Seni Ben Büyüttüm: Bu Bir Borç mu?

Bölüm metni

Kimse doğmayı istemedi; ama herkesten doğduğu için minnet bekleniyor. Peki hiç imzalamadığınız bir sözleşmenin taksitlerini ödemek zorunda mısınız — yoksa anne babaya duyulan şey borç değil de bambaşka bir şey mi?

Bir tartışmanın sonunda söylenir genellikle. Mutfak masasında, telefonun öbür ucunda, ya da bir bayram ziyaretinin dağılmak üzere olduğu o gergin dakikada. Ses tonu yükselmez, tam tersine düşer. "Seni ben büyüttüm." Cümle biter ve odada bir sessizlik olur, çünkü herkes bilir ki buna verilecek bir cevap yoktur. İtiraz edersen nankörsün. Kabul edersen tartışmayı kaybettin. Bu cümlenin gücü, bir argüman gibi görünmemesinden gelir. O bir argüman değildir zaten. O bir faturadır.

Peki nedir bu faturanın kalemleri? Uykusuz geceler. Yıllarca aynı saatte hazırlanan kahvaltılar. Alınmayan bir ceket, ertelenen bir tatil, bir üniversite harcı için satılan bilezik. Hastanede geçirilen bir gece. Bunlar gerçektir, uydurma değildir ve çoğu zaman anlatıldıklarından da büyüktürler, çünkü anlatılmayanlar hep dışarıda kalır. Ama bir borcun geçerli olması için kalemlerinin gerçek olması yetmez. Bir şey daha gerekir: o borcun altında senin imzan olmalıdır.

İşte bütün mesele burada düğümlenir. Doğmayı sen istemedin. Kimseye "beni dünyaya getirin" demedin, çünkü demek için önce var olman gerekirdi. Var olmayan biri rıza gösteremez. Hayatının ilk on yılında sana yapılan hiçbir iyiliği talep edecek durumda değildin; talep etmek şöyle dursun, o iyilikler yapılmasaydı bugün bunu düşünecek bir zihnin bile olmayacaktı. Yani hem borçlandığın söylenen kişi hem de borcu üstlenmesi beklenen kişi, aynı elin ürünü.

Hukuk bu tür durumları çok iyi tanır ve genellikle borçlunun lehine karar verir. Diyelim tatildesin, komşun senin çitini boyadı. Döndüğünde kapına dayanıp boya ve işçilik ücretini istiyor. Hemen hemen her hukuk düzeninde bu adamın eli boş döner. Çünkü istenmemiş bir iyilik, bir alacak doğurmaz. Sen o hizmeti sipariş etmedin, fiyatını pazarlık etmedin, reddetme fırsatın olmadı. Bir insanı, kendisine sorulmadan sağlanan bir faydanın bedelini ödemeye zorlamak, ona bir sözleşmeyi zorla imzalatmakla aynı şeydir.

Bu benzetme insanı rahatsız eder, ve rahatsız etmekte de haklıdır. Bir annenin uykusuz gecesiyle bir çit boyacısının mesaisini yan yana koymak, ilkini küçültür gibi gelir. Ama benzetmenin amacı küçültmek değil, mantığın nerede çatladığını göstermek. Eğer "seni ben büyüttüm" gerçekten bir alacak beyanıysa, o zaman alacak hukukunun kurallarına tabidir. Ve o kurallara göre rızasız verilen şeyin karşılığı istenemez.

Immanuel Kant meseleyi tam tersi yönden ele alır ve şaşırtıcı bir sonuca varır. Ahlak Metafiziği'nin hukuk bölümünde şöyle bir akıl yürütür: bir insanı dünyaya getirmek, onun onayı olmadan yapılmış bir eylemdir. Rızası alınamayacak biri hakkında verilmiş, geri alınamaz bir karardır. Kant'a göre bu, anne babanın üzerine bir yük bindirir; çocuğun üzerine değil. Onu izinsiz buraya getirdiğiniz için, onu bu durumdan hoşnut kılmak, ayakta durabilecek bir insan haline getirmek sizin ödevinizdir. Yani doğum anında bir borç doğar gerçekten, ama borçlu taraf çocuk değildir. Anne babadır.

Bu, cümlenin tam kalbine saplanmış bir bıçaktır. Beslemek, giydirmek, okutmak, hasta olduğunda başında beklemek, Kant'ın diliyle söylersek, ekstra bir cömertlik değil, asgari bir yükümlülüktür. Kimse vergisini ödediği için madalya beklemez. Bir ödevi yerine getirmek, karşı tarafta bir alacak doğurmaz.

