Eseri mi Yargılıyorsun, Yapanı mı?

Bölüm metni

Yıllarca dinlediğin bir şarkının sahibi hakkında çirkin bir haber okuyorsun ve o şarkı bir anda kulağında bozuluyor. Ama değişen ne? Notalar aynı, sözler aynı — demek ki sen eseri hiç tek başına dinlemiyordun.

Gece yarısına yaklaşıyor, mutfakta bulaşıkları yıkıyorsun ve kulaklığında 11 yıldır sevdiğin bir şarkı çalıyor. O şarkıyla bir yaz tanıdın, bir ayrılık geçirdin, bir arkadaşına dinlettin. Derken telefonun titriyor. Bir haber. Şarkıyı söyleyen insan hakkında, ağır bir şey. Haberi okurken şarkı çalmaya devam ediyor. Nakarat geliyor. Aynı nakarat.

Burada çok tuhaf bir şey oluyor ve genellikle üzerinde durmadan geçiyoruz. Havadaki hiçbir şey değişmedi. Ses dalgalarının frekansı aynı, melodinin yürüyüşü aynı, o sevdiğin ikinci sesin girdiği an aynı yerde. Fizik olarak dünyada hiçbir şey olmadı. Ama bir şey oldu. Nakarat sana artık batıyor. Parmağın ekranda o küçük üç noktaya gidiyor ve çalma listesinden kaldır diyor.

Soru şu: bozulan ne? Nota mı, kulak mı?

Bu soruyu sorarken ilk tepki hep aynıdır: eseri sanatçıdan ayırmak lazım. Kulağa olgun, soğukkanlı ve adil geliyor. Üstelik hepimiz zaten böyle yapıyoruz. Carlo Gesualdo, Venosa prensi, 1590'da karısını ve sevgilisini öldürdü. Mahkemeye çıkmadı, çünkü asilzadeydi. Yazdığı madrigaller bugün hâlâ söyleniyor, hâlâ müzik tarihinin en cesur armonik buluşlarından sayılıyor, hâlâ konser salonlarında insanları ürperterek susturuyor. Kimse salondan çıkmıyor. Caravaggio 1606'da Roma'da bir adamı öldürdü, boynuna ölüm cezası asılı halde şehirden kaçtı, kaçak olarak resim yapmaya devam etti. Tabloları hâlâ kiliselerde, mihrabın tam üstünde duruyor. Kimse kilisede huzursuz olmuyor.

Yani eseri yapandan ayırmayı biliyoruz. Ama dikkat et: bunu beceri olarak değil, mesafe olarak yapıyoruz. Gesualdo'yu affetmedik, sadece onunla aynı sokakta yaşamıyoruz. Öldürdüğü kadının adı bizim için bir dipnot. 400 yıl bizim yerimize o ayırma işini yaptı. Olgunluk sandığımız şeyin bir kısmı aslında zaman.

İşte bu yüzden ayırma ilkesi dört asır öteye rahatça uzanırken, dün akşamki habere gelince elimizde parçalanıyor. Çünkü yakınlaştıkça iki ayrı soruyu üst üste bindirmeye başlıyoruz ve birbirine karıştığı an tartışma zehirleniyor.

Birinci soru şu: bu eser iyi bir eser mi? İkinci soru şu: ben bu eserle ilişkimi sürdürebilir miyim? Birincisi eser hakkında bir yargı, ikincisi senin hakkında bir karar. Ve bu ikisi aynı şey değil.

Çünkü insan zihni nesnelere onlara dokunan kişinin izini yükler. Ruhbilimde bulaşma deniyor buna; Paul Rozin ve arkadaşlarının deneyleri şu basit şeyi gösterdi: insanlar sevmedikleri, ahlaken tiksindikleri birinin giydiği kazağı giymek istemiyor. Kazak yıkansa da istemiyor. Yıkamak isteksizliği azaltıyor ama sıfırlamıyor. Kazakta hiçbir şey yok. Pamuk orada, iplik orada. İz bizdedir.

