Doğmadan Önceki Yokluğa Neden Üzülmüyorsun?

Bölüm metni

Doğmadan önce milyarlarca yıl yoktun ve bu seni hiç rahatsız etmiyor. Peki neden aynı yokluk, ileri tarafta olunca insanı geceleri uyutmuyor? Belki de korktuğumuz şey ölüm değil, henüz yaşamadığımız hayat.

Bir gece, uyku tutmadığında, kendi ölümünü düşündün mü hiç? Çoğumuz düşündük. O düşünce geldiğinde göğüs kafesinin içinde küçük bir kasılma olur, zihin hemen başka bir yere kaçar, telefona uzanırsın. Şimdi aynı zihinsel hareketi ters yöne yaptır: 1850 yılını düşün. Sen yoktun. 1650'yi düşün, yine yoktun. Mısır'da piramitler yükselirken, Malazgirt'te ordular karşı karşıya gelirken, Osmanlı elçileri Viyana yollarında ilerlerken sen yoktun. Milyarlarca yıl boyunca sensiz bir evren döndü durdu. Şimdi elini kalbinin üstüne koy ve dürüst ol: bu seni hiç ama hiç rahatsız etmiyor. Tek bir gece bile uykunu kaçırmadı.

İşte felsefe tarihinin en kışkırtıcı sorularından biri tam burada duruyor. Ölümden sonraki yokluk seni dehşete düşürüyorsa, doğumdan önceki yokluk neden düşürmüyor? İkisi de aynı şey değil mi? İkisi de senin olmadığın sonsuz bir zaman.

Bu soruyu ilk kez sistemli biçimde soran adam, Samos adasında doğup Atina'da bir bahçe satın alan bir filozoftu. Epikuros, MÖ 341 ile 270 arasında yaşadı. Şehrin surları dışında aldığı o bahçede, kendi adıyla anılan okulunu kurdu. Oraya kadınlar da köleler de kabul ediliyordu, ki dönem için sıra dışı bir şeydi. Öğrettiği şey bir çeşit ruh sağlığı reçetesiydi: insanı huzursuz eden şey aslında dünyanın kendisi değil, dünya hakkındaki yanlış inançlarıydı. Ve bütün yanlış inançların en zehirlisi ölüm korkusuydu.

Menoikeus adında bir öğrencisine yazdığı mektupta argümanını neredeyse matematiksel bir kısalıkta kurar. Bir şeyin bizim için iyi ya da kötü olması, onu hissedebilmemize bağlıdır. Diş ağrısı kötüdür çünkü onu duyarsın. Ölüm ise duyunun tamamen sona ermesidir. Öyleyse ölüm ne kötü ne iyidir, ölüm hiçbir şeydir. Ve buradan o meşhur cümle çıkar: biz varken ölüm yoktur, ölüm geldiğinde biz yokuzdur. İkisi asla aynı odada bulunmaz. Korktuğun şeyle hiçbir zaman tanışmayacaksın.

Bu argüman kâğıt üzerinde kusursuz görünür ve pratikte hemen hiç kimseyi rahatlatmaz. İnsanlar bunu duyar, başlarını sallar, sonra gece yine aynı kasılmayı yaşar. Epikuros'un takipçileri de bunu fark etmiş olmalı ki, iki buçuk asır sonra Romalı bir şair aynı fikri çok daha sinsi bir biçimde yeniden kurdu.

Lucretius, aşağı yukarı MÖ 99 ile 55 arasında yaşadı ve altı kitaplık dev bir şiir yazdı: De Rerum Natura, yani Şeylerin Doğası Üzerine. Bu şiirin üçüncü kitabı baştan sona ölüm korkusuyla hesaplaşır. Ve orada, Şeylerin Doğası Üzerine'nin sayfalarında, bugün felsefe derslerinde hâlâ tartışılan bir hamle yapar. Der ki: doğa sana bir ayna tutuyor, ona bak. Ölümünden sonraki sonsuz zamanı düşününce ürperiyorsun. Peki doğumundan önceki sonsuz zamana bak. O da tıpatıp aynıydı. Kendi verdiği örnek Romalı bir okurun tüylerini diken diken edecek türdendi: Kartaca ile Roma savaşırken, Hannibal fillerle Alpleri aşıp İtalya'yı kasıp kavururken, herkes hangi imparatorluğun ayakta kalacağını merak ederken sen yoktun. Dünya sarsıldı, şehirler yandı, on binlerce insan öldü. Sen bunların hiçbirini kaçırdığın için üzülmüyorsun. Çünkü kaçıracak bir sen yoktu.

