelir. Peki içimizde taşıdığımız o defteri kim okuyor: karşımızdaki mi, yoksa sadece biz mi?

Bir akşam sofrası düşünün. Yıllar sonra bir araya gelmiş bir aile, tabaklar, alışıldık şakalar, birinin çocuğunun sınav sonucu. Sonra biri, hiçbir kötü niyeti olmadan, eski bir hikâyeye değinir. Ve o masada iki kişi arasında hava bir anda değişir. Kimse bağırmaz, kimse kalkıp gitmez. Sadece kısa bir sessizlik olur ve o sessizliğin içinde on beş yıl önce söylenmiş tek bir cümle, ilk günkü tazeliğiyle yeniden duyulur. O cümleyi kuran kişi onu çoktan unutmuştur. Onu duyan ise kelimesi kelimesine hatırlar; hangi odada söylendiğini, o gün hava nasıldı, sesin tonu nereye doğru kaydı, hepsini.

Hafızamızın burada tuhaf bir eşitsizliği var. Bize yapılan iyilikler zamanla soluklaşır, hatta karışır: kimin hangi zor günde yanımızda durduğunu bir süre sonra tam olarak çıkaramayız. Ama bize yapılan haksızlıklar soluklaşmaz. Onlar arşivlenir. Üstelik dosya numarasıyla, tarihiyle, tanıklarıyla arşivlenir. İnsan zihni sanki iki ayrı defter tutuyor ve bunlardan yalnızca birini düzenli olarak güncelliyor.

Bu defter benzetmesi tesadüfi değil. Haksızlık dilini konuşurken farkında olmadan muhasebe terimleri kullanırız. Birinin bize borcu vardır. Hesabı kapanmamıştır. Ödeyecektir. Bedelini görecektir. Özür dilediğinde bile "yeterli olmadı" deriz, çünkü içimizde bir tutar vardır ve gelen ödeme o tutarı karşılamamıştır. Türkçede kullandığımız af kelimesi de Arapçadan gelir ve kökünde silmek, izini yok etmek, üzerinden geçip görünmez kılmak vardır. Yani af, bir kaydın üzerine çekilen kalem demektir. Kin ise tam tersidir: kaydı canlı tutma işidir, sürekli okunan bir sayfa.

Peki kin neden bu kadar sadıktır? Neden onu bırakmak, bize yapılanı hatırlamayı bırakmak gibi hissettirir?

Çünkü bir haksızlık yalnızca bir olay değildir; aynı zamanda bir cümledir. Size çarpıp özür dilemeden giden sürücü, aslında şunu söyler: senin zamanın benimkinden değersiz. Emeğinizi kendi imzasıyla sunan iş arkadaşınız şunu söyler: senin görünmemen sorun değil. Mirası paylaşırken sizi hesaba katmayan kardeşiniz şunu söyler: sen bu ailenin tam üyesi değilsin. Haksızlık daima bir değer hükmü taşır ve o hüküm sizin hakkınızdadır. İşte kin, o hükme kesilmiş bir itirazdır. İçimizde onu canlı tutarız çünkü bırakırsak, karşı tarafın bizim hakkımızda verdiği kararı onaylamış olacağımızı hissederiz. Kini bırakmak, mağduriyeti kabul etmek gibi görünür.

18. yüzyılda yaşamış İngiliz düşünür ve din adamı Joseph Butler, 1726'da yayımladığı vaazlarında bu duyguyu savunmaya değer bulmuştu. Ona göre öfke ve kırgınlık, insanın içine sonradan sızmış bir bozukluk değildir; haksızlığa karşı bir savunma düzeneğidir. Kimse kendisine yapılana kayıtsız kalacak kadar sakin olmamalıdır, çünkü o kayıtsızlık iyilik değil, ahlaki uyuşukluktur. Kırgınlık bize bir şeyin yanlış olduğunu haber verir; adalet duygusunun ilk, ham hâlidir. Ama Butler burada durmaz. Aynı duygunun, kendisine tanınan sınırı aştığı anda kin ve husumete dönüştüğünü, artık haksızlığı düzeltmeyi değil, karşı tarafa acı çektirmeyi amaçladığını söyler. Bir noktadan sonra taşıdığımız şey, uğradığımız zararın kaydı olmaktan çıkar, bize kendimizi haklı hissettiren bir alışkanlık hâline gelir.

