Hiçbir Şey Yapmamak Da Bir Şey Yapmak mı?

Bölüm metni

Beş kişiye doğru giden bir yük var; kolu çevirirsen yön değişir, bir kişi ölür. Çevirirsen öldürmüş olursun, çevirmezsen sadece seyretmiş olursun — ama beş kişi ölür. Ahlakın en rahatsız edici sorusu şu: elini hiç sürmemek, gerçekten temiz kalmak mıdır?

Bir tramvay düşün. Freni boşalmış, rayda hızlanıyor, demir tekerlekler sapı kurumuş bir ses çıkarıyor. İleride, rayın üzerinde beş işçi var. Kazma sesinden tramvayı duymuyorlar, sırtları dönük, başları eğik. Tam senin durduğun yerin yanında bir makas kolu duruyor. Kolu çevirirsen tramvay yan raya sapar. Ama yan rayda da bir işçi var. Bir kişi. O da duymuyor.

Elin kolun üzerinde. Soğuk metal. Çevirirsen beş kişi akşam evine döner, bir kişi dönmez. Çevirmezsen beş kişi ölür ve senin elin hiçbir şeye dokunmamış olur.

Bu sahneyi 1967'de İngiliz ahlak felsefecisi Philippa Foot kurdu. Aslında onun derdi tramvay değildi; kürtaj tartışmasında ve tıp etiğinde kullanılan eski bir ilkeyi, çifte etki ilkesini sınamak istiyordu. Onun ilk kurgusunda kolu çeviren kişi yolcu değil, tramvayın vatmanıydı: zaten o aracı sürüyordu, zaten bir şey yapmak zorundaydı. Dokuz yıl sonra, 1976'da, Amerikalı felsefeci Judith Jarvis Thomson sahneyi değiştirdi ve bugün hepimizin bildiği hale soktu: kolun yanında duran kişi artık vatman değil, oradan geçen bir yabancı. Sorumluluğu olmayan biri. Sadece orada bulunan biri.

Thomson aynı düzeneği bir de başka türlü kurdu. Bu kez kol yok. Rayın üstünde bir üst geçitte duruyorsun. Yanında, korkuluğa yaslanmış, çok iri bir adam var. Onu aşağı itersen gövdesi tramvayı durdurur, beş işçi kurtulur, o ölür. Aritmetik değişmedi. Bir ölü, beş sağ. Ama bir şey değişti ve neyin değiştiğini tarif etmek bu kadar zor olmasa, bu konu yüz yıldır felsefe derslerinin ilk haftasında anlatılmıyor olurdu.

Bu iki soruyu insanlara sorduğunuzda çıkan tablo şaşırtıcı biçimde istikrarlıdır. Kol sorusunda her 10 kişiden yaklaşık 9'u çevireceğini söyler. Üst geçit sorusunda itmeye razı olanların oranı bazı çalışmalarda 10'da 1'e kadar düşer. Aynı insanlar. Aynı sayılar. Aynı beş hayat.

Şimdi bu tabloda kimsenin yüksek sesle konuşmadığı üçüncü bir seçeneğe bakalım. Kolu çevirmemek. İtmemek. Ellerini ceplerine sokup olanı izlemek.

Çoğumuz bunu bir seçenek olarak bile saymıyoruz. Trajedi olarak sayıyoruz, kader olarak sayıyoruz, "yapacak bir şey yoktu" diye sayıyoruz; ama bir tercih olarak saymıyoruz. Oysa sen oradaydın. Kol oradaydı. Çevirmeye gücün vardı ve çevirmedin. Ortada bir irade var, bir karar var, bir sonuç var. Tek eksik olan şey, parmaklarının metale değmiş olması.

İşte bu bölümün bütün meselesi o eksik temas. Hiçbir şey yapmamak gerçekten hiçbir şey yapmamak mı, yoksa failliğin en rahat, en görünmez, en kolay inkâr edilen biçimi mi?

