Umut Bir Erdem mi, En Tatlı Zincir mi?

Bölüm metni

Kutudaki bütün belalar dünyaya salındıktan sonra dipte tek bir şey kaldı: umut. Peki o, tanrıların insana bıraktığı son armağan mıydı — yoksa en son ve en ince işkence mi? Bu bölümde, seni ayakta tuttuğunu sandığın şeyin aslında seni bekleme odasında tutup tutmadığını soruyoruz.

Bir zarf düşünün. Ya da bir telefon ekranı, henüz açılmamış bir tahlil sonucu, aranıp da hiç dönülmemiş bir numara. İnsan o eşikte tuhaf bir haldedir. Ne tam olarak mutludur ne tam olarak mutsuz. İçinde bir şey vardır, ısıtan ama aynı zamanda geren bir şey. Ona umut diyoruz. Ve hayatımızın en çok övdüğümüz duygusu odur. Cenazelerde, hastane koridorlarında, iflas etmiş dükkânların kepenkleri önünde birbirimize söylediğimiz ilk şey odur: umudunu kaybetme.

Ama bu kadar çok övdüğümüz bir şeyin, insanlığın en eski hikâyelerinden birinde neden başımıza gelen felaketlerin yanında, hatta onların içinde durduğunu hiç düşündünüz mü?

Hikâyenin en eski hâli, bugün elimizde bulunan biçimiyle, milattan önce 700'lü yıllarda yaşamış Yunan şair Hesiodos'un "İşler ve Günler" adlı öğüt kitabına dayanır. Tanrıların insana bir kadın gönderdiğini anlatır: Pandora. Yanında bir kap vardır. Türkçede ona kutu diyoruz ama aslı kutu değildir. Metindeki sözcük, evlerin bodrumlarında duran, yağ ve tahıl saklanan, kimi zaman insan boyunda o kalın karınlı küpleri anlatır. Kutuya dönüşmesi 16. yüzyılda olur; Hollandalı hümanist Erasmus, hikâyeyi Latinceye aktarırken küp yerine küçük bir kutu anlamına gelen bir sözcük kullanır ve o yanlış, beş yüz yıl boyunca resimlerde, şiirlerde, gündelik dilde yaşamaya devam eder. Yani zihnimizdeki o zarif mücevher kutusu, aslında bir mutfak küpüdür. Bu ayrıntı önemsiz değil. Çünkü hikâyenin kalbi, o kabın dibinde ne kaldığıyla ilgili.

Pandora kapağı kaldırır. İçeriden hastalıklar, yorgunluk, kavga, ihtiyarlık, insanın başına gelebilecek ne varsa dışarı fırlar ve dünyaya dağılır. Kadın kapağı kapattığında dipte tek bir şey kalmıştır. Yunancada adı elpis'tir. Biz onu umut diye çeviriyoruz. Ama elpis, Yunancada tam olarak umut değil, beklenti demek. İyi bir şey beklemek de elpis'tir, kötü bir şeyi bekleyip durmak da. Geleceğe doğru uzanan, geleceğe asılı kalan bir zihin hali.

Ve tam burada, iki bin yedi yüz yıldır kimsenin kesin olarak çözemediği bir bilmece başlar. Hesiodos elpis'in kapta kaldığını söyler, sonra hikâyeyi bitirir. Peki bu ne demek?

Bir okuma şöyle der: felaketler dışarı çıkıp bizi buldu, umut ise korunaklı yerde, bizim için saklandı. Elimizde kalan tek teselli odur. Dünyanın bütün belası üzerimize yağarken küpün dibinde bir şey durur ve o durduğu sürece insan ayakta kalabilir.

Öteki okuma çok daha rahatsız edicidir. Küpün içindekiler bize verilmiş armağanlar değil, bize salınmış belalardı. O hâlde dipte kalan da onlardan biriydi. Beklenti, yani geleceğe asılı kalma huyu, insanın başına gelen musibetler listesinin son maddesiydi ve kapak, o dışarı çıkmadan hemen önce kapandı. Ama bu okumada bile huzur yok. Çünkü eğer umut hâlâ küpteyse, biz onu nereden biliyoruz? Neden hepimizin içinde?