Ve kinin bedeli asimetriktir. Kırgınlığın hedefindeki kişi çoğu zaman hayatını yaşamaya devam eder; sabah kalkar, işine gider, hikâyeyi hatırlamaz bile. Onu taşıyan ise her sabah aynı sayfayı açar. Kin, sizden tazminatını almaz; sizin ödediğiniz bir abonelik gibidir. Yıllarca konuşmayan iki kardeş düşünün: birinin öfkesi diğerini hiçbir şekilde cezalandırmaz, sadece ikisinin de bir daha asla yaşamayacağı yirmi yılı imzalar.

Buradan da o rahatsız edici soru doğar. Eğer haksızlığın kaydı bizim adalet duygumuzsa, affetmek o kaydı silmekse — affetmek adaletten vazgeçmek midir? Affeden insan, iyi biri mi oluyor, yoksa hakkından caymış biri mi? Bu soruyu en sert biçimde soran kişi, affı bir erdem olarak değil, bir şüphe konusu olarak ele almıştı.

Nietzsche, 1887'de yayımladığı Ahlakın Soykütüğü Üstüne adlı kitabında ahlaki kavramların gökten inmediğini, bir tarihleri olduğunu göstermeye girişir. Ve dikkatini önce dile çevirir. Almancada Schuld kelimesi hem suç hem borç anlamına gelir. Aynı kelime, hem mahkemede söylenir hem bankada. Nietzsche buna tesadüf demez. Ona göre ceza fikri, ahlaktan değil ticaretten doğmuştur: alacaklı ile borçlu arasındaki en eski ilişkiden. Borcunu ödeyemeyen kişi, ödeyemediği şeyin yerine acısını verir. Alacaklı da bu acıdan bir tür haz devşirir, bir tatmin alır. Yani cezanın kökeninde adaletin soğuk terazisi değil, karşılığını görme arzusu vardır.

Bu tespit, affetme meselesini birden bulanıklaştırır. Çünkü eğer içimizdeki defter gerçekten bir alacak defteriyse, o defteri kapatmak da iki şekilde olabilir. Ya tahsil edersiniz, ya vazgeçersiniz. Nietzsche'nin asıl şüphesi ikincisine dairdir.

Onun ressentiment dediği şey tam burada devreye girer. Fransızcadan aldığı bu kelime, basit bir kızgınlık değil, karşılık veremeyen bir kızgınlıktır: içeride kalan, dışarı çıkamadığı için mayalanan, zamanla kendine bir kılık uyduran bir duygu. Nietzsche'ye göre karşılık veremeyen insan bir noktada muhteşem bir numara yapar. Yapamadığı şeyi, yapmamayı seçtiği bir erdeme çevirir. Kuzuların yırtıcı kuşlardan nefret etmesini anlatırken tam bunu tarif eder: kuzu, kuş gibi avlanmadığı için kendini iyi ilan eder; oysa avlanamamaktadır. Aynı işlem intikam için de geçerlidir. Elinden bir şey gelmeyen kişi "affediyorum" der ve böylece güçsüzlüğünü yüceliğe tahvil eder. Nietzsche'nin sorusu şudur: bu gerçekten af mıdır, yoksa öç alamamanın kendine bulduğu en zarif isim midir?

Bunu sınamak zor değil aslında, ve sınavı gündelik hayat yapar. Gerçekten bıraktığımız bir hesap, bizi hafifletir; adı bir daha anılmaz olur. Bırakmadığımız hesap ise bırakıldığını iddia ede ede yaşar. "Ben çoktan affettim" cümlesini her yemekte tekrarlayan bir akraba düşünün. O cümle bir kapanış değildir, bir hatırlatmadır. Her söylenişinde karşıdakine bir borç yeniden fatura edilir. Nietzsche'nin işaret ettiği şey budur: af kılığındaki kin, kinden daha dayanıklıdır, çünkü ahlaki bir üstünlük de sağlar. Ceza vermek yorar, sürekli affetmiş görünmek ise sonsuza kadar sürdürülebilir.