Roma'nın mezar taşlarında bu düşüncenin dört harfe sıkıştırılmış bir kısaltması bile dolaşıma girmişti. Açılımı şuydu: yoktum, vardım, yokum, umursamıyorum. Bir insanın kendi mezar taşına yazdırabileceği en soğukkanlı cümle bu olsa gerek.

Simetri argümanı işte budur. Yapısı basittir. Ölümden sonraki yokluk, doğumdan önceki yoklukla aynı türden bir şeydir. Doğumdan önceki yokluk kötü değildir, bunu davranışlarınla zaten kanıtlıyorsun. Öyleyse ölümden sonraki yokluk da kötü değildir. Korkun bir hesap hatasıdır, mantığın değil alışkanlığın ürünüdür.

Ve bunun günlük hayatta ne kadar sağlam bir zemine bastığını görmek için felsefe kitabına gerek yok. Evdeki eski fotoğraf albümünü aç. Annenin ya da babanın yirmili yaşlarında, bir deniz kenarında, saçları rüzgârda, gülerken çekilmiş bir fotoğrafı vardır muhtemelen. O karede sen yoksun. O yaz yaşandı, o kahkaha atıldı, o akşam bitti, sen ortalıkta yoktun. O fotoğrafa bakarken hissettiğin şey nedir? Merak, belki tatlı bir kıskançlık, belki şefkat. Ama dehşet değil. Kimse ebeveyninin gençlik fotoğrafına bakıp "ben orada olmadığım için mahvoldum" diye ağlamaz.

Peki bu kadar temiz bir argüman neden hepimizi ikna etmiyor?

Vladimir Nabokov, otobiyografisi Speak, Memory'nin, yani Konuş, Hafıza'nın hemen ilk sayfalarında tanıdığı bir genç adamdan söz eder. Bu genç, kendi doğumundan birkaç hafta önce evlerinde çekilmiş amatör bir aile filmini izlemiştir. Görüntüde her şey tanıdıktır: aynı ev, aynı bahçe, aynı insanlar, aynı merdivenler. Annesi pencereden el sallamaktadır. Karnı düzdür. Ve odanın bir köşesinde, henüz kullanılmamış, yeni alınmış bir bebek arabası durmaktadır. Genç adam o arabaya bakar ve içi ürperir, çünkü boş bir bebek arabası ona tuhaf bir biçimde bir tabut gibi görünür.

Onu asıl sarsan şey şudur: dünya orada, eksiksiz, mükemmel işliyor ve onun yokluğu hiçbir şeyi aksatmıyor. Kimse onu aramıyor. Kimsenin yüzünde bir eksiklik ifadesi yok. Nabokov bu duyguya kronofobi der, yani zaman korkusu. Ve Konuş, Hafıza'nın en çok alıntılanan görüntüsünü de tam buraya yerleştirir: sağduyu bize der ki insan hayatı, iki sonsuz karanlık arasında açılmış kısacık bir ışık aralığıdır. İnsan genellikle önündeki karanlıktan korkar, arkasındakinden değil. Oysa ikisi kardeştir.

Bu tek bir örnek, simetri argümanının duygusal olarak neden çalışmadığını gösteriyor: adam mantığı çürütmüyor, sadece geriye bakınca da aynı ürpertiyi hissediyor. Yani simetri var, ama duygumuz simetrik değil.

Peki bu duygusal asimetri sadece bir kusur mu, yoksa arkasında bir sebep mi var? Yirminci yüzyılın en berrak zihinlerinden biri, bu soruya bir cevap denedi. Thomas Nagel, 1970 yılında yayımladığı ve sonradan Mortal Questions, yani Ölümcül Sorular adlı kitabına aldığı kısa bir yazıda, ölümün neden kötü olduğunu yeniden düşündü.

Nagel'in cevabı şudur: ölüm, acı verdiği için kötü değildir. Kötüdür çünkü seni bir şeyden yoksun bırakır. Buna yoksunluk kuramı denir. Ölmek, henüz yaşanmamış bir hayatın elinden alınmasıdır. Yirmi yaşında bir kaza sonucu ölen birinin trajedisi, o kişinin acı çekmesi değildir, çoğu zaman acı bile çekmez. Trajedi, hiç yazılmayacak mektuplarda, hiç kurulmayacak bir evde, hiç öğrenilmeyecek bir işte, hiç doğmayacak çocuklarda, tanınmayacak insanlardadır. Kayıp, deneyimin içinde değil, deneyimin olmayışındadır.