Bu soru sana uzak geliyorsa, tramvayı rayların üzerinden indirelim. Bir iş yerinde çalışıyorsun. Bir yöneticinin genç bir çalışanı sistematik olarak aşağıladığını biliyorsun. Şikâyet etmek senin görevin değil; mağdur senden yardım istemedi; sen de o gün çok yorgundun. Bir sınıf grubunda yüz kırk kişi var ve on dört yaşında bir çocuk hakkında alay konusu bir fotoğraf dolaşıyor. Yüz otuz dokuz kişi okudu ve yazmadı. Sokakta kaldırımda yatan birinin yanından geçtin, biraz yavaşladın, sonra yürümeye devam ettin; çünkü arkadan gelen biri vardı, belki o bakar.

Hiçbirinde elini bir kola koymadın. Hepsinde bir kolun yanından geçtin.

Rayların ucundaki beş işçi meselesinin sahici tarafı burada. Tramvay bir düşünce deneyi; ama o deneyin ölçtüğü şey, yani sonucu doğurmakla sonucun olmasına izin vermek arasında kurduğumuz o kalın duvar, deney değil. Günlük ahlakımızın taşıyıcı duvarı o. Ceza hukuklarımız ona yaslanıyor, tıp pratiğimiz ona yaslanıyor, vicdanımızın gece rahat etmesi ona yaslanıyor. Öyleyse duvara yakından bakmamız lazım. Gerçekten taşıyor mu, yoksa sadece üzerine çok fazla şey yıkılmış bir paravan mı?

Duvarın adı felsefede "yapmak ile izin vermek ayrımı". Nereden geldiğini bulmak için Ortaçağ'a gitmek gerekiyor.

Thomas Aquinas, on üçüncü yüzyılda yazdığı büyük eseri Summa Theologiae'de, yani İlahiyat Toplamı'nda, meşru müdafaayı tartışırken çok sade bir şey söylüyor: bir eylemin iki etkisi olabilir. Saldırganın elinden kurtulmak için vurduğunda, amaçladığın şey kendi hayatını korumaktır; karşıdakinin ölmesi senin kastın değil, yaptığın şeyin yan etkisidir. Aquinas buradan, aynı fiilin iki ayrı yüzü olabileceği fikrini çıkarıyor. Sonraki yüzyıllarda bu düşünce dört şartlı bir ilkeye dönüştürüldü: yaptığın şey kendi başına kötü olmayacak, kötü sonucu kastetmeyeceksin, kötü sonucu iyi sonuca ulaşmanın aracı olarak kullanmayacaksın ve ortaya çıkan iyilik, katlanılan kötülükle orantılı olacak.

Üçüncü şart, tramvay sahnesindeki o açıklanamaz farkın anahtarı. Kolu çevirdiğinde yan raydaki adamın ölümü senin planının bir parçası değil. Diyelim o adam son saniyede rayı fark edip kenara atladı; planın bozulmaz, aksine mükemmel işler. Üst geçitte ise iri adamın gövdesi senin aletindir. Eğer o adam son saniyede kenara atlarsa bütün planın çöker, çünkü sen onun ölmesine ihtiyaç duyuyordun. Birinde ölüm yoldan çıkan bir sonuç, diğerinde ölüm yolun kendisi.

Bu ayrım incedir ve tıp ahlakının yüzyıllardır üzerinde yürüdüğü köprüdür. Ağır ağrısı olan bir hastaya, solunumunu baskılayacak kadar yüksek dozda ağrı kesici vermek ile o hastanın hayatını kasten sonlandırmak arasındaki fark bu köprüden geçer.

Peki köprü sağlam mı? 1975'te Amerikalı felsefeci James Rachels, bir tıp dergisinde, New England Journal of Medicine'de, yani New England Tıp Dergisi'nde yayımlanan kısa bir yazıyla bu köprüye bir balyoz indirdi. İki hikâye anlattı.

Birinci adam, Smith, altı yaşındaki kuzeni ölürse büyük bir mirasa konacak. Bir akşam çocuk banyoda yıkanırken içeri giriyor, başını suyun altında tutuyor, boğuyor, sonra olayı kaza gibi düzenliyor.

İkinci adam, Jones, tam aynı mirasın peşinde ve tam aynı planı kurmuş. Banyoya giriyor. Ama tam o anda çocuk kayıp düşüyor, başını vuruyor ve yüzü koyun suya kapanıyor. Jones memnuniyetle geri çekiliyor. Gerekirse bastıracak, ama gerekmiyor. Orada durup çocuğun boğulmasını seyrediyor.