Ve buraya kadar her şey tutarlıdır. Mantık pürüzsüz işler. Ama garip bir şey olur: bu akıl yürütmenin sonuna gelen hiç kimse rahatlamaz. Kimse "demek ki hiçbir şey borçlu değilmişim" deyip huzur içinde uyumaz. Çünkü içimizde, bu kusursuz mantığın hesaba katmadığı bir şey vardır ve o şey, annesinin sesini telefonda duyduğu anda mantığın tamamını devirir. Minnet, bir hesap hatası olamayacak kadar derindir. O halde soruyu yeniden sormak gerekir: borç değilse, nedir?

Aristoteles, Nikomakhos'a Etik'in dokuzuncu kitabında bu soruyla boğuşurken sinir bozucu derecede net bir cevap verir: ödenemez. Anne babaya ve tanrılara olan yükümlülük, hiçbir zaman denkleştirilemeyecek türdendir. Ne yaparsan yap, aldığına eşit bir şey veremezsin, çünkü sana verilen şey varlığın kendisidir ve elindeki her şey zaten o hediyenin içinden çıkmıştır.

Aristoteles bunu soğuk bir gözlemle sertleştirir. Bir baba oğlunu reddedebilir, der; ama bir oğul babasını reddedemez. Çünkü borçlu olan kişi ödemek zorundadır ve oğulun yapabileceği hiçbir şey aldığının karşılığı olmadığı için, o daima borçlu kalır. Bu cümle iki bin üç yüz yıldır dünyanın her yerindeki aile masalarında, o cümleyi hiç duymamış insanlar tarafından tekrarlanıyor. Sonsuz borç, sonsuz açık, kapanmayan hesap.

Kant, hukuk bölümünde anne babayı borçlu ilan ettikten sonra, erdem bölümünde ilginç biçimde Aristoteles'e yaklaşır. Şükranı kutsal bir ödev sayar; öyle bir ödev ki, yerine getirilerek asla bitirilemez. Ne kadar iyilik yaparsan yap, iyiliği sana ilk yapanın önceliğini silemezsin, çünkü o senden önce davranmıştır ve zamanı geri alamazsın. İki filozof, iki farklı yoldan, aynı çıkmaza varır: hesap kapanmaz.

İtiraz, 1979'da yayımlanan kısa bir yazıdan geldi. Amerikalı felsefeci Jane English, "Yetişkin Çocuklar Anne Babalarına Ne Borçlu?" başlıklı bu metinde, tartışmanın tamamının yanlış kelime üzerine kurulduğunu söyledi. Borç dili, der English, iyilikler için uygundur. Komşundan merdivenini ödünç aldıysan, o senden tuzluğu istediğinde vermen gerekir. Ama iyilik dilinin çalışması için üç şart vardır: talep edilmiş olması, ölçülebilmesi ve bir gün kapanabilmesi. Anne baba emeği bu üç şartın hiçbirini karşılamaz. Talep edilmemiştir, ölçülemez ve kapanamaz.

English'in asıl vurucu tespiti şuydu: eğer bu gerçekten bir borçsa, ödenmesi gerekir; ödendiğinde de ilişki biter. Borcunu tamamen kapatmış bir insan alacaklısına bir daha uğramak zorunda değildir. Oysa hiçbir anne baba, çocuğunun bir gün gelip hesabı kapatmasını ve kapıdan çıkıp gitmesini istemez. İstenen şey ödeme değil, devam. Öyleyse ilişkinin adı borç değildir. English'e göre yetişkin çocukların yükümlülükleri, dostluktan doğan yükümlülüklerdir: bir dostun ihtiyacı olduğunda yanında olursun, geçmişte sana ne yaptığını hesapladığın için değil, o dostun olduğu için. Ve dostlukta ihtiyaç ile imkân belirleyicidir, geçmişteki fedakârlıkların büyüklüğü değil.

Bu yazının hüzünlü bir yanı var. Jane English metnini yayımlandığını göremedi; 1978 sonbaharında, 31 yaşındayken Matterhorn'da, yani Alpler'deki o meşhur zirvede öldü. Anne babasına ne borçlu olduğunu tartışan yazı, arkasından yayımlandı.

İtiraz güçlüydü ama tartışmayı bitirmedi. Christina Hoff Sommers, 1986'da yazdığı bir makalede English'e şunu sordu: peki ya dostluk yoksa? Sevgi kendiliğinden doğmadıysa, çocuk anne babasını sevmiyorsa, o zaman hiçbir yükümlülük kalmıyor mu? Sommers'a göre bu sonuç kabul edilemez, çünkü ahlaki yükümlülüklerimizin bir kısmı duygularımızdan değil, içinde bulunduğumuz ilişkilerin kendisinden doğar. Evlat olmak bir roldür ve rollerin ödevleri vardır; keyfimize göre feshedemeyiz.