Üçüncü bir ihtimal daha var ve belki de en dürüstü o: hikâye bilerek çözümsüz bırakılmış. Hesiodos bir bulmaca kurmuş, sonra cevabı vermeden çekilmiş. Çünkü umudun kendisi de tam olarak böyle bir şey. Ne tamamen iyi ne tamamen kötü. Elinizde tuttuğunuz sürece size güç veren, ama neye tutunduğunuzu unuttuğunuz anda sizi yerinize çakan bir şey.

Bunu gündelik hayatta hepimiz biliriz aslında. Üç yıl boyunca "seneye kesin terfi" denilen bir insan düşünün. Her yıl sonunda aynı cümleyi duyar, her yıl başında yeniden inanır. O cümle onu ayakta tutar; sabah kalkmasını, işini iyi yapmasını, ekibine sabretmesini sağlar. Aynı cümle, onu tam olarak orada tutar. Umut olmasa çoktan çıkmış, başka bir yerde başka bir hayat kurmuş olacaktır. Peki bu umut ona iyilik mi etmiştir, kötülük mü? İçinde bulunduğu üç yılın onu koruyan tek şeyi de o cümledir, onu üç yıl kaybettiren tek şey de.

İşte bu bölümde peşine düşeceğimiz soru bu. Umut bir erdem midir, yani insanı olgunlaştıran, güçlendiren, ona ahlaki bir yön veren bir karakter özelliği mi? Yoksa insanın kendi eliyle taktığı, taşıması hafif ama çıkarması imkânsız, en tatlı zincir mi? Ve bu ikisi arasındaki fark, duyduğumuz şeyin şiddetinde mi, yoksa bağlandığı yerde mi saklı?

Bu sorunun en soğukkanlı ve en rahatsız edici cevabını, 17. yüzyılda Amsterdam'da mercek yontarak geçinen bir adam verdi. Baruch Spinoza, ölümünden hemen sonra 1677'de yayımlanan "Etika" adlı kitabında insanın duygularını, sanki üçgenlerden ve doğrulardan söz eder gibi, tek tek tanımlar. Umut sırasını aldığında yazdığı şey şudur: umut, sonucundan emin olmadığımız bir şeyin görüntüsünden doğan, kararsız bir sevinçtir.

Bu tanımdaki en ağır kelime "kararsız". Çünkü Spinoza hemen ardından korkuyu tanımlar ve korkunun tarifi neredeyse kelimesi kelimesine aynıdır; yalnızca sevinç kelimesinin yerinde keder vardır. Aynı belirsizlik, aynı gelecek, aynı zihin. Sonra o meşhur cümleyi kurar: korkusuz umut yoktur, umutsuz korku da yoktur.

Bir dakika durup bunun ne dediğini düşünelim. Spinoza, umut ile korkunun iki ayrı duygu olmadığını söylüyor. Tek bir duygunun iki yüzü olduğunu söylüyor. Sınav sonucunu bekleyen insan, aynı anda hem umut ediyor hem korkuyor; bunlar sırayla gelmiyor, aynı şeyin ta kendisi olarak geliyor. Umudunuz ne kadar büyükse korkunuz da tam o kadar büyüktür. Birini artırıp ötekini azaltmanın yolu yok. Bu yüzden Spinoza için ne umut ne de korku kendi başına iyi bir şeydir. İkisi de aynı zaafın belirtisidir: aklın yetmediği, bilginin eksik olduğu, insanın kendi huzurunu kendi elinde tutamayıp dışarıdaki belirsiz bir sonuca teslim ettiği bir hal.