Nagel burada durmaz ve tam bizim sorumuza gelir. Eğer ölüm bir yoksunluksa, doğumdan önceki yokluk da bir yoksunluk olmalı değil mi? Cevabı incedir. Der ki, bir insanın daha uzun yaşamış olmasını hayal etmek kolaydır. Aynı kişi, aynı hafıza, aynı bağlar, sadece birkaç yıl daha. Ama bir insanın çok daha erken doğmuş olmasını hayal etmek aynı şey değildir. Yüz yıl önce doğsaydın, o kişi sen olmazdın. Başka bir bedenden, başka bir zamandan, başka bir dilden, tamamen başka bir insan çıkardı ortaya. Yani ölümden sonraki zaman, senden alınabilecek bir zamandır. Doğumdan önceki zaman ise hiçbir koşulda senin olamayacak bir zamandı.

Bu ikna edici mi? Tartışılıyor, hâlâ. Ama meselenin başka bir katmanı daha var ve orayı açan kişi Derek Parfit oldu. Parfit'in 1984 tarihli kitabı Reasons and Persons, yani Sebepler ve Kişiler, insanın zamana karşı tarafsız olmadığını gösteren bir düşünce deneyi içerir.

Şöyle: hastanede uyanıyorsun. Hafızanın son bir günü ilaçla silinmiş, bu normal bir prosedür. Hemşireye soruyorsun. Diyor ki, bu koğuşta iki tür hasta var. Bir kısmı dün on saat süren, ağrı kesici verilmeyen, korkunç bir müdahaleden geçti; ama hatırlamıyorlar. Diğer kısmı bugün öğleden sonra aynı türden bir müdahaleye girecek, ama sadece bir saat sürecek. Hangisinin sen olduğunu öğrenmek için dosyaya bakması gerekiyor.

Hemşire dosyaya giderken içinden ne geçiyor? Hemen hemen herkes aynı şeyi ister: lütfen dünkü olsun. On saatlik dehşet, bir saatlik dehşete tercih edilir, yeter ki geride kalmış olsun. Oysa toplam acı miktarı düşünüldüğünde bu tamamen irrasyoneldir. Parfit buna geleceğe yanlılık der. Biz zamanın içinde eşit dağılmış varlıklar değiliz; ileriye dönük yaşarız, geçmişi ödenmiş bir borç gibi görürüz.

İşte doğum öncesi yokluğa üzülmememizin gerçek sebebi belki de burada. Bir mantık zaferi değil, bir psikoloji alışkanlığı. Geçmişteki hiçliğe üzülmüyoruz çünkü bitmiş; gelecekteki hiçlikten korkuyoruz çünkü hâlâ yolda. Ve bu, insanı biraz üşüten bir sonuç doğurur: Lucretius haklı olabilir, ama haklı olması yetmiyor. Çünkü korku bir argümanla değil, ancak bir yaşama biçimiyle sökülüyor yerinden.

Bu noktada bambaşka bir coğrafyaya, bambaşka bir yönteme bakmakta fayda var. Çünkü Akdeniz'in bir ucunda ölüm düşüncesini zihinden söküp atmak öneriliyorken, doğusunda tam tersi öneriliyordu: ölümü zihnin tam ortasına yerleştirmek.

Gazzâlî, 1058 yılında bugünkü İran topraklarındaki Tûs'ta doğdu, 1111'de yine orada öldü. Bağdat'ta Nizamiye Medresesi'nin en parlak müderrisiydi, otuzlu yaşlarında İslam dünyasının en itibarlı kürsüsünde oturuyordu. Sonra bir gün her şeyi bıraktı, dersi de unvanı da bıraktı, yıllarca dolaştı, bir tür ruhsal kriz yaşadı ve döndüğünde devasa bir eser yazdı: İhyâu Ulûmi'd-Dîn, yani Din İlimlerinin İhyası.

Bu kitabın kırk bölümü vardır. Ve Din İlimlerinin İhyası'nın en son bölümü, kırkıncısı, baştan sona ölüme ve sonrasına ayrılmıştır. Gazzâlî orada okuruna tuhaf gelebilecek bir alışkanlık önerir: ölümü sık sık an. Günde birkaç kez an. Cenazeye git, mezarlığa git, orada uzun uzun dur.