Bir şarkı da bir kazaktır bu anlamda. Onu dinlerken kendini ona açmışsın, içine birini almışsın, sesini kafanın içinde taşımışsın. Haber geldiğinde bozulan nota değil, o açıklık. Ve bunu kabul etmek, "eseri ayırmak lazım" cümlesini tekrar etmekten daha dürüst bir başlangıç, çünkü ayırmanın neden bu kadar zor olduğunu nihayet görünür kılıyor.

Peki felsefe bu soruyla ilk kez dün mü karşılaştı? Hayır. İki büyük ve tam birbirinin zıddı cevabı var ve ikisi de şaşırtıcı biçimde radikal.

Platon, Devlet'in üçüncü kitabında kurduğu ideal şehre gelen şairi tasvir ediyor. Her şeyi taklit edebilen, her sesi çıkarabilen, her duyguyu canlandırabilen usta bir şair kapıya gelir. Platon onu dövmüyor, aşağılamıyor, hapse atmıyor. Tam tersi: başını yağlayıp, ona çelenk takıp, saygıyla başka bir şehre yolluyor. Dünya felsefe tarihinin en nazik kovuşu. Kapıya kadar geçirip gönderiyor.

Neden? Dikkat et, şiirler kötü olduğu için değil. Platon'un derdi tam tersi: çok iyi oldukları için. Onuncu kitapta söylediği şey şudur: taklit eden kişi taklit ettiği şeyi bilmez. Ressam at dizginini çizer ama dizginin ne işe yaradığını saraçtan öğrenmemiştir; şair kahramanlığı anlatır ama savaşı yönetmeyi bilmez. Eser parlaktır, yapan ise bilgisizdir. Ve parlaklık bilgisizliği taşıdığı için tehlikelidir, çünkü ruha doğrudan giriyor, akıldan izin almadan.

Yani Platon'un ölçütü doğrudan yapanın hakikatle ilişkisidir. Eseri yargılamak için yapana bakıyor. Bugün "sanatçısına bakmadan dinleyemem" diyen kişi, farkında olmasa da 2400 yıllık bir kampta duruyor.

Şimdi tam karşı kampa geç. 1946'da iki Amerikalı eleştirmen, Wimsatt ve Beardsley, "niyet yanılgısı" dedikleri şeyi tarif ettiler: şairin ne yapmak istediği, şiirin ne olduğunu ölçmekte ne kullanılabilir ne de kullanılmalıdır. Şair niyetini anlatsa bile o anlatı yeni bir metindir, şiirin kendisi değil. Şiir bittiği an şairin elinden çıkmıştır, kamusaldır, dildedir.

1967'de Roland Barthes bunu çok daha sert söyledi ve yazarı doğrudan öldürdü. Yazarın Ölümü adını verdiği o kısa yazıda anlattığı şey şu: metin tek bir kişinin içinden fışkıran özgün bir mesaj değil, sayısız alıntının dokunduğu bir kumaştır; anlam, yazıldığı yerde değil okunduğu yerde doğar. Yazarı metnin arkasına koyup "bakın asıl söylemek istediği buydu" demek, metni kapatmak, tek bir anlama mahkûm etmektir. Barthes'a göre yazar öldüğünde okur doğar.

1969'da Foucault aynı yere bambaşka bir yerden girdi. O "yazar kimdir" diye sormadı, "yazar adı ne iş yapıyor" diye sordu. Cevabı şuydu: bir ad, metinleri gruplayan, aralarında tutarlılık varsayan, hangisinin ciddiye alınacağını belirleyen bir sınıflandırma aygıtıdır. Yazar, metnin kaynağı değil, metnin etrafına çizilmiş bir sınırdır. Konuşanın kim olduğunun ne önemi var sorusuyla açıyordu yazısını.

İki cevap, iki uç. Platon diyor ki eseri yapandan ayıramazsın, çünkü eser yapanın bilgisizliğini taşır. Barthes diyor ki eseri yapana bağlayamazsın, çünkü eser artık yapanın malı değil.

Peki bu iki uç hayatın ortasında sınava girince ne oluyor?