Ve buradan çok pratik bir sonuç çıkar. Bir insanı yönetmek istiyorsanız ona iki şey vermeniz yeter. Korkacağı bir şey ve umut edeceği bir şey. Ödül ve ceza, cennet ve cehennem, prim ve işten çıkarma, "aferin" ve "bu böyle gitmez". Umut, insanı boyunduruk altında tutmanın en zarif aracıdır; çünkü zorlamaya benzemez. Zincirin öteki ucunu insanın kendisi tutar.

Yaklaşık iki yüz yıl sonra bir başka düşünür, aynı yere çok daha sert vurdu. Friedrich Nietzsche, 1878'de yayımlanan "İnsanca, Pek İnsanca" adlı kitabının yetmiş birinci notunda, doğrudan Pandora hikâyesine döner ve şunu ileri sürer: insanlar umuda iyiliklerin en büyüğü der, oysa o kötülüklerin en beteridir, çünkü insanın işkencesini uzatır. Nietzsche'nin okumasında tanrı bu kabı insana bir armağan olarak değil, bir hesap olarak gönderir. Bütün belaları serbest bırakır, sonra dipte umudu bırakır; ki insan acılarına rağmen kendini yok etmesin, dayansın, bir gün düzeleceğine inanarak acı çekmeye devam etsin. Yani umut, cezanın sonu değil, cezanın devam etmesini sağlayan mekanizmadır.

Bu düşünce insana ağır gelir. Ama tanıdık da gelir.

Kendisine sürekli değişeceğini söyleyen bir insanla on yılını geçiren birini düşünün. On yılın her yılında bir işaret bulur. Bir güzel hafta, bir özür, bir vaat. O işaretler yalan değildir, gerçekten olur. Ve tam olduğu için, tam bazen gerçekten yaşandığı için, insanı orada tutar. Kötülüğün sürekli olduğu bir yerde kimse kalmaz; insanı bağlayan şey kötülüğün arasına serpiştirilmiş o iyilik kırıntılarıdır. Umut, o kırıntılardan beslenir.

Ya da borsanın, kumarın, bir davanın mantığını düşünün. Kaybettikçe çıkmak zorlaşır, çünkü çıkmak kaybı kesinleştirmek demektir. Umut, kaybı ertelemenin adıdır. Bir şeye ne kadar çok yatırım yaptıysanız umudunuzu bırakmanız o kadar pahalıya patlar; o yüzden en çok kaybeden en çok umut eder.

20. yüzyılda Albert Camus da bu şüpheyi başka bir yerden sürdürdü. Onun için umut, çoğu zaman içinde bulunduğumuz anı bir başka zamana, bir öteye havale etme biçimidir. Bugünü yaşamak yerine, bugünü bir gün gelecek olanın bekleme odasına çevirir. Camus'nün asıl itirazı budur: hayatın anlamsız görünen yükünü, "sonra düzelecek" diyerek taşınabilir kılmak, aslında hayata bakmaktan kaçmaktır.

Şimdi elimizde ağır bir tablo var. Umut, korkunun ikizi. Umut, iktidarın en ucuz aleti. Umut, acının süresini uzatan ilaç. Umut, bugünü ertelemenin kibar adı.

Peki bunun tersi ne? Umut etmeyi bırakan insan gerçekten özgürleşir mi? Spinoza'nın kendi hayatına bakınca bunun mümkün olduğunu düşünürsünüz belki; adam sakin, ölçülü, dışarıdan hiçbir şey beklemeyen bir hayat kurmuştur. Ama biz o adam değiliz. Ve gündelik hayatta umudunu tamamen bırakmış bir insanın hâli, özgürlüğe pek benzemez. Sabah yataktan kalkmayan, başvurmayan, aramayan, denemeyen bir insandır o. Ona da bir isim vermişiz: umutsuzluk. Ve tarih boyunca hiçbir gelenek, umutsuzluğu bir kurtuluş olarak selamlamamıştır.

O hâlde soru şöyle keskinleşiyor: umuttan vazgeçmeden, umudun zincirinden nasıl kurtulunur?

