Sekiz Saatini Kime Sattın?

Bölüm metni

Tanıştığınız birine sorulan ikinci soru hep aynıdır: "Ne iş yapıyorsun?" Verdiğiniz cevap bir maaş bordrosunu değil, bir kimliği anlatır — peki gününüzün sekiz saatini verdiğiniz şey gerçekten sizin mi? Bu bölümde, kendi elimizle ürettiğimiz şeye nasıl yabancı düştüğümüzü konuşacağız.

Bir düğün masasındasınız. Yanınıza oturan adamı ilk kez görüyorsunuz. Tabaklar geliyor, hava durumu bitiyor, trafik bitiyor ve sonra o soru geliyor. Neredeyse her zaman aynı sırada, neredeyse her zaman aynı cümleyle: "Ne iş yapıyorsun?"

Bu sorunun ne kadar tuhaf bir soru olduğunu fark etmek için ona biraz yavaşlatarak bakmak gerekiyor. Çünkü soru, kelimesi kelimesine, sizin bir eylemi hakkında. Ne yapıyorsun. Bir fiil soruyor. Ama beklediği cevap fiil değil. Kimse "sabahları tablo dolduruyorum, öğleden sonra üç toplantıya giriyorum" demenizi beklemiyor. Beklenen cevap bir isim: öğretmenim, muhasebeciyim, tornacıyım, yazılımcıyım. Fiil ismin içine giriyor, yaptığınız şey olduğunuz şeye dönüşüyor ve masadaki adam iki saniye içinde sizin kim olduğunuza dair bir hüküm kuruyor. Sonraki bütün konuşma o hükmün üzerine bina ediliyor.

Türkçede bu iş daha da açık aslında. "Ne iş yapıyorsun" diye sorarız ama "ne işle meşgulsün" demeyiz, "işin ne" deriz, hatta bazen doğrudan "sen necisin" deriz. Necisin. Nesin. Soru, bir mesleği öğrenmek için sorulmuş gibi durur, oysa kimliği öğrenmek için sorulmuştur. Ve biz de bunu bildiğimiz için, cevabı verirken sesimiz hafifçe değişir. Kimimiz gururla söyler, kimimiz "şimdilik" diye ekler, kimimiz "ama aslında" diye başlayıp arkasından başka bir şey anlatır. O "ama aslında"nın içinde bu bölümün bütün meselesi saklı.

Peki bu soru neyi ölçüyor? Bir günün belli bir dilimini. Yaklaşık sekiz saatini.

Sekiz sayısı gökten inmedi. 1817 yılında, Galli bir tekstil fabrikatörü ve toplumsal reformcu olan Robert Owen bir formül ortaya attı: sekiz saat çalışma, sekiz saat dinlenme, sekiz saat kendine. Günü üçe böldü. O tarihte İngiliz fabrikalarında on dört, on altı saatlik iş günleri sıradan sayıldığı için bu formül neredeyse ütopik bulundu. Owen'ın sayısı Avrupa'da hemen tutmadı, Atlantik'i geçti, işçi hareketinin sloganına dönüştü. 1886 yılının 1 Mayıs'ında Chicago'da sekiz saatlik iş günü talebiyle yapılan gösteriler, birkaç gün sonra bir meydanda patlayan bombayla kanlı bir olaya dönüştü ve o tarih bugün dünyanın büyük bölümünde işçi bayramı olarak anılıyor. 1914 yılının Ocak ayında Henry Ford, Detroit'teki fabrikalarında hem günlük ücreti 5 dolara çıkardı hem de vardiyayı sekiz saate indirdi; bunu insanlık aşkına değil, üç vardiyayla fabrikayı 24 saat döndürebilmek için yaptı ve işçi devir hızı düştüğü için de kârlı çıktı. 1919'da kurulan Uluslararası Çalışma Örgütü'nün imzaya açtığı ilk sözleşme, günde 8 saat ve haftada 48 saat sınırını getiriyordu. Türkiye'de ise 1936'da kabul edilip 1937'de yürürlüğe giren 3008 sayılı İş Kanunu haftalık çalışmayı 48 saatle sınırladı; altı günlük hafta üzerinden hesaplarsanız, günde sekiz saat.