Ve burada, tartışmanın en zor vakası belirir: kötü ebeveyn. Döven baba, aşağılayan anne, on beş yaşındaki çocuğunu evden atan aile. English'in çerçevesinde cevap nettir, çünkü dostluk yoksa yükümlülük de yoktur. Aristoteles'in çerçevesinde ise sonsuz borç, alacaklının ahlakına bakmaz; sen yine borçlusun. İki uç da rahatsız edicidir. Belki de bu yüzden Aristoteles'in kendi sisteminde saklı bir üçüncü yol vardır. O, anne baba ile çocuk arasındaki bağı eşitler arası dostluk saymaz; eşitsiz dostluk der. Böyle bir bağda taraflar aynı şeyi geri veremez, veremeyeceği için de karşılık orantılı olur. Verilen bakım ise, geri dönen saygıdır. Yani Aristoteles bile, ödemenin aynı para biriminden yapılamayacağını kabul eder. Bu, borç fikrinin ilk çatlağıdır ve bin yıl sonra, çok uzakta, bambaşka bir dille dile getirilecektir.

Çin düşüncesinde bu bağın adı vardır ve yalnızca bir aile meselesi değildir. Çinliler buna xiao der; okunuşu kabaca şiao, karşılığı ise evlada düşen ödev. Konfüçyüs'ün öğrencilerince derlenen Konuşmalar kitabında, bir öğrenci evlat ödevinin ne olduğunu sorar. Konfüçyüs'ün cevabı bugün bile keskindir: bugünlerde evlat ödevi deyince anne babayı geçindirmek anlaşılıyor, der; oysa köpekler ve atlar da beslenir. Saygı yoksa, aradaki fark nedir?

Bu, meseleyi maddi bakımın ötesine taşıyan bir cümledir. Para gönderiyor olmak yeterli değildir. Konfüçyüs'e nispet edilen Evlat Ödevi Kitabı bunu daha da ileri götürür: bedenin, saçın, tenin bile anne babadan gelen bir emanettir; onlara zarar vermemek, evlat ödevinin başlangıcıdır. Yani insan kendi bedenine bile tek başına sahip değildir. Konuşmalar'da anlatılan bir tartışmada, üç yıllık yas süresinin fazla uzun olduğunu söyleyen öğrenciye Konfüçyüs'ün verdiği cevap da aynı mantıktadır: bir çocuk doğduktan sonra üç yıl boyunca anne babasının kucağından inmez.

Bu düşüncenin devlete bakan bir yüzü de vardı. Evine bağlı olan, devletine de bağlı olur; hükümdara sadakat, babaya saygının büyütülmüş halidir. Bu yüzden evlat ödevi Çin'de yüzyıllarca yalnızca bir erdem değil, siyasi düzenin harcı sayıldı. Ve ilginçtir, aynı gelenek modern zamanda hukuka döndü. Çin, 2012 sonunda yaşlıların haklarına dair kanunda değişiklik yaptı; 2013 Temmuz'unda yürürlüğe giren düzenleme, ayrı yaşayan yetişkin çocukların anne babalarını sık sık ziyaret etmesini yasal bir yükümlülük haline getirdi. Bir ülke, evladın gelip halini hatırını sormasını kanun maddesiyle düzenlemek zorunda kaldıysa, orada bir şeyin çözüldüğünü söylemek zor.

İslam düşüncesinde aynı bağın adı birrdir; iyilik, vefa, dosdoğru davranmak anlamına gelir ve anne babayla ilgili kullanıldığında vâlideyne iyilik diye anılır. Kur'an'da İsrâ suresinin 23. ve 24. ayetleri, bu konudaki en bilinen çerçeveyi kurar. Ayette anne babaya iyilik emredilir ve ardından son derece somut bir sahne çizilir: onlardan biri ya da ikisi senin yanında yaşlanırsa, onlara "öf" bile deme, onları azarlama, güzel söz söyle.

Bu ayetin edebi olarak en dikkat çekici tarafı, sabrın en küçük biriminden başlamasıdır. Dövmeyi, hakareti, terk etmeyi değil; iç çekmeyi yasaklar. Yaşlı bakımını yapmış herkes bilir ki asıl sınav büyük fedakârlıklarda değil, aynı soruyu altıncı kez cevaplarken yüzünüzden geçen o ifadededir.