Bu soruyu belki de en sistemli biçimde soran gelenek, İslam düşüncesinde havf ve recâ başlığı altında yüzyıllarca tartışılan meseledir. Havf korku, recâ ise umut demektir. Dikkat edin: bu gelenek de tıpkı Spinoza gibi, bu ikisini ayrı ayrı değil, çift olarak ele alır. Aralarındaki fark şurada: Spinoza bu çiftten kurtulmayı önerirken, bu gelenek onu dengelemeyi önerir. Tasavvuf edebiyatında sık geçen bir benzetme vardır; insan iki kanatlı bir kuş gibidir, kanatlardan biri korku, öteki umuttur. Yalnız korkuyla uçarsa yere çakılır, yalnız umutla uçarsa yükseklikte kaybolur. Uçmak, iki kanadı da çırpmakla olur.

Bu dengenin bir ucunda ye's vardır. Ye's, ümidin tamamen kesilmesi demektir ve İslam ahlakında son derece ağır bir hal olarak görülür. Kur'an'da Yusuf sûresinde, Allah'ın rahmetinden ümit kesilmemesi gerektiği doğrudan söylenir; Zümer sûresinde de aynı çağrı, en çok günah işlemiş insana bile hitaben tekrarlanır. Buradaki mantık ilginçtir: ye's yalnızca bir keyifsizlik hali değil, bir tür hüküm vermektir. "Benim için artık bir imkân yok" diyen insan, aslında geleceği kapatmış, kendi kendisinin hâkimi olmuştur. Bu gelenek o hükmü verme yetkisini insanda görmez.

Öteki uçta ise çok daha az konuşulan bir tehlike vardır. Buna gurur ya da temenni denir. Yani hiçbir şey yapmadan, hiçbir şeyi değiştirmeden, sadece iyi bir sonucun kucağına düşmesini beklemek.

Gazâlî, büyük eseri İhyâu Ulûmi'd-Dîn'de, yani kısaca İhyâ diye anılan o kitapta, bu ikisini birbirinden ayırmak için bir çiftçi benzetmesi kullanır. Bir adam tarlasını sürer, verimli toprağa tohumunu atar, suyunu verir, otunu ayıklar ve sonra hasat bekler. Bu adamın beklentisine recâ denir; umuttur. Bir başka adam ise tohumunu çorak, taşlık bir zemine savurur, sonra oturup aynı hasadı bekler. Bu ikincinin hâline umut denmez, aldanma denir. İkisinin de zihninde aynı görüntü vardır: dolu bir ambar. Ama biri o görüntüye doğru yürümüş, öteki sadece görüntüyü seyretmiştir.

Bu ayrım, bütün meselenin kilidini açıyor bence. Çünkü Spinoza'nın ve Nietzsche'nin eleştirdiği umut, tam olarak ikinci adamın umududur. Edilgen umut. Sonucu bekleyen, sonucu seyreden, kendi payına düşeni ortaya koymadan sonuca asılan umut. O gerçekten de bir zincirdir; hem de zincirlerin en tatlısı, çünkü hiçbir şey yapmadan iyi hissettirir.

Aynı ayrımı, Gazâlî'den yaklaşık yüz elli yıl sonra, bambaşka bir dünyada, Aquinolu Thomas da yapar. Onun için umut bir erdemdir, ama tanımı çok dardır: umut, gelecekte olan, ulaşılması zor, ancak imkânsız olmayan bir iyiliğe yönelmektir. Bu tanımın her kelimesi bir kapı kapatır. Zor olmalıdır, yoksa umut değil sıradan bir beklentidir. İmkânsız olmamalıdır, yoksa umut değil hayaldir. Ve en önemlisi, yönelmektir; bir his değil, bir hareket. Thomas'ın sisteminde bu erdemin iki karşıtı vardır ve ikisi de hastalıktır: biri umutsuzluk, öteki de hiçbir şey yapmadan her şeyin yoluna gireceğini varsayan o aşırı güven hali. Yani İslam düşüncesindeki ye's ile gurur çiftinin neredeyse birebir karşılığı.