Yani sekiz saat, insan bedeninin doğal bir ölçüsü değil. Bir pazarlığın sonucu. Yüz yıllık bir kavganın kalıntısı, bir uzlaşma rakamı. Ve bugün pek çoğumuz için o rakam çoktan aşındı: dizüstü bilgisayar akşam yemeğinden sonra tekrar açılıyor, mesajlar yatak odasına kadar geliyor, "esnek çalışma" çoğu zaman "her an çalışılabilir" anlamına geliyor.

Ama şu haliyle bile, o sekiz saat, uyanık ömrünüzün en büyük tek parçası. Uykuyu düşerseniz, gününüzün yarısı. Kırk yıl çalışan bir insan, hayatının yaklaşık on yılını bu blokta geçiriyor. Çocuğunuzla geçirdiğiniz zamandan çok, sevdiğiniz kitapları okuduğunuz zamandan çok, gökyüzüne baktığınız zamandan kat kat çok.

Ve bu bloğu siz bir başkasına verdiniz. Karşılığında para aldınız. Bu bir takas. Sorunun kendisi de burada başlıyor: o sekiz saatte devrettiğiniz şey neydi tam olarak? Kaslarınız mı, dikkatiniz mi, hayal gücünüz mü, yoksa kendiniz mi? Ve karşılığında aldığınız şey yalnızca maaş mıydı, yoksa masadaki adama verdiğiniz o cevap, o isim, o kimlik de takasın parçası mıydı?

Bu soruyu ilk kez ciddi ciddi soran adam, 26 yaşında, Paris'te, kirasını zor ödeyen bir gazeteciydi.

1844 yılında Karl Marx, sürgüne benzer bir halde Paris'te oturuyor ve defterlere bir şeyler karalıyordu. O defterler yayımlanmadı. Marx onları bitirmedi bile; sayfaların bazıları yarım kaldı, bazıları üç sütuna bölünmüş halde durdu. Yaklaşık doksan yıl bir arşivde bekledikten sonra, 1932'de basıldıklarında dünyanın Marx okuma biçimini değiştirdiler. Çünkü o defterlerde ekonomi kadar, hatta ekonomiden çok, bir ruh hali tarif ediliyordu. Almancası Entfremdung. Türkçesi yabancılaşma.

Marx'ın söylediği şey basit bir cümleyle şöyle özetlenebilir: insan çalışırken kendinden bir şey koyar ortaya, ve ortaya koyduğu şey ona ait olmayınca, kendinden koyduğu o parçayı da kaybeder.

Bunu dört ayrı katmanda anlatır. Birincisi, ürüne yabancılaşma. Bir sandalye yaparsınız. Sandalye sizin değildir. Satılır, gider, belki bir daha hiç görmezsiniz. Üstelik ne kadar çok sandalye yaparsanız, karşı taraf o kadar güçlenir, siz o kadar sıradanlaşırsınız. Ürün, sizden kopup sizin karşınıza dikilen bir güce dönüşür. Marx'ın en çarpıcı imgelerinden biri budur: yarattığın şey seni ezen şey haline gelir.

Bugün bu daha da soyut. Bir çağrı merkezinde çalışan biri ne üretiyor? Bir yazılımcı, milyon satırlık bir sistemin içine yedi satır yazıyor ve o sistemin ne yaptığını bütün olarak belki hiç görmüyor. Bir kargo deposunda çalışan insan, elinden geçen kutunun içinde ne olduğunu bilmiyor. Ürün ortada yok; ortada yalnızca bir akış var ve siz o akışın bir noktasındasınız.

