Seni Yok Etmek İsteyene de Hoşgörü mü?

Bölüm metni

Hoşgörülü olmakla övünürüz; ama bir düşün — gerçekten katlanmakta zorlandığın kaç şey var, yoksa yalnızca umursamadığın şeylere mi müsamaha gösteriyorsun? Ve asıl soru şu: hoşgörüyü ortadan kaldırmak için örgütlenen birine de hoşgörü göstermek zorunda mısın? Çünkü bu soruya "evet" dersen hoşgörü intihar eder, "hayır" dersen onu ilk sen çiğnemiş olursun.

Bir apartman toplantısı düşünün. Yılın en sıkıcı bir buçuk saati; aidat, çatı yalıtımı, asansör bakımı. Sonra biri söz alıyor ve hiç beklenmedik bir şey söylüyor: bu binada şu insanların oturmaması gerektiğini düşünüyorum. Bir sessizlik oluyor. Oradaki herkes, o anda, iki ayrı şeyi birden hissediyor. Birincisi, bu adamın da konuşma hakkı var, burası onun da evi. İkincisi, bu adam tam olarak başkalarının burada olma hakkını tartışmaya açtı. Yani katlanmamız istenen fikir, katlanmanın kendisini ortadan kaldırmayı öneren bir fikir.

İşte bütün bir düşünce geleneğinin en can sıkıcı sorusu, çatı yalıtımı maddesinin arasından böyle sızar hayata. Hoşgörü nereye kadar? Kendisini yok etmek isteyene de hoşgörü gösterilecek mi? Bu soruyu sormadan önce, sözün kendisini biraz eşelemek gerekiyor, çünkü Türkçede hoşgörü kelimesi yenidir ve biraz yanıltıcıdır. Ondan önce müsamaha denirdi, tahammül denirdi, tolerans denirdi. Batı dillerindeki karşılığı Latince tolerare fiilinden gelir ve anlamı tam olarak şudur: taşımak, yüklenmek, dayanmak. Yani kelimenin kökünde gülümseme yok, ağırlık var. Hoşgörü, bir şeyi hoş görmek değil; hoş bulmadığın bir şeyi, buna rağmen taşımaktır.

Bu ayrım küçük bir dil meselesi gibi görünür ama her şey buna bağlı. Çünkü hoşgörünün en sık karıştırıldığı şey umursamazlıktır. Komşumun ne yediğini, hangi takımı tuttuğunu, hangi tanrıya inandığını hiç merak etmiyorsam, bunu görmezden gelmem bana hiçbir şeye mal olmaz. Orada bir fazilet yoktur, yalnızca ilgisizlik vardır. Hoşgörü ise ancak bir itirazın üstünde durabilir. Bir şeyi yanlış, hatta zararlı buluyorsam, buna rağmen onu yasaklamaktan, susturmaktan, cezalandırmaktan el çekiyorsam, orada gerçekten bir yük taşıyorum. Dolayısıyla hoşgörü, kayıtsız insanın değil, kanaatli insanın problemidir. Hiçbir şeye inanmayanın hoşgörecek bir şeyi de yoktur.

Bu yükün altında bir de gizli bir hakaret saklıdır ve bunu en açık söyleyenlerden biri Goethe olmuştur. Düşüncelerini ve özlü sözlerini topladığı defterlerde, hoşgörünün aslında geçici bir tutum olması gerektiğini yazar; hoşgörü kabule, tanımaya varmalıdır, çünkü yalnızca katlanmak, der, hakaret etmektir. Çok sert bir cümle ama haklı bir yeri var. Birine "senin varlığına tahammül ediyorum" demek, ona eşit olduğunu söylemek değildir. Üstünde bir yerden, buyurma gücünü elinde tutan bir yerden konuşmaktır. Bu yüzden hoşgörü, insanlık tarihinin en büyük kazanımlarından biri olduğu kadar, en kibirli kelimelerinden biridir de.

Şimdi iki şeyi birden gördük. Hoşgörü, kayıtsızlık değil, bir yük. Ve bu yükü taşıyan taraf, taşıdığı şeyin üstünde bir güce sahip. O halde asıl soru şekil değiştiriyor. Soru artık, iyi insan ne kadar sabırlı olmalı, değil. Soru şu: bu gücü elinde tutan bir toplum, kendisini ortadan kaldırmayı programına yazmış bir fikre karşı ne yapacak? Sabrederse, sabrın sonunda sabredecek kimse kalmayabilir. Sabretmezse, sabretmediği anda zaten o fikre benzemeye başlar.

