Hayy: Kimseden Öğrenmeden Her Şeyi Bulan Çocuk

Bölüm metni

Issız bir adada, insan yüzü görmemiş bir çocuk büyüyor. Ne bir öğretmeni var, ne bir kitabı, ne de konuşacak tek bir kelimesi — ama otuz beş yıl sonra evrenin sırrına, tek başına, kendi aklıyla varıyor. Peki bunu insanlara anlatmak için karşı kıyıya geçtiğinde ne oldu?

Hint Okyanusu'nda, ekvatorun hemen altında bir ada düşünün. Güneş yılın belli günlerinde tam tepeden vurur, mevsimler birbirine benzer, meyve hiç bitmez. Adada yırtıcı hayvan yoktur. Ceylanlar, kuşlar, balıklar, ağaçlar vardır; insan yoktur. Ne bir köy, ne bir yol, ne bir mezar. Kimsenin adını koymadığı, kimsenin haritaya işlemediği, kimsenin sahiplenmediği bir kara parçası. Bu adaya bir gün bir bebek düşer. Ve o bebek, hayatı boyunca tek bir insan yüzü görmeden, tek bir kelime duymadan, tek bir kitap okumadan, evrenin yapısını, ruhun bedenden ayrılığını ve her şeyin ardındaki zorunlu varlığı adım adım kendi başına bulur.

Bu hikâyeyi 12. yüzyılda Endülüs'te bir hekim yazdı. Adı İbn Tufeyl. Gırnata yakınlarındaki Vâdîâş kasabasında doğmuş, İşbîliye ve Kurtuba çevresinde fıkıh, tıp ve felsefe okumuş, iyi bir cerrah olarak nam salmış, sonra Muvahhidler halifesi Ebû Ya'kûb Yûsuf'un sarayında hem hekimlik hem kadılık yapmış bir adam. Tarihe geçmesinin bir sebebi de aracılığıdır: 1169 yılında genç bir hukukçu ve doktoru halifeye takdim eder, adı İbn Rüşd'dür, ve o takdim Aristoteles şerhlerinin yazılmasının önünü açar. İbn Tufeyl 1185'te Merakeş'te ölür. Geriye bıraktığı yüzlerce sayfalık tıp külliyatı değil, bir tek küçük kitaptır. Adı "Hayy bin Yakzan". Kelime kelime çevirirseniz: Uyanık'ın oğlu Diri.

İbn Tufeyl kitabına tuhaf bir dürüstlükle başlar. Anlatacağı şeyin sözle tam anlatılamayacağını, sözün onu bozacağını, ama yine de denemek zorunda olduğunu söyler. Sonra da tek bir soruyu ortaya koyar: İnsan aklı, hiçbir öğretmen, hiçbir gelenek, hiçbir kutsal metin, hiçbir dil olmadan, tek başına ne kadar ileri gidebilir? Bu soru bir düşünce deneyidir; belki felsefe tarihinin en temiz kurulmuş düşünce deneyi. Çünkü bir insanı toplumdan gerçekten yalıtmadan, öğrenmenin ne kadarının bize dışarıdan verildiğini ölçmenin imkânı yok.

Bebeğin adaya nasıl düştüğüne gelince, İbn Tufeyl burada şaşırtıcı bir şey yapar. İki farklı hikâye anlatır ve ikisi arasında seçim yapmayı okuyucuya bırakır.

Birincisi şu: Adada, yıllar boyunca güneşin ve suyun etkisiyle mayalanmış bir kil kütlesi vardır. Zamanla bu kütlenin içinde kabarcıklar oluşur, kabarcıklardan biri incecik bir zarla üç bölmeye ayrılır ve bu bölmeler bir bedenin ilk organlarına, kalbe, beyne, karaciğere dönüşür. Ortadaki bölmede bir ısı, bir kıvılcım belirir. Kil çatlar, içinden bir bebek çıkar. Bu, dönemin doğa felsefesinde ciddiye alınan kendiliğinden oluşum fikrinin edebî bir kullanımıdır; İbn Tufeyl bunu bir mucize olarak değil, doğanın işleyişinin bir sonucu olarak anlatır.

İkincisi çok daha insani bir hikâye: Komşu adada bir hükümdar vardır, kız kardeşini kimseye vermez. Kadın, Yakzan adında bir akrabasıyla gizlice evlenir ve bir oğlan doğurur. Skandal ortaya çıkarsa çocuğun öldürüleceğini bilir. Bebeği ziftlenmiş bir sandığa koyar, geceleyin sahile iner ve suya bırakır. Bir dua eder, geri döner. Gelgit sandığı ıssız adanın kıyısına atar.