İki gelenek, birbirinden habersiz denecek kadar farklı yerlerden, aynı sonuca varıyor: umut bir duygu olarak değerli değildir. Umut, bir yön olarak değerlidir.

Bu yön meselesini bizim topraklarda en güzel söyleyen isimlerden biri, 18. yüzyılda Erzurum'da yaşamış İbrahim Hakkı'dır. "Marifetnâme" adlı büyük eserinin yazarı olan bu düşünürün, bugün hâlâ dilden düşmeyen bir manzumesi vardır. "Hak şerleri hayreyler, zannetme ki gayreyler" diye başlar; "Mevlâ görelim neyler, neylerse güzel eyler" diye biter. Bu mısralar çoğu zaman bir teselli cümlesi gibi kullanılır ama içindeki fikir tesellinin çok ötesindedir. Burada söylenen şey, sonucun ne olacağına dair bir tahmin değildir. Sonucun ne olacağını kestirme işinden istifa etmektir. Bu geleneğin adına tefvîz dediği şey budur: insanın elinden geleni yapıp, elinden gelmeyeni bir yüke dönüştürmeyi bırakması.

Ve Yunus Emre'nin o iki dizesi de aynı yerde durur: ne varlığa sevinirim, ne yokluğa yerinirim. Bu, hiçbir şey istememek değildir. Sevincini de kederini de dışarıdaki sonuca zincirlememektir. Spinoza'nın kararsız sevinç dediği şeyden kurtulmanın, ama umuttan vazgeçmemenin yolu tam da buradan geçiyor olabilir.

Şöyle özetlenebilir: belirli bir sonuca bağlanan umut zincir olur. Bir yöne bağlanan umut ise yürüyüş olur. Birinde beklersiniz, ötekinde yürürsünüz.

Peki bu ayrım kâğıt üstünde değil de gerçek hayatın en ağır koşullarında sınandığında ne oluyor?

Buna dair en çarpıcı tanıklıklardan biri, Amerikalı bir denizci subaydan gelir. James Stockdale'in uçağı 1965 yılında Vietnam'da düşürüldü ve o, Hanoi'deki bir hapishanede 7 buçuk yıl esir kaldı. Yıllarca hücrede, işkence altında, ne zaman çıkacağını bilmeden. Serbest kaldıktan uzun yıllar sonra, kendisiyle konuşan yazar Jim Collins ona esarette kimlerin dayanamadığını sordu. Stockdale'in cevabı beklenenin tam tersiydi: dayanamayanlar iyimserlerdi.

İyimserler, "Noel'e kadar çıkarız" diyenlerdi. Noel gelir, geçerdi. Sonra "Paskalya'ya kadar" derlerdi. Paskalya gelir, geçerdi. Sonra bir sonraki tarih, sonra bir sonraki. Ve Stockdale'in anlattığına göre bu insanlar bir noktada kırılıp gidiyorlardı. Çünkü umutlarını bir takvime bağlamışlardı ve takvim onları her seferinde yalanlıyordu. Kendisi ise iki şeyi aynı anda taşıdığını söyledi: içinde bulunduğu durumun ne kadar korkunç olduğu konusunda kendine hiç yalan söylemedi, buna rağmen sonunda oradan çıkacağına ve o yılların hayatının belirleyici tecrübesi olacağına dair inancını hiç kaybetmedi.

Dikkat edilirse buradaki fark, umudun miktarında değil, umudun neye tutunduğunda. İyimser bir tarih tahmini yapıyordu. Stockdale ise tahmin yapmıyordu; bir duruş alıyordu.