İlk bakışta bu bir işkence yöntemi gibi görünüyor. Ama Gazzâlî'nin mantığı şudur: insanı dünyaya perçinleyen şey, ölümün asla gelmeyeceğine dair sessiz varsayımdır. O varsayım kırıldığında, biriktirdiğin şeylerin ağırlığı azalır, kırgınlıkların küçülür, kime kızdığını hatırlamakta zorlanırsın. Ölümü anmak, hayatı karartmak için değil, hayatın hangi kısmının gerçekten önemli olduğunu ayıklamak içindir.

Şimdi iki reçeteyi yan yana koy. Biri diyor ki, ölümü düşünme, çünkü o hiçbir şeydir. Diğeri diyor ki, ölümü sürekli düşün, çünkü o bir eşiktir. Metotlar taban tabana zıt, ama vardıkları yer şaşırtıcı biçimde benzer: korkunun elinden hayatı geri almak.

Doğum öncesi yokluk meselesi de bu gelenekte bambaşka bir tonda karşımıza çıkar. Kur'an'da Bakara suresinin 28. ayeti insana şöyle seslenir: siz ölüydünüz, O sizi diriltti. Yani başlangıç noktan zaten yokluktu; şu anda var oluşun, korunması gereken bir kural değil, verilmiş bir şey. İnsan suresinin ilk ayeti ise aynı boşluğa daha da doğrudan bakar ve sorar: insanın üzerinden, henüz anılmaya değer bir şey olmadığı uzun bir zaman geçmedi mi? Bu cümle, Lucretius'un baktığı boşluğun ta kendisidir. Aynı sonsuz karanlık. Ama sesin tonu tamamen farklı; ürpertiyle değil, sükûnetle söyleniyor. Orada yokluk bir felaket değil, bir hatırlatmadır: sen zorunlu değilsin, ödünçsün.

Anadolu'da bu düşünce şiire dönüştüğünde ise en insani halini alır. Yunus Emre, 13. yüzyılın ikinci yarısıyla 14. yüzyılın başında yaşadı ve ölüm hakkında Türkçenin bugün hâlâ dolaşan en sade dizelerini yazdı. Ölümden korkmaz Yunus; tenle canı ayırır, tenler ölür ama canlar ölmez der. Ama aynı adam, tek bir şeye dayanamadığını da söyler. Bu dünyada bir şeye yanar içi: yiğit iken ölenlere, gök ekini biçmiş gibi.

Bu iki dize, aslında Nagel'in yoksunluk kuramının yedi yüzyıl önce yazılmış şiiridir. Yunus ölümün kendisine itiraz etmiyor; olgunlaşmadan biçilene itiraz ediyor. Tarlada henüz yeşilken kesilen ekin. Kaybın nerede olduğunu tam olarak gösteriyor: ölünün duyduğu acıda değil, yaşanmamış olanda.

Ve burada gündelik hayata dair sessiz bir gözlem var. Bir asır öncesine kadar insanlar evde ölürdü. Çocuklar cenazeyi görürdü, taziyeye giderdi, komşu kadınlar ölüyü yıkardı, mahalle üç gün boyunca o evin etrafında dönerdi. Ölüm yaşamın içinde, mutfakla oda arasında bir yerdeydi. Bugün ölüm çoğunlukla bir hastane koridorunun sonunda, tanımadığımız bir odada, profesyonellerin elinde gerçekleşiyor. Hayatımızdan çıkardık onu. Ama şu tuhaf sonuçla birlikte: ölümü ne kadar görünmez kıldıysak, ondan o kadar çok korkar olduk. Gazzâlî'nin sezdiği şey buydu belki. Bakmadığın şey büyür.

O halde soruyu tersine çevirelim, çünkü asıl verimli taraf orası. Ölüm kötüyse ve yaşam iyiyse, sonsuza kadar yaşamak en iyisi olmalı. Öyle mi gerçekten?

İngiliz filozof Bernard Williams, 1973 yılında bu soruya bir edebiyat eseri üzerinden girdi. Karel Čapek'in yazdığı ve Leoš Janáček'in operaya dönüştürdüğü Věc Makropulos, yani Makropulos Davası adlı oyunun kahramanı Elina Makropulos'tan söz eder. Elina'nın babası bir imparatorun hekimidir ve ömrü uzatan bir iksir hazırlar; iksir önce kendi kızında denenir. Kız işe yaradığını görür. Üç yüz yılı aşkın bir süredir 42 yaşındadır.

Ve Makropulos Davası'nın bize gösterdiği şey şudur: kadın mutlu değildir. Sıkılmıştır. Her şeyi görmüştür, her aşkı yaşamıştır, her ihaneti tanımıştır, her müziği dinlemiştir. İnsanlar onun için tekrarlanan tiplere dönüşmüştür. Hiçbir şey artık ona bir şey vaat etmez, çünkü vaat edilebilecek her şey çoktan gerçekleşmiş ve eskimiştir. Sonunda iksiri yenilemeyi reddeder.