İbn Tufeyl'in iki versiyonu da masaya koyması küçük bir ayrıntı değil. Çünkü hikâyenin asıl iddiası bebeğin nasıl geldiğiyle ilgili değil. Nereden gelirse gelsin, o bebeğin elinde hiçbir şey yok. Miras yok, ad yok, dil yok, anlatı yok. Sıfırdan başlıyor. Ve İbn Tufeyl'in söylemek istediği tam olarak şu: Sıfır, sandığınız kadar az bir şey değil.

Sandık kıyıda açılır. Bebek acıkır, ağlar. Sesi duyan bir dişi ceylan yaklaşır; yavrusunu yeni kaybetmiştir, memesi doludur. Eğilir, çocuğu emzirir. O günden sonra onu bırakmaz. Sıcak tutar, sürünün yanında taşır, tehlikeden korur.

Çocuk büyürken ilk dersini karşılaştırmayla alır. Ceylanların postu vardır, kendisinin çıplak derisi. Onların boynuzu, tırnağı, dişi vardır; onun yumuşak elleri. Onlar koşarken o geride kalır. Bu eksiklik duygusu, İbn Tufeyl'in anlatımında bir aşağılık değil bir motordur: Çocuk ilk kez bir sorunu tarif eder ve çözüm arar. Yapraklardan ve kuş tüylerinden örtü yapar. Sivri bir sopayı taşa sürtüp keskinleştirir. Bir dalı kırıp sopa yapar ve onunla kendini savunur. Elleri, doğanın ona vermediği her şeyi telafi eder. Yedi yaşına geldiğinde adada tek başına ayakta duran, giyinen, alet yapan bir çocuk vardır. Ve o çocuk, o güne kadar tek bir soru sormamıştır.

Soru, ölümle gelir.

Ceylan yaşlanır. Bir gün yürüyüşü ağırlaşır, otlamaz olur, yere çöker. Sonra hareketsiz kalır. Çocuk yanına gider, dokunur, seslenir, iter. Beden orada, aynı beden, aynı post, aynı gözler. Ama içinde onunla ilgilenen şey yoktur.

Burada durup düşünmeye değer. Çünkü bu, her insanın hayatında bir kez yaşadığı sahnedir. Bir çocuğun ilk ölüsü genellikle bir hayvandır: bahçede bulunan bir kuş, bir kedi, ölmüş bir balık. Ve o çocuğun kafasında hep aynı akıl almaz denklem kurulur. Her şey yerli yerinde duruyor. Hiçbir parça eksilmemiş. Öyleyse ne gitti? İbn Tufeyl'in dehası, bütün felsefesini bu tek çocukça soruya bağlamasıdır.

Çocuk bir cevap üretir: Anneme bir şey oldu, ben onu bulup düzeltirim. Kendi yaptığı keskin taşları ve sert kamış parçalarını alır ve hayvanın göğsünü açar. Bu sahne, bir çocuğun vahşeti olarak değil, bir hekimin ilk otopsisi olarak yazılmıştır; unutmayın, yazan adam cerrahtır. Çocuk göğüs boşluğunu inceler, akciğerleri görür, kaburgaların altındaki düzeni fark eder ve sonunda ortadaki organa, kalbe ulaşır. Kalbin iki boşluğu vardır. Sağdaki doludur. Soldaki bomboştur.

O boşluğa bakarken çocuğun aklında bir şey kırılır. Aradığı şey burada oturuyordu ve gitti. Öyleyse sevdiği anne, karşısındaki et ve kemik değildi. Onu emziren, ısıtan, koruyan şey bedenin kendisi değil, bedeni kullanan şeydi. Beden ise geride kalmış bir alet, bir kılıftı.

Bu, hikâyenin ilk büyük kesiğidir ve çift anlamlıdır: hem göğüste açılan kesik, hem çocuğun zihninde açılan ayrım. Beden ve onu diri tutan ilke artık aynı şey değildir. Ve çocuk, bu sonuca hiçbir öğretiyi tekrarlayarak değil, gördüğü şeyden çıkararak varmıştır.

Sonra pratik bir şey yapar. Kokan bedeni bırakamaz, ama ne yapacağını da bilmez. Adada kargaların birbiriyle dövüştüğünü, birinin ötekini öldürdüğünü ve sağ kalanın toprağı eşeleyip ölüyü gömdüğünü görür. Çocuk bunu izler, anlar, taklit eder ve annesini toprağa verir. İnsanlığın en eski törenlerinden biri, adada tek bir insanın elinde, bir kuştan öğrenilerek yeniden icat edilir.