Bu ayrımı kavramsal olarak en net söyleyen isimlerden biri, Çekoslovakya'da yıllarca yasaklı yaşamış, hapis yatmış, sonra ülkesinin cumhurbaşkanı olmuş yazar Václav Havel'dir. Havel, henüz hiçbir şeyin değişeceğine dair işaret yokken verdiği bir söyleşide umudu şöyle tarif eder: umut, bir şeyin iyi sonuçlanacağına duyulan kanaat değildir; yaptığınız şeyin, nasıl sonuçlanırsa sonuçlansın anlamlı olduğuna dair kanaattir.

Bu tanımın neyi çözdüğünü fark ediyor musunuz? Spinoza haklıydı: sonuca bağlanmış bir umut, korkuyla ikizdir ve sizi belirsizliğin insafına bırakır. Ama Havel'in tarif ettiği umut sonuca bağlı değildir, dolayısıyla korkuyla ikiz de değildir. Yenilgiyle imha edilemez. Bir şeyi yenilgiye rağmen yapmaya devam etmenin adıdır.

Alman filozof Ernst Bloch, Nazi Almanyası'ndan kaçtığı sürgün yıllarında yazdığı ve 1950'lerde yayımlanan "Umut İlkesi" adlı devasa eserinde, buna öğrenmiş umut adını verir. Yani okumuş, dünyayı tanımış, koşulları hesaba katmış umut. Bloch'a göre saf iyimserlik çocukçadır, çünkü gerçekliği hesaba katmaz; ama saf karamsarlık da miskinliktir, çünkü gerçekliğin henüz olmamış, ama olabilir olan tarafını görmez. Bloch'un asıl fikri şudur: dünya bitmiş bir şey değildir. İçinde henüz gerçekleşmemiş imkânlar taşır. Umut, o imkânları görme ve onlara doğru çalışma kapasitesidir.

Bunun bugünkü karşılığı çok somut. Kronik bir hastalıkla yaşayan biri düşünün. "Bu geçecek" demek ona yardım etmiyor, çünkü büyük ihtimalle geçmeyecek ve her sahte tarih yeni bir kırılma demek. Ama "bugün yapabileceğim şeyi yapacağım, ağrıma rağmen yürüyüşümü yapacağım, tedavimi aksatmayacağım" demek, sonuç garantisi olmadan da ayakta duran bir şey. Yıllardır çözülmeyen bir toplumsal sorunla uğraşan biri de aynı yerde durur; kimse ona sonucu vaat etmez, ama yaptığı işin anlamı sonucun gelmesini beklemez.

Şimdi başladığımız yere dönelim. Küpün dibinde kalan o şeyi hatırlayın. O şeyin adının Yunancada beklenti olduğunu söylemiştik, ne yönde olduğu belirsiz bir beklenti. Belki de hikâyenin cevabı vermemesinin sebebi buydu. Çünkü kaptan çıkan diğer belalar gibi kendinden menkul bir şey değildi o. Nötr bir malzemeydi. Ne olacağı, onu eline alanın ne yapacağına bağlıydı.

Aynı kelime, aynı duygu, insanı üç yıl boyunca kendisine hiç verilmeyecek bir terfiyi bekleyerek oturttuğu koltuğa mıhlayabilir. Aynı duygu, aynı insanı, hiçbir garanti yokken çıkıp bambaşka bir şeye başlatabilir. Farkı yaratan şey umudun şiddeti değil, iliştirildiği yerdir. Belirli bir sonuca iliştirilmiş umut, sizi o sonucun rehinesi yapar; sonuç gelmedikçe siz de gelmezsiniz. Bir yöne, bir işe, bir değere iliştirilmiş umut ise rehin almaz, yürütür.

Yani soruyu baştan yanlış sormuşuz olabilir. Umut ne erdemdir ne zincir. Bir malzemedir. Zincir de ondan yapılır, ip de. Aynı halattan hem prangalar örülür hem de kuyudan çıkmak için merdiven. Fark, onu bağladığınız yerde: kendi ayağınıza mı, yoksa yukarıya mı.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.