Devamındaki cümle ise borç tartışmasına bambaşka bir kapı açar. Evlada öğretilen dua şudur: Rabbim, onlar beni küçükken nasıl büyüttülerse, sen de onlara öyle merhamet et. Dikkat edilirse, evlat burada ödemeyi kendi üstlenmez. Ödenmesi gereken şeyin kendi gücünü aştığını itiraf eder ve hesabı Allah'a havale eder. Aristoteles ödenemezlik karşısında sonsuz borçluluk der; bu metin ise ödenemezliği kabul edip yükü yukarı devreder.

Peygamber'e nispet edilen ve Buhârî ile Müslim'de yer alan meşhur bir rivayette, bir adam kendisine en çok kimin iyi davranışını hak ettiğini sorar. Cevap üç kez "annen" olur, dördüncüde "baban". Yine İbn Ömer'e dayandırılan bir anlatıda, annesini sırtında taşıyarak tavaf eden bir adam hakkını ödeyip ödemediğini sorar; aldığı cevap, doğum sancılarından yalnızca birini bile karşılamadığıdır.

Ama bu gelenek koşulsuz itaat de öğretmez. Lokman suresinin 14. ve 15. ayetlerinde, anne babanın bilmediğin bir şeyi ortak koşman için seni zorlaması halinde onlara uyulmayacağı, buna rağmen dünyada onlarla iyi geçinilmesi söylenir. Yani yükümlülük mutlaktır, itaat değil. Sınır, ilişkinin kendisini değil, kapsamını belirler. Onuncu ve on birinci yüzyılda yaşamış İbn Miskeveyh, Ahlakın Olgunlaştırılması adlı eserinde Aristoteles'in eşitsiz dostluk fikrini alır ve babanın çocuğuna duyduğu sevgiyi, kaynağını yaratıcıdan alan bir sevgi olarak yorumlar; ona göre de evladın bu bağı denkleştirmesi mümkün değildir.

Türk düşünce ve edebiyat geleneğinde aynı fikir daha az kavramsal, daha çok tokat gibi bir sözle durur. Dede Korkut Kitabı'nda geçen "ana hakkı Tanrı hakkı" ifadesi, annenin alacağını insani bir hesabın dışına çıkarır; ödenip bitirilebilecek bir kalem olmaktan çıkarıp kutsal bir hak katına yerleştirir. Öte yandan Yusuf Has Hacib'in 1069 ile 1070 arasında tamamladığı Kutadgu Bilig, ilişkiyi tek yönlü bırakmaz: çocuğu terbiye etmek, ona bilgi ve edep öğretmek babanın boynunun borcudur ve çocuk kötü çıkarsa hesabı ilk sorulacak kişi odur.

Batı düşüncesinin modern kolu ise tam bu noktada başka bir yöne saptı. John Locke, yönetim üzerine ikinci incelemesinde babanın iktidarını ömür boyu süren bir egemenlik olmaktan çıkardı. Ona göre anne babaya borçlu olunan saygı, minnet ve gerektiğinde maddi destek ömür boyudur; ama itaat yalnızca çocuk kendi aklını kullanacak olgunluğa erişene kadar sürer. Reşit olan insan artık kendi kendisinin efendisidir. Siyaset rızadan doğuyorsa, aile de sonsuz bir tebaalık olamazdı.

Buradan çıkan tablo, "Doğu duygusal, Batı hesapçı" gibi tembel bir karşıtlık değil. Her iki gelenek de yükümlülüğü kabul ediyor. Fark, dayanağında. Birinde yükümlülük bir haktır: ilişkinin doğasından gelir, anne babanın liyakatine bakmaz, feshedilemez. Diğerinde ise giderek rızaya, sözleşmeye ve ölçülebilir karşılığa yaslanan bir şeye dönüştü. Ve ölçülebilir olan her şey, bir gün mutlaka faturalandırılabilir.

Fatura gerçekten kesildi. 2012 yılında Pennsylvania'da bir mahkeme, John Pittas adlı bir adamı, annesinin kaldığı bakımevine olan yaklaşık 93 bin dolarlık borcu ödemeye mahkûm etti. Annesi ülkeden ayrılmış, devlet yardımı başvurusu sonuçlanmamıştı; bakımevi de faturayı oğluna çıkardı. Mahkeme, adamın kendi maddi durumunu, annesiyle ilişkisinin niteliğini ya da başka çocukların bulunup bulunmadığını tartışmaya bile gerek görmedi. Amerika Birleşik Devletleri'nde eyaletlerin yaklaşık yarısında böyle yasalar var; çoğu zaman uygulanmıyorlar, ama duruyorlar.