Aynı yıllarda ikinci büyük olay yaşanır. Kuru bir sazlıkta, dalların sürtünmesiyle bir yangın çıkar. Çocuk daha önce hiç görmediği bu parlak, sıcak, hareketli şeye önce korkuyla, sonra hayranlıkla yaklaşır. Bir dal alır, ateşi kendi barınağına taşır, kuru otlarla besler ve sönmemesi için gece gündüz bekler. Ateşin canlı bir şey gibi beslenmeye ihtiyaç duyduğunu keşfeder. Kıyıya vurmuş bir balığı ateşe atar ve pişmiş etin tadını bulur.

Ama ateşin ona verdiği asıl şey yemek değildir. Ateşin sıcaklığıyla, kalpteki o boş bölmede eksik olan şeyin de bir tür sıcaklık, bir tür ısı olabileceğini düşünür. Bunu sınamak için bu kez canlı bir hayvanı açar ve kalbin sol bölmesindeki sıcak buharı, o hayvani ruhu görür; hayvan gözlerinin önünde ölür ve boşluk yine boşluk olur. İbn Tufeyl'in çizdiği çocuk artık gözlem yapan biri değildir; deney yapan biridir. Bir hipotez kurmuş, onu sınayacak bir düzenek tasarlamış ve sonucu ilk kanısıyla karşılaştırmıştır.

Yedi yıl önce yaprakla örtünmeyi öğrenen çocuk, yedi yılın sonunda ölümün ne olduğuna dair bir kuram sahibidir. Ve bunların hiçbirini kimse ona söylememiştir.

Buradan sonrası, İbn Tufeyl'in kitabının omurgasını kuran o meşhur basamaklardır. Hayy'ın hayatı yedişer yıllık dönemlere bölünür ve her dönemde zihni bir üst kata çıkar. Elli yaşına kadar süren bu tırmanış, felsefe tarihinde bilginin nasıl kurulduğuna dair yazılmış en düzenli haritalardan biridir.

İlk yedi yıl, hayatta kalmanın yılıdır: örtünme, alet, taklit. İkinci yedi yıl, ölümün ve ateşin yılı. Üçüncü yedi yılda Hayy artık adayı sınıflandırmaya başlar. Bitkiler, hayvanlar, taşlar, su. Önce her şey birbirinden farklı görünür; sayısız tür, sayısız biçim. Ama incelemeyi sürdürdükçe tersi olur. Bütün hayvanların beslendiğini, büyüdüğünü, ürediğini görür. Bütün bitkilerin de öyle. Farklılıkların altında ortak bir yapı, ortak bir işleyiş bulur. Çokluğun altında birlik arayan bu bakış, bilimin bugün hâlâ yaptığı şeydir: Yüz binlerce türe bakıp tek bir yaşam tarifi çıkarmak.

Yirmi bir yaşından sonra Hayy gözünü yukarı çevirir. Yıldızları izler, hareketlerini takip eder, aynı yıldızın aynı yerde aynı zamanda göründüğünü fark eder. Gökyüzünün rastgele değil, kurallı olduğunu görür. Sonra çok daha zor bir soruya çarpar: Bu evren hep var mıydı, yoksa bir başlangıcı mı vardı? İbn Tufeyl'in burada yaptığı, kitabın en cesur hamlelerinden biridir. Hayy bu soruyu kesin olarak çözemez. Her iki ihtimali de ayrı ayrı düşünür ve şunu görür: Evrenin bir başlangıcı varsa, onu başlatan bir şey olmalıdır. Başlangıcı yoksa bile, bu düzeni her an ayakta tutan bir şey olmalıdır. Yani soru cevaplanmasa da sonuç değişmez. Bir zorunlu varlık vardır.

Yirmi sekizinden sonraki yedi yıl bu varlığın ne olduğuna ayrılır. Hayy, onun cisim olamayacağını, bir yerde bulunmadığını, parçalanamayacağını, sonu ve sınırı olmadığını akıl yürütmeyle çıkarır. Ve o ana kadar gözlemle yürüyen zihni ilk kez tamamen soyut bir alana geçer.

Otuz beşinden sonra bakışını kendine çevirir. Bu mükemmel varlığı kavrayan şey nedir? Gözü değil, çünkü gözle görülmüyor. Eli değil. Bedeninin hiçbir parçası değil. Öyleyse onu kavrayan şey de bedenden başka bir şey olmalı. Yıllar önce ceylanın göğsünde bulduğu ayrım, bu kez kendi içinde tekrar eder. Ve hayatının amacını buradan çıkarır: Kendisini var eden şeyi kesintisiz bilmek.