Bu çıkmaz, bir kişinin karakter zaafı değil, hoşgörünün yapısında olan bir çatlaktır. Ve ilginç olan şu: bu çatlağı fark eden ilk insanlar, hoşgörünün düşmanları değil, onun en büyük savunucuları oldu. Hoşgörüyü bir ilke olarak kuran adamların hemen hepsi, kurdukları ilkenin kenarına kendi elleriyle bir çizgi çektiler. O çizgiyi nereye çektiklerine bakmak, bize bugünkü apartman toplantısı hakkında da bir şey söyleyecek.

1685 yılında Fransa kralı 14. Louis, ülkedeki Protestanlara yaklaşık bir asırdır sınırlı bir güvence sağlayan düzenlemeyi kaldırdı. Sonuç, Avrupa'nın gördüğü en büyük mülteci dalgalarından biriydi; yüz binlerce insan evini, atölyesini, mezarlığını bırakıp Hollanda'ya, İngiltere'ye, Prusya'ya kaçtı. O sırada Hollanda'da, kendisi de siyasi şüphe altında ülkesinden uzaklaşmış olan bir İngiliz hekim ve filozof yaşıyordu: John Locke. Amsterdam'da, limanda, kilise avlularında, Fransızca konuşan o bitkin kalabalığı gördü. Ve bir mektup yazdı.

Latince adıyla Epistola de Tolerantia, yani Hoşgörü Üstüne Bir Mektup, 1689'da, yazarın adı konmadan basıldı. Locke'un bu metindeki asıl hamlesi, çoğu kişinin sandığı gibi "insanlar birbirine iyi davransın" demek değildi. Çok daha soğukkanlı ve çok daha yıkıcı bir şey söyledi: zor kullanmak, din işinde teknik olarak işe yaramaz. Çünkü devletin elinde hapis vardır, para cezası vardır, sürgün vardır, kılıç vardır; bunların hepsi davranışı değiştirir. Ama imanın yeri davranış değil, zihnin iç kanaatidir. Bir insana işkenceyle istediğiniz cümleyi söyletebilirsiniz; ona o cümleye inandıramazsınız. Dolayısıyla dinî zorlama yalnızca zalim değil, aynı zamanda beyhudedir. Devlet, bu alanda eline aldığı araçla ulaşmak istediği amaca yapısı gereği ulaşamaz.

Bu, hoşgörüyü merhamete değil, akla bağlayan çok güçlü bir argümandı. Ve Locke bu argümanı kurduktan hemen sonra, kendi eliyle sınırlarını işaretledi. Mektubun sonlarında birkaç istisna sayar. Tanrı'ya inanmayanlara hoşgörü gösterilemez, der; çünkü ona göre yeminin bağlayıcılığı tanrısal bir yaptırıma dayanır, onu tanımayan adamın sözüne toplum güvenemez. Bir başka istisna, bağlılığını başka bir ülkenin siyasi otoritesine vermiş olanlardır; Locke burada hem dolaylı olarak kendi devrindeki Katolikleri, hem de açık bir örnek olarak, kendi deyişiyle Konstantinopolis'teki müftüye itaatle bağlı saydığı bir Müslümanı anar. Bu istisnaların bugünkü gözle savunulacak yeri yok; ikisi de dönemin siyasi korkularıyla fazlasıyla yüklü. Ama üçüncü istisna bambaşka bir cinstendir ve sarsıcı derecede moderndir. Locke der ki, başkalarına hoşgörü tanımayı reddeden bir öğretinin, kendisi için hoşgörü talep etmeye hakkı yoktur.

Bakın bu cümle, hoşgörünün kurucu metninin içine, hoşgörünün sınırı olarak yerleştirilmiş. Yani sorumuzun cevabı, soruyu ilk ciddi biçimde soran adamın elinden, daha 17. yüzyılda, bir kenar notu olarak çıkıyor. Hoşgörü burada tek taraflı bir armağan değil, karşılıklı bir anlaşma gibi düşünülmüş. Masaya oturan herkes, masanın kendisini korumaya söz veriyor.