İkincisi, üretme eylemine yabancılaşma. Marx burada çok keskindir: insan, işinin içindeyken kendinde değildir, kendinde olduğunda ise işinin dışındadır. Yani kendini ancak yemek yerken, içerken, uyurken evinde hisseder; asıl insanca olan faaliyette, yani çalışırken, bir hayvan gibi hisseder. Bunu tanımayan var mı? Pazartesi sabahı zilin sesiyle içinize çöken şeyin adı bu. Cuma akşamı omuzlarınızdan kalkan yükün adı da bu. "Hafta sonu" diye bir icadımızın olması, haftanın beş gününü telafi edilmesi gereken bir şey saydığımızın itirafı.

Üçüncüsü en felsefi olanı. Marx insanın diğer canlılardan farkını üretme biçiminde görür. Kapital'in birinci cildinde geçen ünlü bir karşılaştırma vardır: arı yaptığı peteğin mimarlığını utandıracak kadar mükemmel yapar, ama en beceriksiz mimarı en usta arıdan ayıran şey, mimarın yapıyı inşa etmeden önce kafasında kurmuş olmasıdır. İnsan, tasarlayarak üreten hayvandır. Zorunluluğun dışında da üretir; güzel olsun diye üretir. İşte iş, tasarımdan koparılıp yalnızca tekrara indirgendiğinde, insanı insan yapan o özellik elinden alınmış olur. Marx buna türsel varlığa yabancılaşma der. Yaptığınız işi neden yaptığınızı bilmiyorsanız, siz bir arıya dönüşmüşsünüzdür — ama arının aksine, bunun farkındasınızdır. Acı da tam olarak orada.

Dördüncüsü, insanın insana yabancılaşması. Yan masadaki meslektaşınız bir arkadaş değil, aynı terfi için yarıştığınız bir rakip haline gelir. İlişkiler, ortak bir işi birlikte kurma ilişkisi olmaktan çıkıp bir sıralamaya dönüşür.

Marx'ın teşhisi güçlüdür, ama şunu da söylemek gerekir: o bunu bir ahlak vaazı olarak yazmıyordu, koşulların değiştirilmesi gereken bir sistem analizi olarak yazıyordu. Ona göre sorun tembellik ya da nankörlük değildi; sorun, emeğin kime ait olduğuydu.

Ne var ki yirminci yüzyılda bir başka düşünür çıkıp şunu sordu: ya sorun mülkiyetten daha derinde, çalışmanın kendisini nasıl kavradığımızdaysa? Ya biz, insan faaliyetinin bütün türlerini tek bir kelimenin, "iş" kelimesinin içine tıktıysak?

Hannah Arendt, 1958'de yayımlanan İnsanlık Durumu adlı kitabında, gündelik dilde tek bir şey sandığımız faaliyeti üçe böler. Emek, iş, eylem.

Emek, bedenin hayatta kalmak için yaptığıdır. Yemek pişirmek, tarlayı sürmek, evi temizlemek, hastaya bakmak. Emeğin ürünü tüketilir; tüketildiği anda yok olur. Bugün pişen yemek yarın yeniden pişecektir, bugün süpürülen ev yarın yeniden kirlenecektir. Emek bitmez, döngüseldir, hiçbir zaman "tamamlandı" denemez. Arendt bu haldeki insana emek eden hayvan anlamında animal laborans der. Emeğin bir onursuzluğu yoktur; hayatın kendisidir. Ama sonsuzdur.

İş, bundan farklıdır. İş, kalıcı bir nesne bırakır. Bir masa yaparsınız; masa sizden sonra da durur. Bir ev, bir köprü, bir kitap. İşin bir başlangıcı ve bir sonu vardır, bittiğinde ortada dünya diye adlandırabileceğimiz, insan yapımı, kalıcı bir çerçeve kalır. Arendt bunu yapan insana homo faber, yani yapan insan der. İnsanın nesiller boyu içinde yaşayabileceği bir dünyanın olması, emeğin değil işin eseridir.