Kırk ikiden kırk dokuza uzanan son basamakta bu amacı bir yaşam biçimine çevirir. Kendine üç kural koyar. Birincisi, hayvanları taklit edecektir; yani bedenini ayakta tutacak kadar yer, fazlasını yemez. Bu kuralın adada aldığı biçim çarpıcıdır: Yalnızca olgunlaşıp yere düşmüş meyveleri toplar, dalda tohum bırakacak olanı koparmaz, bir türün soyunu tehlikeye atacak kadar avlanmaz, bir bitkinin kökünü sökmez, susuz kalmış bir fidanı sular. 12. yüzyılda yazılmış bir metinde, bugün ekolojik etik dediğimiz şeyin oldukça net bir taslağı vardır. İkincisi, gök cisimlerini taklit edecektir; temiz kalacak, düzenli hareket edecek, hatta zaman zaman kendi ekseninde döner. Üçüncüsü ve en zoru, zorunlu varlığı taklit edecektir; yani kendi benliğini bir kenara koyup, düşüncesinden kendisi de dahil her şeyi silecektir.

Ve elli yaşına yaklaşırken, İbn Tufeyl'in anlatmayı reddettiği o hale ulaşır. Yazar burada duraklar ve okuyucusunu uyarır: Bundan sonrasını dille anlatmaya çalışmak, anlatılan şeyi bozmaktır; söyleyeceğim her cümle onu biraz daha yanlış gösterecek. Bunu söyleyip yine de yazmayı sürdürmesi, kitabın en dürüst çelişkisidir.

Elli yaşındaki Hayy, kimseden hiçbir şey öğrenmemiş, tek bir kelime bilmeyen, tek bir insan görmemiş bir adamdır. Ve bildiği her şeyi kendi bulmuştur. Hikâye burada bitseydi, elimizde aklın gücüne yazılmış temiz bir övgü olurdu. Ama İbn Tufeyl hikâyeyi burada bitirmez. Asıl sınavı sona saklar.

Komşu adada insanlar yaşamaktadır ve bir dinleri vardır. O dinin iki farklı yorumcusu, hikâyenin diğer iki kahramanıdır. Salaman toplumsal olanı seçer: cemaati, ibadeti, kuralı, düzeni. Absal ise metinlerin altındaki derin anlamı arar, yalnızlığa ve tefekküre yatkındır. İkisi dosttur, ama Absal bir noktada kalabalıktan uzaklaşmaya karar verir ve insansız sandığı bir adaya geçer. O ada Hayy'ın adasıdır.

İlk karşılaşma her iki taraf için de sarsıcıdır. Absal, ömrü boyunca bir insan görmemiş bu adamdan korkar; Hayy, hayatında ilk kez kendine benzeyen bir yaratıkla karşılaşır ve önce onu incelenecek yeni bir hayvan sanır. Sonra Absal ona konuşmayı öğretir. Elli yaşında bir adam, ilk kelimesini öğrenir; nesnelerin adı olduğunu, sesin taşınabilir bir şey olduğunu keşfeder.

Ve dil kurulur kurulmaz, kitabın en çarpıcı sahnesi gelir. İkisi bildiklerini karşılaştırır. Absal kendi dininin anlattıklarını aktarır: Yaratıcıyı, melekleri, ahireti, ödülü ve cezayı. Hayy dinler ve şaşırır. Çünkü anlatılanların hiçbiri ona yabancı değildir. Absal'ın sembollerle, hikâyelerle, benzetmelerle taşıdığı şeyle, kendisinin adada yıllarca sürünerek bulduğu şey aynı hakikate işaret etmektedir. Absal ise Hayy'ı dinlerken kendi kitabındaki mecazların ne demek istediğini ilk kez gerçekten anlar. İbn Tufeyl'in tezi budur: Akılla yürünen yol ile vahiyle gelen yol, doğru anlaşıldığında çarpışmaz.

Peki bu güzel buluşma neden gerilime dönüşür? Çünkü Hayy bir karar verir. Madem hakikat budur, gidip herkese anlatmalıdır. Absal onu uyarır ama Hayy ısrar eder. Birlikte diğer adaya geçerler. Salaman ve çevresindekiler konuğu saygıyla karşılar. Hayy anlatmaya başlar.

Ve tam bir başarısızlığa uğrar.