Fakat burada bir yanlış anlaşılmayı düzeltmek gerekir. Nietzsche affetmeye karşı değildir. Karşı olduğu şey, zayıflığın erdem kılığına girmesidir. Aynı kitapta, güçlü insanı tarif ederken onun düşmanlarını uzun süre ciddiye alamayacak kadar dolu olduğunu söyler; unutmak burada bir eksiklik değil, taşma hâlidir. Daha da çarpıcı olanı, hukuk ve ceza üzerine yazdıklarında ortaya koyduğu fikirdir. Bir topluluk güçlendikçe, kendisine yapılan tek tek zararları daha az önemser. Zayıf bir topluluk her suçu varlık meselesi sayar ve sertçe cezalandırır, çünkü hayatta kalma kaygısı vardır. Güçlü bir topluluk ise cezalandırmadan da ayakta kalabilir. Nietzsche bu noktada adaletin kendi kendini aştığını söyler: ceza vermeyebilme lüksü, en güçlünün ayrıcalığıdır ve artık hukukun ötesinde bir yerde durur.

Bu, meselenin yönünü tümüyle çevirir. Buna göre affın değerini belirleyen şey, affeden kişinin elindeki imkândır. Cezalandırabilecekken cezalandırmamak başka bir şeydir; cezalandıramadığı için erdem üretmek başka bir şey. Aynı davranış, aynı kelimeler, tamamen farklı iki anlam.

Ancak Nietzsche bize bir ölçüt verir, bir tarif vermez. Affetmenin ne yaptığını, insanlar arasında hangi işi gördüğünü, neyi mümkün kıldığını anlatmaz. Bunu, ondan yaklaşık yetmiş yıl sonra, bambaşka bir yerden yazan biri yapacaktı.

Hannah Arendt, 1958'de yayımladığı İnsanlık Durumu adlı kitabında insan eyleminin iki büyük çıkmazından söz eder. Birincisi, eylemin geri alınamaz oluşudur: yaptığımız hiçbir şeyi yapılmamış hâle getiremeyiz. İkincisi, sonuçlarının öngörülemez oluşudur: attığımız adımın nereye varacağını bilemeyiz. Arendt'e göre insanlığın bu iki çıkmaza karşı bulduğu iki tuhaf çare vardır. Öngörülemezliğe karşı söz vermek; geri alınamazlığa karşı bağışlamak.

Bağışlamanın işlevi burada çok nettir. Yapılan şeyi ortadan kaldırmaz, kaldıramaz. Ama yapılanın sonsuza kadar sonuç doğurmasını durdurur. Arendt için intikam, bir haksızlığa verilen doğal, otomatik, tahmin edilebilir tepkidir; ilk eylemin devamıdır ve zinciri sürdürür. Bir zarar ikinci zararı, ikincisi üçüncüsünü doğurur ve herkes bir öncekine bakarak kendini haklı sayar. Kan davasının, karşılıklı boykotun, aylarca konuşmama savaşlarının mantığı budur. Oysa bağışlama, Arendt'e göre bir tepki değildir; beklenmediktir, yenidir ve bu yüzden gerçek bir eylemdir. Zinciri sürdürmez, keser.

Arendt burada iki şeyi de vurgular. Birincisi, bağışlamanın alternatifi unutmak değil, cezalandırmaktır; ve ikisi ortak bir amaca hizmet eder, çünkü ikisi de aksi hâlde sonsuza kadar sürecek bir şeye son verir. İkincisi, bağışlama tek başına yapılabilecek bir iş değildir. İnsan kendi kendini affedemez, tıpkı kendi kendine söz veremeyeceği gibi; bunun için başka birine ihtiyaç vardır. Ve affedilen şey fiil değil, kişidir. Yapılan hâlâ yanlıştır, yanlış kalır; affedilen, o yanlışı yapmış olan insandır.

Bu ayrım, bu düşüncenin İslam ahlak geleneğindeki karşılığında çok daha eskiden beri işlenmiştir ve orada kavramın adı hilmdir. Arap dilinde hilm, yumuşaklık ya da uysallık değildir. Kışkırtıldığı anda kendini tutabilme gücüdür; öfkenin geldiğini fark edip elini indirebilme kudreti. Karşıtı korkaklık değil, cehldir. Cehl de burada bilgisizlik anlamına gelmez; taşkınlık, hızlı öfke, hesapsız şiddet anlamına gelir. Yani halîm insan, karşılık veremeyen insan değildir; verebilecekken vermeyendir. Nietzsche'nin sorduğu soruya, o soru sorulmadan yüzyıllar önce verilmiş bir cevap gibidir bu: af, ancak elde bir güç varken anlamlıdır.