Eylem ise ne bir şey tüketir ne bir nesne bırakır. Eylem, insanlar arasında olup biter: konuşmak, ikna etmek, bir araya gelmek, bir şey başlatmak. Eylemin sonucu öngörülemez, çünkü karşınızda malzeme değil başka insanlar vardır ve onların da kendi iradesi vardır. Arendt'e göre eylem, insanın "ne" olduğunu değil "kim" olduğunu açığa çıkaran tek faaliyettir. Masadaki adamın sorusuna dönersek: "ne iş yapıyorsun" sorusu size bir "ne" verir. "Kim" ise ancak siz konuşup bir şey başlattığınızda görünür.

Arendt'in asıl uyarısı şu: modern çağ bu üçlü sırayı altüst etti. Eskiden en aşağıda duran emek, en yukarı çıktı ve diğer ikisini yuttu. Artık her şeyi emeğin diliyle ölçüyoruz. Bir heykeltıraşa "üretkenliğin nedir" diye soruyoruz. Bir öğretmenin bir yılını çıktı tablolarıyla değerlendiriyoruz. Siyaseti bile bir yönetim tekniğine indirgiyoruz. Her faaliyet, geçimimizi sağlamanın bir yolu olarak yeniden tanımlandığında, ortada iş de kalmıyor, eylem de. Yalnızca daha büyük, daha hızlı bir döngü kalıyor. Arendt'in en karanlık cümlelerinden biri, otomasyonun bizi emeğin ta kendisinden kurtardığı ama başka hiçbir şey yapmayı bilmeyen bir emekçiler toplumu bıraktığı ihtimalidir. Yani sekiz saat elinizden alınırsa, geriye kalan saatlerde ne yapacağınızı bilmiyor olabilirsiniz.

Bu düşünce Arendt'e ait değil aslında; kökeni çok daha eskiye gider. Aristoteles'te iki kelime vardır: skhole ve askholia. Skhole, boş zaman demektir. Bugün "okul" kelimesinin de atası olan kelime. Askholia ise skhole'nin olumsuzu, yani boş zamansızlık; ve Aristoteles "iş" dediği şeyi işte bu olumsuzlukla adlandırır. İş, boş zamanın yokluğudur. Yani onun kavram haritasında asıl olan boş zamandır, iş ise onun eksikliğidir.

Buradaki boş zaman, hamakta uzanmak değil. Nikomakhos'a Etik'in son kitabında Aristoteles şu ters görünen şeyi söyler: barış içinde yaşayabilmek için savaşırız, boş zamanımız olsun diye çalışırız. Çalışmak kendi başına amaç değildir; kendisi olmayan bir şey için yapılır. Amaç, insanın en yüksek yetisini, düşünmeyi kullanabileceği bir zaman aralığının açılmasıdır. Sekiz saat, o boşluğu açtığı ölçüde anlamlıdır.

Ama burada bir rahatsızlığı da açıkça söylemek gerekiyor, çünkü söylenmezse bütün fikir havada kalır. Aristoteles'in dünyasında bu boş zaman, bir azınlık için mümkündü ve bir kölelik düzeninin üzerinde duruyordu. El emeğine dayalı zanaatları da, insanın bedenini ve zihnini bozduğu gerekçesiyle aşağı bir yere koyuyordu. Yani "boş zaman en yüksek şeydir" diyen düşünce, başkalarının boş zamansızlığıyla finanse ediliyordu. Bu, o düşünceyi tek başına çürütmez, ama fikri devralırken beraberinde gelen faturayı görmemizi zorunlu kılar.

Ve şimdi elimizde üç ayrı teşhis var, üçü de birbiriyle tam olarak uyuşmuyor. Marx diyor ki sorun, o sekiz saatin kime ait olduğudur. Arendt diyor ki sorun, o sekiz saati hangi kategoriye soktuğumuz, hayatımızın tamamının tek bir kategoriye çökmüş olmasıdır. Aristoteles diyor ki sorun, o sekiz saatin neyi mümkün kıldığıdır.

Üçü de doğru bir şey söylüyor. Ve üçü de, pazartesi sabahı saat dokuzda masasına oturan insana ne yapması gerektiğini söylemiyor.