İnsanlar önce nazikçe dinler, sonra huzursuzlanır, sonra rahatsız olur. Hayy kelimelerin altındaki anlamı, mecazların gerçek karşılığını, sembollerin ardındaki soyut hakikati anlattıkça, dinleyenler geri çekilir. Onların istediği bu değildir. Ticaretleri, tarlaları, evlilikleri, kavgaları, korkuları vardır; kurallara ihtiyaçları vardır, somut bir vaade ve somut bir uyarıya ihtiyaçları vardır. Hayy ne kadar açıklarsa aralarındaki mesafe o kadar büyür. Kimse ikna olmaz. Kimse dönüşmez.

Sonunda Hayy, hikâyenin en olgun ve en hüzünlü sonucuna varır. İnsanların çoğu için kendi yürüdüğü yol uygun değildir; onlar için en iyisi, geleneğin sunduğu açık kurallara sadık kalmaktır. Salaman ve halkından özür diler, onlara kendi bildikleri gibi devam etmelerini söyler ve Absal'la birlikte ıssız adaya geri döner. Ömürlerinin kalanını orada geçirirler.

Bu final, kitabı bir zafer hikâyesi olmaktan çıkarıp bambaşka bir şeye dönüştürür. Elli yıl boyunca yalnız başına en yüksek bilgiye ulaşmış bir adamın karşısındaki asıl duvar, doğa değil, aktarımdır. Kendi başına bulabildi; ama bulduğunu veremedi. Bilmek ile anlatabilmek arasındaki uçurum, adadaki hiçbir uçurumdan dar değildir.

Bu, adada kalan bir mesele de değil. Yıllarını bir konuya vermiş bir doktorun hastasına derdini üç dakikada anlatamaması, bir mühendisin bildiği riski yönetim kuruluna geçirememesi, bir öğretmenin kendisi için apaçık olan şeyi sınıfa geçiremeyişi hep aynı duvardır. Bir şeyi derinlemesine bilmek, o şeyi başkasına aktarmayı kolaylaştırmaz; çoğu zaman zorlaştırır, çünkü uzman kendi yürüdüğü basamakları unutur.

Kitabın kendi kaderi ise bu kötümser finali ilginç biçimde yalanladı. Yüzyıllar boyunca elden ele dolaştı. 1349'da Moses Narboni ona İbranice bir şerh yazdı. 1671'de Oxford'da Edward Pococke onu Latinceye çevirdi ve kitaba yeni bir ad verdi: Philosophus Autodidactus, yani Kendi Kendini Yetiştiren Filozof. Bu çeviri Avrupa'da beklenmedik bir yankı yaptı; kısa sürede Hollandacaya ve İngilizceye aktarıldı, 1708'de Simon Ockley'in çevirisiyle geniş bir okur kitlesine ulaştı. Kendi Kendini Yetiştiren Filozof, aklın kendi başına ne yapabileceğini tartışan bir yüzyıla tam zamanında düşmüştü. John Locke'un zihni doğuştan boş bir levha sayan görüşünü geliştirirken bu kitabı okumuş olduğu, ıssız adaya düşen adam anlatısının Daniel Defoe'nun romanı Robinson Crusoe'ya zemin hazırladığı sıkça öne sürülür. Bu etkilerin kesin kanıtı yoktur ve akademide hâlâ tartışılır; ama kitabın 17. ve 18. yüzyıl Avrupa'sında elden ele dolaştığı tartışmasızdır. Türkçeye ise 1923'te Babanzade Reşid'in çevirisiyle kazandırıldı.

Yani Hayy, Salaman'ın adasında anlatamadığını, beş yüz yıl sonra hiç görmediği kıtalarda anlatmayı başardı. Sadece canlı sesle değil, yazıyla. İbn Tufeyl'in kendi kitabının başında sözün hakikati bozacağını söyleyip yine de yazmaya oturması, tam da bu yüzden anlamlı. Sözün eksik olduğunu bile bile söylemek, susmaktan iyidir.

Bugün, kimseden öğrenmeden hiçbir şey bilmiyoruz. Bildiğimiz her şey aktarılmış, paketlenmiş, önümüze getirilmiş durumda. Bir haberi başkasının seçtiği sırayla okuyoruz, bir olguyu kimin ölçtüğünü bilmeden kabul ediyoruz, bir görüşü bize onu ulaştıran algoritma sayesinde tanıyoruz. İbn Tufeyl'in adası tam da bunun karşı kutbu olduğu için hâlâ rahatsız edici. Bize sorduğu şey, aklımızın gerçekten neye yettiği değil sadece; şu ana kadar bildiğimizi sandığımız şeylerin kaçını kendimiz gördük, kaçını sadece duyduk.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.