Williams bundan sert bir sonuç çıkarır. Yaşamayı sürdürmek isteyişimiz, aslında belirli arzulara bağlıdır. Bir kitabı bitirmek, bir çocuğun büyümesini görmek, bir işi tamamlamak, birine kavuşmak, bir yeri görmek. Bunlara kategorik arzular der: seni yarın sabah yataktan kaldıran şeyler. Sonsuz bir hayatta bu arzuların hepsi er ya da geç tükenir. O zaman iki seçenek kalır. Ya aynı kişi olarak kalırsın ve hayat sonu gelmez bir tekrara döner, ki bu dayanılmazdır. Ya da yüzyıllar içinde o kadar değişirsin ki, üç yüz yıl sonraki o varlık artık sen olmazsın; bugünkü senin ölümsüzlüğü değil, yerini alan bir yabancının hayatı olur bu. Her iki durumda da kazanan yoktur.

Şimdi bunu kendi hayatına bağla, çünkü asıl mesele orada. Sonsuz yaşayacağını bilseydin bugün ne yapardın? Dürüst cevap çoğumuz için şudur: hiçbir şey. Ertelerdin. Kitabı yarın da yazabilirdin, babanı gelecek yıl da arayabilirdin, o şehri yüz yıl sonra da görebilirdin, kavgayı bir yüzyıl daha uzatabilirdin, özrü sonraki bin yıla saklayabilirdin. Sonsuz zaman, hiçbir seçimi anlamlı kılmaz, çünkü hiçbir seçim bir şeyden vazgeçmek anlamına gelmez. Bir şeyi seçmenin bedeli olmadığı yerde tercih diye bir şey de yoktur.

80 yıllık bir ömür yaklaşık 29 bin gündür. Bugün de o günlerden biri, geri gelmemek üzere harcanıyor şu anda. Bu cümle bir tehdit gibi okunabilir, ama tam tersini söylüyor. Yaptığın her şeyin ağırlığı, tam olarak buradan geliyor. Birine ayırdığın öğleden sonra bir hediye, çünkü onu başka bir şeyden çaldın. Kızgınlığını sürdürmeye harcadığın üç ay, sayılı günlerden düşüldü. Ölümlü olmak, hayatı değerli kılan koşulun ta kendisi.

Ve şimdi başladığımız yere, o hiç uykunu kaçırmayan doğum öncesi karanlığa dönebiliriz. Belki de simetri argümanı bize ölüm hakkında hiçbir şey öğretmiyor. Belki bize öğrettiği şey, var olmanın ne kadar olağan dışı bir şey olduğu. Arkanda sensiz geçmiş milyarlarca yıl var; önünde sensiz geçecek milyarlarca yıl var. Bu iki devasa karanlığın arasında, sebebi tam olarak açıklanamayan bir aralık açılmış ve sen o aralığın içinde nefes alıyorsun, bu cümleleri anlıyorsun, birilerini seviyorsun, yarın için bir şey planlıyorsun. Doğmadan önceki yokluğa üzülmemenin gerçek dersi, ölümden korkma değil. Şu: içinde bulunduğun durum, kural değil istisna.

Epikuros bunu bir teori olarak bırakmadı. Diogenes Laertios'un aktardığına göre, ölüm döşeğinde, dayanılmaz karın ağrıları ve böbrek taşı sancıları içindeyken İdomeneus adlı dostuna kısa bir mektup yazdı. Hayatının son gününde olduğunu biliyordu. Bedenindeki ağrının en üst noktada olduğunu da yazdı, gizlemedi. Ama bunun karşısına, birlikte yaptıkları felsefe sohbetlerinin hatırasından duyduğu sevinci koydu ve terazinin dengelendiğini söyledi. Öğrencilerinin gözetilmesini rica etti ve öyle öldü.

Bu, korkunun yok edilmesi değil. Korkunun, hatırayla ve dostlukla dengelenmesi. Ve belki de elimizdeki en gerçekçi cevap bu. Doğmadan önceki yokluğa üzülmüyorsun, çünkü orada kaybedilecek bir sen yoktu. Ölümden sonrası için de aynı şey geçerli olacak. Aradaki fark, tam da şu anda, senin elinde. Karanlıklardan biri geçti, diğeri gelecek, ve ikisi arasındaki ışık aralığında yapılacak bir sürü iş var.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.