Bu soruya doğrudan cevap veren bir gelenek var. Ve teşhis koymak yerine bir yol tarif ediyor.

Arapçada "fetâ" kelimesi genç, yiğit demek. Fütüvvet de ondan türüyor: gençlik, yiğitlik, mertlik. Kur'an'da Ashab-ı Kehf'ten söz edilirken onlar için kullanılan kelime de aynı kökten geliyor; birkaç genç anlamında. Tasavvuf bu kelimeyi alıp bir ahlak öğretisine dönüştürdü. Nişaburlu Sülemî, 11. yüzyılın başında ölmeden önce bu konuya bir risale ayırdı; Fütüvvet Kitabı adıyla anılan bu metinde fütüvvet, kendi hakkını aramaktan önce başkasının hakkını gözetmek olarak tarif edilir. Kısaca: kardeşini kendine tercih etmek.

13. yüzyılın başında Bağdat'ta Abbasi halifesi Nasır li-Dînillah bu ahlakı siyasi bir kuruma dönüştürmeye kalktı; çevre hükümdarlara fütüvvet giysileri gönderdi, bir tür ahlaki ittifak kurmaya çalıştı. Ama fütüvvetin asıl ilginç hayatı sarayda değil, çarşıda yaşandı.

Anadolu'da bu geleneğin adı ahilik oldu. Kelimenin kökeni tartışmalıdır: kimi araştırmacı Arapça "ahî", yani kardeşim kelimesine bağlar, kimi Türkçe cömert anlamındaki "akı" kelimesine. Ahiliğin piri sayılan kişi ise Ahi Evran'dır; 13. yüzyılda Anadolu'da yaşamış, Kırşehir'de vefat ettiği kabul edilen bir düşünür ve debbağ, yani deri işleyicisi.

Ahilik esnaf birliğiydi, ama yalnızca esnaf birliği değildi. Bir insanın nasıl yetiştirileceğine dair bir programdı. Çıraklık, kalfalık, ustalık basamakları vardı; ve bu basamaklarda ilerlemenin ölçüsü yalnızca elin ustalığı değil, karakterdi. Kalfa ustalığa yükselirken beline şed kuşanırdı; bu bir tören, bir yemin anıydı. Fütüvvetnamelerde bu ahlakın çok bilinen bir özeti dolaşır: üç şeyi kapalı olacak, üç şeyi açık. Eli açık, kapısı açık, sofrası açık; gözü kapalı, dili kapalı, beli kapalı. Yani cömert olacak, misafir kabul edecek, yediğini paylaşacak; başkasının malına bakmayacak, gıybet etmeyecek, iffetli olacak.

Şimdi buradaki asıl kırılmaya dikkat edin. Bu birlikler, bir insanın mesleğiyle ahlakını aynı yere koydular. Deriyi iyi işlemek ile dürüst olmak, iki ayrı konu değildi; aynı imtihanın iki yüzüydü. Malını eksik yapan usta yalnızca kötü bir zanaatkâr değil, ahlaki bir kusur işlemiş sayılırdı ve cezası da meslek topluluğunun içinden geliyordu: uyarı, geçici olarak dükkânın kapatılması, en ağırında topluluktan çıkarılma. Halk arasında "pabucu dama atılmak" deyiminin bu uygulamadan geldiği rivayet edilir. Fiyatlar da tek tek pazarlıkla değil, esnafın ve kadının belirlediği sınırlar içinde tutulurdu; komşusunun müşterisini elinden kapmak, bir başarı değil bir ayıp sayılırdı. Sabah dükkânını ilk açan ustanın siftahını yapmayan komşuya yollaması, bu ahlakın çarşıya yansımış küçük bir jestiydi.

Bu düzenin yabancı bir tanığı da var. Faslı gezgin İbn Battuta, 1330'larda Anadolu'yu dolaştığında şehir şehir bu birliklerin zaviyelerinde konakladı ve gördüğü misafirperverlikten neredeyse şaşkınlıkla söz etti. Yolcuyu ağırlayan, yıkanacak yer veren, yemek çıkaran, akşam sohbet ve ilahi olan bir yapı. Yani gündüz mesleğin öğretildiği yer, akşam insanın öğretildiği yerdi.