Türkiye'de de benzer bir hüküm var ve pek çok insan bunu ancak icra kâğıdı eline geçtiğinde öğreniyor. Türk Medeni Kanunu'nun 364. maddesine göre herkes, yardım etmediği takdirde yoksulluğa düşecek olan üstsoyuna, altsoyuna ve kardeşlerine nafaka vermekle yükümlü. Yani yıllar önce evi terk etmiş bir baba, yaşlandığında evladından yardım nafakası talep edebiliyor. Hukuk, felsefenin cevaplayamadığı soruyu cevaplamak zorunda kaldığında, en kaba aracı seçiyor: para.

Ve bu soru artık istisnai bir vaka değil. Türkiye İstatistik Kurumu verilerine göre 65 yaş üstü nüfusun toplam nüfusa oranı yüzde 10'u aştı; bir kuşak önce bu oranın yarısıydı. İnsanlar daha uzun yaşıyor, daha az çocuk sahibi oluyor ve o çocuklar başka şehirlerde çalışıyor. Bir zamanlar beş kardeşin paylaştığı bakım yükü, bugün çoğu zaman tek bir kişinin, çoğunlukla da tek bir kadının omzunda. Aynı kişi kendi çocuğunu okula yetiştirirken annesinin ilaç saatini takip ediyor. Huzurevi seçeneği ise sanıldığı kadar geniş değil: Türkiye'deki toplam huzurevi kapasitesi, 65 yaş üstü nüfusun yüzde birine bile yetmiyor. Yani bu ülkede yaşlı bakımı hâlâ neredeyse tamamen evin içinde, görünmeden yapılıyor.

Şimdi o kapının önüne dönelim. Bir kadın, bir bakımevinin kapı koluna uzanmış, elini indirip yeniden kaldırıyor. İçeride babası var. Kendisi haftada altmış saat çalışıyor, kendi çocuğunun sınavı var, gece kalkıp babasını tuvalete götürmeyi altı aydır yapıyor ve artık uyuyamıyor. Bu kadının hesabı ne? Borcunu ödedi mi, ödemedi mi? Kaçıncı gecede kapandı hesap?

Sorunun bu haliyle cevabı yok, çünkü soru yanlış kurulmuş. Bakımın muhasebesi tutulamaz. Bir gecenin fiyatı yoktur, bir sabrın kuru yoktur. Aristoteles'in gördüğü doğruydu: bu hesap kapanmaz. Ama yanlış olan, kapanmayan bir şeye borç demekti. Kapanmayan bir hesap, muhasebenin değil, başka bir şeyin işaretidir.

Belki de gerçek şudur: bakım hiçbir zaman geriye ödenmez, ileriye aktarılır. Sana çocukken bakıldı; sen büyüdün ve senden sonrakine baktın; senden sonraki de kendinden sonrakine bakacak. Bu zincirde hiç kimse aldığını verdiği kişiye geri vermez. Herkes borcunu bir başkasına, çoğunlukla da henüz doğmamış birine öder. Anne babanın yaşlılığında yaptığın şey, bu yüzden bir taksit değildir; zincirin, en zayıf halkasına geldiğinde kopmadığının kanıtıdır. Bir toplumu ayakta tutan da tam olarak budur ve ne devlet ne kanun bunun yerini tutabilir; en fazla, koptuğu yerde faturayı keser.

O zaman "seni ben büyüttüm" cümlesini yeniden dinlemek gerekir. Belki de o, sanıldığı gibi bir alacak beyanı değildir. Yaşlanmış bir insanın elinde kalan tek koz, tek kanıt, tek belgedir. Söylediği şey, "bana borçlusun" değil, "ben senin için gerçektim, lütfen sen de benim için gerçek ol"dur. Bir tehdit gibi kurulmasının sebebi, ricanın çıplak halinin taşınamayacak kadar ağır olmasıdır.

Bu soruya "evet, borçtur" dersek, ilişkiyi kurtarır gibi görünüp aslında öldürürüz; çünkü borç ödenmek içindir ve ödendiği gün taraflar birbirine yabancılaşır. "Hayır, borç değildir" dersek, mantığı kurtarırız ama kapıda duran o kadına söyleyecek hiçbir sözümüz kalmaz. İki cevap da eksiktir, çünkü ikisi de aynı hatayı yapar: ilişkiyi bir hesap olarak görür.

Kapı kolundaki el sonunda iniyor. Kadın içeri giriyor, babasının yanına oturuyor ve muhtemelen bugün de aynı soruyu üçüncü kez cevaplıyor. Bunu bir borcu kapatmak için yapmıyor. Bunu, o adam olmasa kendisinin de olmayacağı için yapıyor. Ve bu, bir borçtan çok daha ağır bir şey.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.