Rachels'ın sorusu şu: Jones, Smith'ten daha iyi bir insan mı? Çünkü biri yaptı, diğeri yalnızca izin verdi. İkisinin kastı aynı, saiki aynı, sonucu aynı, aldıkları risk bile aynı. İkisi arasında, parmakların suya değip değmemesi dışında ahlaki olarak gösterebileceğin tek bir fark yok. Rachels buradan şunu çıkarıyor: öldürmek ile ölmeye bırakmak arasındaki fark, bizim sandığımız kadar ahlakın içinde değil; çoğu zaman sadece tarifin içinde.

Buna karşı söylenebilecek en güçlü şeyi, 1973'te bir başka İngiliz filozof, Bernard Williams söyledi. Onun kurgusunda Jim adında bir botanikçi, Güney Amerika'da küçük bir kasabaya varıyor ve meydanda duvara dizilmiş 20 kişi buluyor. Kumandan ona bir teklif ediyor: eğer konuk olarak sen bu 20 kişiden birini vurursan, diğerlerini salacağım; vurmazsan hepsini ben vuracağım.

Toplam zarar hesabı açık. Williams'ın itirazı hesaba değil, hesabın insanı neye dönüştürdüğüne. Diyor ki: ahlak bir hayatın bütününde kurulan bir şeydir, kim olduğuna dair bir bütünlük gerektirir; ve eğer dünyadaki her kötülük, onu durdurabilecek konumda bulunan herkesin hanesine yazılırsa, hiç kimsenin kendine ait bir hayatı kalmaz. Sen başkalarının yaptığı her şeyin faili olursun.

Dikkat et, bu artık tramvayın altındaki adam hakkında bir tartışma değil. Kolun yanında duran kişi hakkında bir tartışma. Yapmak ile izin vermek ayrımının asıl koruduğu şey, belki hiç de kurbanlar değil. Belki failin kendisi; benliğinin sınırları, uykusu, yarın aynaya bakarken anlatacağı hikâye.

Bu kuşku bir kez aklına girdiğinde, soru biçim değiştiriyor. Artık "izin vermek yapmaktan hafif midir" diye sormuyorsun. "Terk etmek bir fiil midir" diye soruyorsun. Ve bu soruyu asırlardır en soğukkanlı biçimde soranlar filozoflar değil, hukukçular oldu.

İngiliz ve Amerikan hukukunun ana gövdesinde, yani ortak hukuk geleneğinde, şaşırtıcı bir kural vardır: yabancı birini kurtarmak zorunda değilsin. Göletin kenarında oturup içindeki çocuğun boğulmasını seyredebilirsin, hiçbir ceza almazsın. Bu, hukukun insafsızlığından değil; o gelenekte sorumluluğun bir ilişkiden, bir sözleşmeden, bir üstlenmeden doğması gerektiği fikrinden kaynaklanır. Yolda yürüyen biri kimsenin ebeveyni, doktoru, cankurtaranı değildir.

Kara Avrupası bunu kabul etmedi. Fransız ceza kanununda tehlikede olan birine yardım etmemek başlı başına bir suçtur ve yıllarla ölçülen hapisle, on binlerce euroluk para cezasıyla karşılanır. Alman ceza kanununda da yardımda bulunmamanın kendi maddesi vardır. Türk Ceza Kanunu da aynı çizgide: yaşı, hastalığı veya yaralanması nedeniyle kendini idare edemeyecek durumda olan birine hâl ve koşulların elverdiği ölçüde yardım etmemek, ya da bunu yetkililere bildirmemek, tek başına suçtur; ve o kişi bu ihmal yüzünden ölürse ceza ağırlaşır. Aynı kanunda, bunun bir adım ötesi de var: belli bir yükümlülüğü olan birisi, yapmakla yükümlü olduğu şeyi kasten yapmadığında, ortaya çıkan ölüm "ihmali davranışla kasten öldürme" sayılır. Yani hukuk, en ağır fiili bile hareketsizlikle işlemenin mümkün olduğunu kabul ediyor.

Bu kabulün en berrak ifadelerinden biri, hiç beklenmeyecek bir yerde duruyor: Osmanlı'nın medeni kanunu Mecelle'nin başındaki küllî kaideler arasında. Orada şöyle bir madde var: susmaya bir söz yüklenemez; fakat söylemek gereken yerde susmak, beyanın kendisidir.