Bu tabloyu romantikleştirmemek gerekiyor. Ahilik kapalı, hiyerarşik ve döneminin şartlarıyla sınırlı bir yapıydı; kimin girip kimin giremeyeceği belliydi, esnek değildi, ve ekonominin biçimi değiştikçe eridi. Bu geleneği bugüne olduğu gibi taşıyamayız, taşımaya kalkarsak elimizde nostaljiden başka bir şey kalmaz.

Ama içindeki soru taşınabilir. Çünkü fütüvvet geleneği, bu bölümün başında sorduğumuz soruya bambaşka bir yerden giriyor. Marx "o sekiz saat kime ait" diye soruyor. Aristoteles "o sekiz saat neyi mümkün kılıyor" diye soruyor. Arendt "o sekiz saatte ne türden bir varlık haline geliyorsun" diye soruyor. Fütüvvet ise şunu soruyor: o sekiz saatin sonunda sen kimsin?

Fark ince ama belirleyici. Bu gelenekte iş, hayatın anlamını kazanmak için katlanılan bir ara bölge değil. İşin kendisi ahlakın terbiye edildiği yer. Deri tabaklarken sabrı, müşteriyle konuşurken dürüstlüğü, çırağa öğretirken sorumluluğu öğreniyorsun. Sekiz saat, hayatından çalınan bir dilim değil; hayatını yontan bir atölye.

Bu, bugün pek çok işin gerçekten böyle olduğunu söylemiyor. Söylediği şey daha çok bir ölçü sunması. Elinizdeki işe şu üç soruyu sorabilirsiniz. Birincisi: yaptığım şeyin bir yüzü var mı? Yani bunu kim kullanıyor, kime dokunuyor, biliyor muyum? Ürünün ucundaki insanı görebiliyor musunuz, yoksa yalnızca bir tabloya mı bakıyorsunuz? İkincisi: arkamdan gelen biri var mı? Ahiliğin belkemiği aktarımdı; usta, kendini gereksiz kılacak birini yetiştiriyordu. Bugün bir işte ne kadar süredir çalıştığınızdan çok, orada birine bir şey öğretip öğretmediğiniz size sizin hakkınızda daha fazla şey söyler. Üçüncüsü, en zoru: yapmayı reddedeceğim bir şey var mı? Fütüvvetin bütün ağırlığı bu sorudadır. Çünkü elin ustalığının bir sınırı yoksa, o ustalık her şeye alet olur. Reddedebildiğiniz şeyin varlığı, işinizin sizi değil, sizin işinizi yönettiğinin tek sağlam kanıtıdır.

Ve burada asıl mesele ortaya çıkıyor. Düğün masasındaki adamın sorusu yanlış soru değil. Yalnızca yarım bir soru. "Ne iş yapıyorsun" derken aslında "kimsin" diye soruyor, ama cevabı bir meslek isminde arıyor. Oysa o sekiz saatin size verdiği şey bir isim değil; bir yön. Her gün tekrar ettiğiniz jestler, kabul ettiğiniz ölçüler, göz yumduğunuz eksiklikler, öğrettikleriniz ve öğretmedikleriniz sizi yavaş yavaş bir şeye dönüştürüyor. On yıl sonra aynada göreceğiniz insanın büyük kısmı orada, o saatlerin içinde yontuluyor.

O yüzden "sekiz saatini kime sattın" sorusunun tam cevabı bir isim, bir şirket ya da bir maaş rakamı olamaz. Cevabın ikinci yarısı hep şudur: ne olarak. Ve bu ikinci yarıyı, ne Marx ne Arendt ne Aristoteles ne de yüzyıllar önce Kırşehir'de deri işleyen bir usta sizin yerinize dolduramaz. Onu her sabah, saat dokuzda, kendiniz dolduruyorsunuz.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.