Yaklaşık 170 yıl sonra, 1859'da, John Stuart Mill aynı meseleyi bu kez din değil düşünce ve söz üzerinden ele aldı. Özgürlük Üzerine adlı kitabında ortaya koyduğu ölçüt bugün hâlâ tartışmaların merkezinde: bir insanın eylemine toplumun karışma hakkı, ancak o eylem başkalarına zarar verdiğinde doğar. Kendine zarar vermek, tek başına, yeterli gerekçe değildir. Mill bu ilkeyi söze gelince incelikli bir yerden keser. Kitabın ünlü örneği şudur: tahıl tüccarlarının yoksulu açlığa mahkûm ettiği fikri, bir gazetede yazıldığında korunur, çünkü orada bir iddia vardır ve tartışılabilir. Aynı cümle, öfkeli bir kalabalığın önünde, tüccarın evinin kapısında, meşaleler elde haykırıldığında artık bir fikir değildir; bir eylemin fitilidir.

Mill'in çizgisi burada çok önemli bir yere düşer. Çizgi fikrin içeriğinde değil, sözün ne yaptığındadır. Bir düşünceyi ne kadar sevmediğiniz, onu yasaklamak için gerekçe olamaz. Ama bir söz, tartışmadan çıkıp doğrudan bir zararın mekaniğine girmişse, artık korunan şeyin dışına taşmıştır. Locke'un karşılıklılık ölçütüyle Mill'in zarar ölçütü yan yana konduğunda, elimizde kaba ama işler bir ölçek oluşuyor: masada kalmayı kabul eden her fikir korunur, masayı devirmeye geçen el korunmaz.

Bu tartışma sık sık Avrupa'nın 17. yüzyılda icat ettiği bir şey gibi anlatılır. Oysa birlikte yaşamanın çok daha uzun bir tecrübesi var ve bu tecrübenin bir kısmı bu coğrafyaya ait.

Kur'an'ın en kısa surelerinden biri, Kâfirun suresi, bir reddin ve bir ayrılığın son cümlesiyle kapanır: lekum dînukum ve liye dîn. Sizin dininiz size, benim dinim bana. Bu cümlenin tonu dikkat çekicidir. Bir uzlaşma, bir ortak nokta, bir sentez önermez; aksine farkı bütün keskinliğiyle kabul eder ve tam oradan bir birlikte yaşama imkânı çıkarır. Aynı metnin bir başka yerinde, Bakara suresinin 256. ayetinde, daha doğrudan bir ifade vardır: dinde zorlama yoktur.

Bu ayetin ne anlama geldiği, İslam düşüncesinin yüzyıllar süren tartışma konularından biridir. Ama Türk düşünce tarihi açısından önemli bir yorum hattı, Semerkant'ta yaşamış ve 944 yılında vefat etmiş olan Ebû Mansûr el-Mâtürîdî'den geçer. Mâtürîdî'nin imana bakışı şöyle özetlenebilir: iman, kalbin tasdikidir. Yani yerinin neresi olduğu sorusunun cevabı, dilin söyledikleri ya da bedenin yaptıkları değildir. Bu teolojik tespitin siyasi sonucu doğrudandır: kılıçla elde edilen ikrar, iman değildir, çünkü imanın bulunduğu yere kılıç ulaşmaz. Locke'un 17. yüzyılda "zorlama beyhudedir" diyerek kurduğu argümanın çok benzeri, 10. yüzyılda Maveraünnehir'de, bambaşka bir dilin ve bambaşka bir kaygının içinde kurulmuştu.

Fikrin yanında bir de pratik var. 1453'ten sonra Osmanlı idaresinin kurduğu düzende, farklı dinî topluluklar kendi iç hukuklarıyla, kendi mahkemeleriyle, kendi okullarıyla yaşadı. Fatih Sultan Mehmed 1454'te İstanbul'da Rum Ortodoks patrikliğini yeniden kurdu ve patriğe cemaati üzerinde geniş bir yetki tanıdı. 1463'te Bosna'da, Fransisken rahiplerine verdiği ahidnamede, kiliselerine dokunulmayacağını, rahiplerin gidip gelmekte serbest olacağını yazdırdı. Bu düzen yüzyıllar boyunca, Avrupa'nın din savaşlarıyla parçalandığı bir dönemde, çok dilli ve çok dinli kalabalıkları aynı şehirlerde tuttu.

Ama bu tecrübeyi olduğundan başka bir şey gibi anlatmak doğru olmaz. Bu düzen eşitlik değildi; hiyerarşiydi. Gayrimüslim tebaa cizye öderdi, mahkemede tanıklığı farklı değerlendirilirdi, kıyafetten binanın yüksekliğine kadar bir dizi kısıtla yaşardı. 1856'daki Islahat Fermanı'na kadar hukuki eşitlik bir hedef olarak bile konmamıştı. Yani buradaki şey, modern anlamda eşit vatandaşlık değil, farklılığın idare edilmesiydi. Yunus Emre'ye atfedilen o bilinen dizelerde, 72 milleti bir gözle görmeyenin müderris olsa bile hakikatte asi olduğu söylenir; bu, bir tasavvuf ahlakının yüksek ölçüsüdür, bir hukuk düzeninin tarifi değil.