Bir hukuk metninin bundan daha felsefi bir cümle kurması zor. Sessizlik, kendiliğinden bir anlam taşımaz. Ama konuşmanın borç olduğu bir yerde sessizlik, artık boşluk değildir; bir cevaptır. Sen söylemesen de kayda geçmiştir.

İslam düşüncesinin bu meseleye getirdiği ikinci kavram daha da ilginç: farz-ı kifaye. Bazı yükümlülükler herkesin tek tek üzerine değil, topluluğun bütününün üzerine binmiştir. İçlerinden yeterli sayıda kişi yerine getirirse, diğerlerinin üzerinden kalkar. Ama hiç kimse yerine getirmezse, yükümlülük kalkmaz; aksine herkesin üzerinde kalır. Toplulukta bulunan tek tek bütün insanlar sorumlu olur.

Bu formülün ne kadar güçlü bir fikir olduğunu fark etmek için, onu kalabalığın psikolojisiyle yan yana koy. Kalabalık, sorumluluğu bölerek azaltır: on kişi varsa her birinin payına onda bir düşüyormuş gibi gelir. Farz-ı kifaye tam tersini yapıyor: eğer kimse kalkmadıysa, kalabalık payı bölmez, çoğaltır. On kişinin hiçbiri yapmadığında ortaya on tane onda bir suç değil, on tane tam sorumluluk çıkar.

Gazâlî, on birinci yüzyılda yazdığı İhyâ'da, yani Din İlimlerinin Diriltilmesi'nde, bu konuya müstakil bir kitap ayırır: iyiliği söylemek ve kötülükten sakındırmak. Orada tartıştığı şey teorik bir ödev değil, pratik bir cesaret problemidir: gören adam neden susar, nerede susması mazur görülür, ne zaman susması onu ortağa dönüştürür. Mecelle'nin başka bir kaidesi bu hesabı daha da inceltir: kötülüğü savmak, faydayı elde etmekten önce gelir. Yani seçim her zaman iyi ile kötü arasında değildir; çoğu zaman iki zarar arasındadır ve o zaman hafif olanı tercih etmek, hiç tercih etmemekten daha ahlakidir.

Burada bir ayrımı kaçırmamak lazım, çünkü bütün hareketsizlikler aynı şey değil. Çin düşüncesinin temel metinlerinden Tao Te Ching, yani Yol ve Erdem Kitabı, insanı tam tersi bir yere çağırır: wu wei, yani zorlamadan eylemek, müdahaleyi geri çekmek. Suyun taşı yarmak için taşla dövüşmemesi gibi. Ama dikkat edilirse bu bir ihmal öğretisi değil, bir ustalık öğretisidir. Orada geri çekilen el, tembellikten değil, ne zaman karışmanın zarar vereceğini bildiğinden geri çekilir. İhmalle irade arasındaki fark burada: biri yapmayı seçer, diğeri seçmemeyi seçer. Birinci durumda failsin. İkincisinde de failsin, ama olduğunu kabul etmiyorsun.

Türk düşüncesinde bu hesabı en keskin biçimde yapan isimlerden biri Nurettin Topçu'dur. 1934'te Sorbonne'da savunduğu doktora teziyle, Fransa'da felsefe doktorası alan ilk Türk oldu. Tezin adı "Conformisme et Révolte", yani Uyumculuk ve İsyan; Türkçede İsyan Ahlâkı diye bilinir. Topçu'nun oradaki iddiası tam bu bölümün kalbine düşüyor: ahlak, hazır bulduğu düzene uyum sağlamak değildir. Alışkanlığa, âdete, kalabalığın onayına kendini bırakan insan, ahlaklı değil, sadece uysaldır. Gerçek ahlak bir isyan hamlesi ister. Yani "ben karışmadım" demek, Topçu'nun gözünde masumiyet değil; ahlaki hayatın hiç başlamamış olması.