Kuran'daki bir ayet meseleyi neredeyse hukuki bir netlikle koyar. Şûrâ suresinin 40. ayetinde, bir kötülüğün karşılığının ona denk bir kötülük olduğu söylenir; hemen ardından, affeden ve arayı düzeltenin karşılığının Allah'a ait olduğu belirtilir. Buradaki sıralama çok önemlidir. Önce hak tanınır. Karşılık verme hakkı gerçektir, meşrudur, iptal edilmemiştir. Af, o hakkın yokluğunda değil, varlığında devreye girer. Nitekim aynı kitapta kısasta hayat olduğu da söylenir; adalet küçümsenmez, hafifletilmez. Af, adaletin yerine geçen bir şey olarak değil, adaletin üstüne konan fazladan bir şey olarak sunulur. Hakkınız olduğu için affedebilirsiniz. Hakkınız olmasa, affetmenizin bir anlamı da olmazdı.

Bunun en somut örneği, tefsir geleneğinin aktardığı bir olaydır. Hz. Ebû Bekir, kendisinin geçimine destek olduğu yoksul bir akrabasının, kızı Âişe hakkında çıkarılan iftira dedikodusuna karışması üzerine, ona bir daha hiçbir yardımda bulunmamaya yemin eder. Bu, herkesin haklı bulacağı bir tepkidir. Nûr suresinin 22. ayeti bunun üzerine iner ve varlıklı olanlara, affetmelerini, hoş görmelerini söyler; ardından şu soruyu sorar: Allah'ın sizi bağışlamasını istemez misiniz? Rivayete göre Ebû Bekir yeminini bozar ve yardımı sürdürür. Dikkat edilirse burada iftira mazur gösterilmemiştir, hafifletilmemiştir, olmamış sayılmamıştır. Sadece kişi ile fiili birbirinden ayrılmıştır — Arendt'in yüzyıllar sonra bambaşka bir dille söyleyeceği ayrım.

Ahlakı bir karakter terbiyesi olarak ele alan İbn Miskeveyh gibi düşünürler de hilmi tam bu çerçeveye yerleştirir: öfke gücünün yok edilmesi değil, ölçüye getirilmesi. Öfkesi hiç olmayan insan erdemli değil, sakattır; çünkü haksızlığı fark etmeyen bir yapıdadır. Erdem, o gücün eline geçirdiği dizgindedir.

Ama bütün bunlar, karşımıza en zor soruyu getirir. Peki ya dizginlenecek gibi olmayan bir şey yapılmışsa? Ya yapılan, hiçbir defterin taşıyamayacağı kadar ağırsa?

Arendt'in kendisi bu duvara çarpmıştı. İnsanların affedemedikleri şeyi cezalandıramadıklarını, cezalandıramadıkları şeyi de affedemediklerini yazar. Yani ikisi de aynı ölçeğin içinde çalışır; ölçeği aşan bir kötülük, hem cezanın hem affın dışına düşer. 20. yüzyıl, insanlığa bu ihtimalin teorik olmadığını gösterdi.

Fransız düşünür Vladimir Jankélévitch, 1967'de bağışlama üzerine yazdığı incelemede ve daha sonra bu meseleye döndüğü metinlerinde, toplama kamplarından sonra affetmenin öldüğünü söyleyecekti. Onun asıl ısrarı ise başka bir noktadaydı: eğer bir şey anlaşılabiliyorsa, mazur görülebiliyorsa, bir sebebe bağlanabiliyorsa, orada affetmeye gerek yoktur. Af, ancak affedilemez olanı affettiğinde gerçekten aftır. Bunun dışındaki her şey açıklamadır, hoşgörüdür, unutmadır ya da yorgunluktur. Jacques Derrida bu fikri devralıp keskinleştirdi: koşula bağlanmış, karşılığında pişmanlık talep eden, uzlaşma pazarlığının parçası hâline gelmiş bir af, artık af değil, bir anlaşmadır.