Ve asıl ilginç nokta şu: bu düzenin de çok net bir çizgisi vardı. Farklı inanç, farklı dil, farklı ibadet serbestti. Serbest olmayan tek şey, düzenin kendisine el kaldırmaktı. İsyan, bu çerçevenin dışındaydı ve karşılığı ağırdı. Yani tarihte karşımıza çıkan hiçbir birlikte yaşama düzeni sınırsız değildir. Hepsinin bir eşiği var. Locke'un eşiği karşılıklılıktı, Mill'in eşiği zarardı, Osmanlı düzeninin eşiği nizamın kendisiydi. Soru hiçbir zaman "sınır olsun mu" değil. Soru her zaman şu: sınır nereye çizilecek ve onu kim çizecek?

Bu soruyu bütün ağırlığıyla soran kişi, bir dünya savaşının ortasında, Avrupa'dan kaçmış, Yeni Zelanda'da ders veren Avusturyalı bir filozoftu. Karl Popper, 1945'te yayımlanan Açık Toplum ve Düşmanları adlı kitabının yedinci bölümüne düştüğü bir notta, mesele hakkında bugüne kadar yazılmış en çok alıntılanan paragrafı yazdı. Sınırsız hoşgörü, der, hoşgörünün yok oluşuna varır. Hoşgörüyü hoşgörmeyenlere karşı da sınırsızca uygularsak, hoşgörülü toplumu ve onunla birlikte hoşgörünün kendisini savunamaz hale gelir, ortadan kalkmasına izin vermiş oluruz.

Popper bunu boşlukta söylemiyordu. Gözünün önünde, bir anayasanın tanıdığı bütün özgürlükleri kullanarak iktidara gelmiş ve iktidara gelir gelmez o anayasayı ortadan kaldırmış bir hareketin bıraktığı enkaz vardı. Hoşgörünün paradoksu onun için akademik bir bulmaca değil, yakın geçmişin bizzat yaşanmış tarifi idi.

Ama Popper'ı alıntılayanların büyük kısmı aynı notun devamını atlar; oysa bütün incelik orada. Popper, bundan "hoşgörüsüz felsefelerin dile getirilmesini her zaman bastırmalıyız" sonucunun çıkmadığını açıkça yazar. Onları akılcı tartışmayla karşılayabildiğimiz ve kamuoyunun baskısıyla dizginleyebildiğimiz sürece, der, bastırmak kesinlikle akılsızlık olur. Hakkımızı saklı tuttuğumuz durum çok daha dar bir durumdur: karşı taraf bizimle akıl düzeyinde buluşmayı reddediyorsa, bütün tartışmayı baştan yasaklıyorsa, kendi izleyicilerine argümana argümanla değil yumrukla ve silahla cevap vermeyi öğretiyorsa, iş değişir. Yani Popper'ın ölçütü fikrin içeriği değil, fikrin tartışmaya girip girmeyi kabul etmesidir. Locke'un karşılıklılığıyla, Mill'in zarar çizgisiyle şaşırtıcı biçimde aynı yere bakıyor.

1971'de John Rawls, Bir Adalet Teorisi'nde aynı sorunu daha soğuk bir hukuk diliyle ele aldı ve benzer bir yere vardı: hoşgörülü bir topluluk, kendi güvenliğinin gerçekten tehlikede olduğuna makul gerekçelerle inanmadıkça, hoşgörüsüz olanı hoşgörmekten vazgeçmemelidir. Buradaki "gerçekten" ve "makul gerekçe" kayıtları, bütün ağırlığı taşıyan kelimelerdir.

Bu fikrin kurumsal karşılığı da var ve adı mücadeleci demokrasi. Terimi 1937'de, yine bir Alman mülteci olan hukukçu Karl Loewenstein ortaya attı: demokrasi, kendisini yıkmak isteyenlere karşı kendini savunacak hukuki araçlara sahip olmalı. Bu düşünce savaştan sonra doğrudan anayasa metnine girdi. Alman Anayasası'nın 21. maddesi, hedefleri bakımından özgür demokratik temel düzeni ortadan kaldırmayı amaçlayan partilerin anayasaya aykırı olduğunu söyler ve bu kararı vermeyi tek bir yere, Anayasa Mahkemesi'ne bırakır. Bu yetki fiilen iki kez kullanıldı: 1952'de bir aşırı sağ parti, 1956'da komünist parti kapatıldı.