Bunu en yakın hale getiren örneği 1972'de Peter Singer verdi. Diyor ki: bir göletin yanından geçiyorsun, suda bir çocuk boğuluyor, su diz boyu. Girip çıkarsan ayakkabın gider, pantolonun çamur olur, bir toplantıya geç kalırsın. Hiç kimse "girmek zorunda değildi" demez. Singer'ın asıl sorusu şu: öyleyse bin kilometre öteki ölüm, neden ayakkabından daha değersiz? Mesafe ahlaki bir kavram mı, yoksa sadece coğrafi bir kavram mı?

Şimdi kolu çevirmesi gerçekten gereken insanlara bakalım. Çünkü bazı meslekler, insanı tam o makasın başında çalışmaya mahkûm eder.

Triyaj kelimesi Fransızcada ayırmak, elemek demek. Modern biçimini savaş alanında, Napolyon'un başcerrahı Dominique Jean Larrey verdi. Larrey'in getirdiği yenilik bugün sıradan gelebilir ama o gün devrimdi: yaralılara rütbesine göre değil, ihtiyacına göre bakmak. Ve bunun kaçınılmaz diğer yüzü: kimilerine bakmamaya karar vermek. Triyajın özü hiçbir zaman kimi kurtaracağını seçmek değildi; kimi beklemeye, bazen de ölmeye bırakacağını seçmekti.

2020'nin mart ayında İtalya'nın kuzeyindeki hastanelerde bu seçim teorik olmaktan çıktı. Yoğun bakım yatakları doldu, solunum cihazı sayısı hasta sayısının altına indi. İtalyan anesteziyoloji ve yoğun bakım hekimleri derneği, o günlerde kaynakların yetmediği uç durumlarda hangi ölçütlerin gözetilebileceğine dair öneriler yayımladı ve bu belge dünyada büyük tartışma yarattı. Çünkü belge, hiçbir hekimin yüksek sesle söylemek istemediği şeyi kâğıda geçirmişti: bu odada kolu çevirmemek diye bir seçenek yok. Cihazı birine takmak, aynı anda bir başkasına takmamaktır. Elini hiçbir şeye sürmemek, bu işin tanımında yok.

O hekimlerin yaşadığı şeyin adı felsefede ahlaki artık diye geçer. Doğru olanı yaptığın halde üzerinde kalan leke. Tramvay sahnesinin anlattığı en acı şey belki bu: bazı durumlarda temiz çıkış yoktur ve temiz kalmaya çalışmak, çıkışı başkasının üzerine yıkmaktan başka bir şey değildir.

Şimdi madalyonun öbür yüzüne, yani kolun yanında duran ama dokunmayan kalabalığa gelelim. Bu konuda hepimizin ezberlediği bir hikâye var ve o hikâyenin kendisi bile bir ihmal dersidir.

13 Mart 1964'te, New York'un Queens semtinde, Kitty Genovese adında 28 yaşındaki bir kadın evinin önünde öldürüldü. İki hafta sonra, New York'un büyük gazetesi New York Times, 38 komşunun saldırıyı gördüğünü ve hiçbirinin hiçbir şey yapmadığını yazdı. Bu haber sosyal psikolojiyi ve kamu vicdanını onlarca yıl şekillendirdi. Ama sonraki araştırmalar, özellikle 2000'lerde yapılan incelemeler, haberin ciddi biçimde abartılı olduğunu gösterdi. 38 kişi olayı baştan sona izlememişti; çoğu ne olduğunu anlamamış, karanlıkta sesler duymuştu. En az biri pencereden bağırdı ve saldırganı bir süre uzaklaştırdı. En az biri polisi aradı. Ve komşusu Sophia Farrar, karanlıkta merdiven boşluğuna inip Genovese'yi buldu, son dakikalarında onu kollarında tuttu.

Yani hepimizin "kimse bir şey yapmadı" hikâyesi olarak öğrendiği olayda, birkaç kişi bir şeyler yaptı; sadece yeterli olmadı. Bu düzeltme, dersi hafifletmiyor, yerini değiştiriyor: asıl mesele insanların taş kalpli olması değil, kimsenin olanı tam olarak kendi meselesi haline getirememesi.