Bu iki uç arasında, bir ülke bu soruyu tarihin gözü önünde çözmeye çalıştı. Güney Afrika'da ırk ayrımı rejimi sona erdikten sonra, 1995'te Hakikat ve Uzlaşma Komisyonu kuruldu ve başına Desmond Tutu getirildi. Modeli tuhaftı: fail, yaptığı her şeyi eksiksiz ve açıkça anlatırsa, kovuşturmadan muaf tutulabiliyordu. Yani ceza, hakikat karşılığında takas ediliyordu. Ülkenin kendi diliyle söylenen bir fikir, ubuntu, bu tercihin arkasındaydı: insanın ancak başka insanlar üzerinden insan olduğu düşüncesi. Ama bu model itirazsız kabul edilmedi. Öldürülen aktivist Steve Biko'nun ailesi de dahil olmak üzere bazı mağdur yakınları mahkemeye başvurup bu affın kendi adalet haklarını gasbettiğini söylediler. Anayasa Mahkemesi 1996'da düzenlemeyi hukuka uygun buldu, ama aileler haksız değildi: birinin affı, başka birinin hakkının üstünden geçmişti.

Ve mesele tam da burada berraklaşır. Affetme hakkının sahibi yalnızca bir kişidir: zarara uğrayan. Kimse başkası adına affedemez. Devlet affedebilir, çünkü kendi cezalandırma yetkisinden vazgeçmektedir; ama ölenin yerine kimse imza atamaz. Ailedeki bir haksızlıkta da kural aynıdır. Kırılan siz değilseniz, "artık kapatın şunu" deme yetkiniz yoktur. Başkasının adına verilen af, af değil, susturmadır.

O hâlde başlangıçtaki soruyu kesin biçimde yanıtlayabiliriz. Affetmek adaletten vazgeçmek değildir, çünkü af adaletin öncesinde değil, sonrasında durur. Bunu görmek için üç şeyi birbirinden ayırmak yeterli. Mazur görmek, hüküm vermemektir: aslında yapmak istememişti, şartlar öyleydi, elinde değildi. Burada affedilecek bir şey kalmamıştır, çünkü suç zaten eritilmiştir. Unutmak, kayıt tutmamaktır: olay hafızadan düşer, ders de onunla birlikte düşer. Affetmek ise bu ikisinin hiçbiri değildir. Affetmede hüküm verilmiştir — yapılan yanlıştı. Kayıt durmaktadır — olan olmuştur. Alacak da gerçektir. Sadece tahsil edilmemektedir.

İşte bu yüzden "unutmadan affetmek" bir çelişki değil, affın tek dürüst biçimidir. Unutarak affeden insan aslında affetmemiştir, sadece dosyayı kaybetmiştir. Ve kaybolan dosya kimseyi korumaz: aynı kişi aynı şeyi yeniden yaptığında, dersi olmayan bir hafızayla karşılaşır. Oysa hatırlayarak affeden insan iki şeyi birden yapar. Yapılanın yanlış olduğunu tescil eder — mağdurun adaleti budur. Ve o yanlışın geleceği belirlemesine izin vermez — kendi özgürlüğü de budur.

Bunun pratik sonucu, sanıldığından çok daha somuttur. Affetmek, ilişkiyi eski hâline döndürmek zorunda değildir. Bir kez güveni kötüye kullanmış birini affedebilir, ama ona aynı anahtarı bir daha vermeyebilirsiniz. Buna kin denmez, buna dikkat denir; kaydın durduğu yerde af, körlük değil, seçimdir. Aynı şekilde af, karşı tarafın onu istemesine de bağlı değildir. Özür beklemek, kendi iç huzurunuzun anahtarını, size zarar vermiş kişinin cebine koymak demektir. Çoğu insan o cebi hiç açmaz.

Ve son olarak: affetmek bir an değil, bir süreçtir. İnsan bir sabah kalkıp bitirmez bunu. Aynı olay yıllar boyunca geri gelir, her gelişinde biraz daha az yer kaplar. Affetmek, o hikâye her aklınıza düştüğünde yeniden aynı kararı vermeye razı olmaktır. Defter kapanmaz, kapanması da gerekmez. Değişen tek şey, artık her sabah o sayfayı açmıyor olmanızdır.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.