En öğretici olan ise yasaklanmayan davadır. 2017 yılında aynı mahkeme, aşırı sağ bir partinin kapatılması istemini reddetti. Gerekçe, partinin amaçlarını masum bulması değildi; mahkeme amaçların anayasal düzenle bağdaşmadığını açıkça tespit etti. Reddin sebebi şuydu: parti, o amaçlara ulaşma potansiyeline sahip değildi. Yani tehlike, kurumları yıkacak ağırlıkta değildi. Bu karar, Popper'ın atlanan cümlesinin neredeyse harfi harfine uygulanmasıdır. Hoşgörüsüzü hoşgörüyoruz, çünkü onunla tartışarak ve seçim sandığında baş edebiliyoruz.

Ve burada, bütün bu zincirin en tehlikeli halkasına geliyoruz. Paradoksun çözümü olarak sunulan bu yetki, aynı zamanda kötüye kullanılmaya en açık yetkidir. Çünkü her iktidar, karşısındaki muhalefeti "düzeni yıkmak isteyenler" diye tanımlamaya yapısal olarak eğilimlidir. Hoşgörünün paradoksu, eline bu gerekçeyi alan birinin elinde çok kolay bir biçimde, hoşgörüyü kaldırmanın bahanesine dönüşür. Tam da bu yüzden ölçütün, duygusal değil usule dayalı olması gerekir. "Bu fikri tehlikeli buluyorum" bir ölçüt değildir; bunu herkes her fikir için söyleyebilir. Ölçüt, somut ve dışarıdan denetlenebilir olmalı: şiddete çağrı var mı, seçimi ortadan kaldırma programı var mı, mahkemeyi tanımama beyanı var mı, karşı tarafın varlığını hukukun dışına çıkarma hedefi var mı. Bu kadar dar tutulmadığında, kendini savunan demokrasi ile kendini savunduğunu söyleyen otorite birbirinden ayırt edilemez hale gelir.

Bütün bunların çok uzak göründüğü yerde, aslında aynı mesele gündelik haliyle önümüze geliyor. Bir sosyal medya platformunun hangi içeriği kaldıracağına karar vermesi, bir üniversitenin kimi konuşmacı olarak davet edeceğini tartışması, bir okul veli toplantısının hararetlenmesi; hepsinde aynı yapı var. Ve hepsinde aynı iki hatadan birine düşme riski var: ya her şeye katlanıp masanın devrilmesine izin vermek, ya da katlanmadığımız her şeyi "zaten hoşgörüsüz" ilan ederek masayı kendi elimizle küçültmek.

Başladığımız apartman toplantısına dönersek, bu geleneğin verdiği cevap "sabret" ya da "sustur" değil. Cevap daha çok şudur: hoşgörü bir duygu değil, bir sözleşmedir. Masada oturmanın bir tek şartı var; masayı tanımak. Komşunun fikrini çirkin bulmak onu dışarı atmak için yeterli değildir; onunla tartışmak, ikna etmeye çalışmak, oy çokluğuyla yenmek bunun için var. Ama o fikir, başkalarının o masada bulunma hakkını ortadan kaldırmayı hedefliyorsa ve bunu tartışmayla değil fiili güçle yapmaya geçmişse, orada hoşgörüyü geri çeken biz değiliz. Masadan kalkan, masayı tanımayı reddeden taraftır.

Bu, iç rahatlatan bir cevap değil. Çünkü o çizginin nereye düştüğünü her seferinde yeniden, somut olayın içinde, elimizde kesin bir cetvel olmadan takdir etmek zorundayız; ve her takdir bir hata payı taşır. Hoşgörünün gerçek mirası da belki bu: bize bir huzur vermiyor, bir ödev veriyor. Kendimizi savunurken savunduğumuz şeye benzememeyi sürdürme ödevi. Ve o çizgiyi çekme yetkisini, onu en çok kötüye kullanmak isteyecek olanın eline bırakmamak için kurum kurma, mahkeme kurma, usul yazma ödevi. Hoşgörü, iyi niyetli insanların erdemi olarak kaldığı sürece kırılgandır; ancak kötü niyetli insanların elinde de ayakta kalacak kurallara dönüştüğünde bir şey ifade eder.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.