Bunun mekaniğini 1968'de iki Amerikalı psikolog, John Darley ve Bibb Latané ölçtüler. Deneklerini odalara aldılar, yan odadan birinin nöbet geçirdiğini duyurdular. Denek odada yalnızsa, yaklaşık yüzde 85'i yardım etmek için harekete geçiyordu. Odada başka insanlar olduğunu bildiğinde bu oran yüzde 31'e düşüyordu. Kalabalık yardımı artırmıyor, dağıtıyordu. Buldukları şeye sorumluluğun yayılması dediler. Ve bu, "elimi sürmedim" cümlesinin ardındaki asıl mekanizma: kimse hayır demiyor, herkes "benim sıram değil" diyor.

Yirmi birinci yüzyılın yaptığı şey, bu mekanizmayı tesadüften sisteme çevirmek oldu.

Bugün kolun yanında panik içinde duran bir yabancı yok. Masa başında, sabah kahvesinin yanında, hiçbir tehlikenin olmadığı bir odada oturan bir mühendis var. O mühendis, otonom bir aracın fren mesafesi yetmediğinde ne yapacağını, olaydan yıllar önce, soğukkanlılıkla yazıyor. Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nde kurulan Moral Machine, yani Ahlak Makinesi deneyi tam bunu sormak için yapıldı ve 233 ülke ve bölgeden insanlardan yaklaşık 40 milyon karar topladı. Sonuçlar kültürden kültüre değişiyordu; hangi hayatın öne alınacağına dair sezgiler coğrafyaya göre kayıyordu.

Ama o deneyin en önemli bulgusu, kimin kurtarıldığı değil. Şu: yazılımda hiçbir şey yapmamak diye bir satır yoktur. Bir aracın hiçbir tercih yapmaması, "olduğu gibi devam et" demektir ve o da bir tercihtir, üstelik önceden, serinkanlılıkla, milyonlarca araç için bir kerede verilmiş bir tercih. Kolu çevirmeyen yabancının bütün ahlaki sığınağı, kararın ani oluşuydu; şaşkınlığıydı. Kodda şaşkınlık yok.

Bunun en çarpıcı kanıtı rayların üstünde değil, sağlık bürokrasisinde. Organ bağışında bazı ülkeler katılmak isteyenin form doldurmasını ister, bazıları ise herkesi bağışçı sayıp istemeyenin çıkmasını ister. Avusturya ile Almanya'yı karşılaştıran çalışmalar, birinci sistemde bağış oranının yüzde 10'lar civarında kaldığını, ikinci sistemde ise yüzde 99'a dayandığını gösterdi. Aynı kıta, aynı dönem, benzer insanlar. Değişen tek şey, formu doldurmayanın hangi tarafa düştüğü. Yani hiç karar vermeyen milyonlarca insanın kaderini, o formu tasarlayan birkaç kişi belirledi. Hayat kurtaran da, kurtarmayan da, "hiçbir şey yapmayanlar" oldu.

Tramvayın bize bıraktığı asıl miras burada ortaya çıkıyor. Yüz yıl boyunca o deneyi, bir insanın ahlaki cesaretini ölçen bir sınav gibi okuduk: sen çevirir miydin? Oysa deneyin bugüne bakan yüzü başka bir soru soruyor. Rayları kim döşedi? Freni kim ihmal etti? O makası kimin eline verdiler, kimden sakladılar? Beş işçiyi oraya kim gönderdi ve niye kimse onlara tramvayın geldiğini haber verecek bir düzen kurmadı?

Çünkü modern hayatın gerçek becerisi, insanları zor seçimler yapmaya zorlamak değil. Tam tersi. Dünyayı öyle düzenlemeyi öğrendik ki hiç kimse elinin kolun üstünde olduğunu hissetmiyor. Karar bir forma, bir varsayılan ayara, bir prosedüre, bir kuruma, bir satır koda gömülüyor; ve gömüldüğü yerde kimsenin yüzü yok. Sorumluluk ortadan kalkmıyor; sadece o kadar ince dilimlere ayrılıyor ki hiçbir dilim bir insanın uykusunu kaçırmaya yetmiyor.

Mecelle'deki o cümle, bütün bu makineye bakarken hâlâ ayakta duruyor: söylemek gereken yerde susmak, beyanın kendisidir. Hiçbir şey yapmamak bir şey yapmak mıdır sorusunun cevabı, galiba şu kadar sade. Hiçbir şey yapmamak, o kolun yanında durduğunu bilmediğin sürece hiçbir şey yapmamaktır. Bildiğin an, eline dokunmasan bile, o kol senin.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.