Richard Wagner 1850'de takma adla bir metin yayımladı: Müzikte Yahudilik. Müziğin bir halk tarafından bozulduğunu savunuyordu. Yetmiş yıl sonra müziği, kendisinin ölümünden çok sonra, Nazi rejiminin tören müziği oldu; rejim onu bir bayrak gibi kullandı. 1938'den itibaren Filistin'deki, sonra İsrail'deki orkestralar Wagner çalmamaya başladı; hiç kanunla yasaklanmadı, kimse yazılı karar almadı, ama yetmiş yıl boyunca kimse çalmadı.

Temmuz 2001'de Daniel Barenboim Kudüs'te bir konser verdi. Program değişmişti; aslen Wagner çalacaktı, kamp sağ kalanlarının itirazı ve hükümetin rahatsızlığı üzerine programı değiştirip Schumann ve Stravinski çaldı. Konserin sonunda salona döndü ve bis olarak Wagner'in Tristan ve Isolde operasının girişini çalmayı teklif etti. Ve beklemedi, tartışma açtı. Yaklaşık 2800 kişinin olduğu salonda, sahneden, lehte ve aleyhte konuşuldu. Sonunda şunu söyledi: çalacağım, rahatsız olan çıkabilir. Bir kısmı çıktı. Geri kalan dinledi ve ayakta alkışladı.

O salonda iki felsefi cevabın ikisi de çöker. Platon'un cevabı, yani yapana bak, o müziği tamamen susturur; dünyanın en kırılgan güzelliklerinden birini bir broşür yüzünden tarihe gömersin. Barthes'ın cevabı, yani yazar öldü, o salonda oturan ve dedesinin adı listelerde geçen insanın yüzüne söylenemez; ona "bu müziğin kimseyle ilgisi yok" demek bir hakarettir. Barenboim'ın yaptığı şey bir teori seçmek değildi. Odadakine sormaktı.

Ve bu bize asıl şeyi gösteriyor: bu soru bir kural sorusu değil, bir oda sorusu. Cevap, odada kim olduğuna göre değişiyor. Bu rahatsız edici bir sonuç, çünkü herkes burada bir ilke, cebe koyup her duruma uygulayacağı bir ölçüt istiyor.

Böyle bir ölçüt var mı? Başka bir geleneğin tam da bu konuda son derece berrak bir ayrımı var.

9. yüzyıl Bağdat'ı. Kindî, İslam dünyasının ilk büyük filozofu, ilk felsefe üzerine yazdığı kitabında şunu söylüyor: hakikati nereden gelirse gelsin kabul etmekten, uzak milletlerden ve yabancı kavimlerden gelse bile onu almaktan utanmamalıyız; hakikati arayan için ondan daha değerli bir şey yoktur, utanılacak olan hakikati küçümsemektir. Bunu, Yunan felsefesinin Arapçaya henüz çevrildiği, bu bilginin "bizden olmayanın bilgisi" diye reddedilmesinin çok kolay olduğu bir anda yazıyor.

Aynı geleneğin diline yerleşmiş bir söz var: hikmet mü'minin yitik malıdır, nerede bulursa alır. Hadis âlimleri bu sözün aktarım zincirini zayıf sayar, yani Peygamber'e nispeti tartışmalıdır; ama mana bir ilke olarak yerleşmiştir. Yanında Hz. Ali'ye atfedilen daha keskin bir cümle dolaşır: hakikat insanlarla bilinmez, insanlar hakikatle bilinir. Yani bir sözün doğruluğunu söyleyenin itibarından çıkarsamaya çalışıyorsan terazini ters tutuyorsun.

Gazzâlî, bu meselenin tam öbür ucundaki hatayı işaret etti. Felsefecilerle en sert hesaplaşmayı yapan adamdır; onların metafiziğini satır satır çürütmeye çalıştı. Ama kendi hayatını anlattığı kitapta, felsefecilerin ilimlerini sayarken matematiği ve mantığı ayırdı ve şunu söyledi: bir kimse geometrinin doğrularını filozofun kitabında bulup, filozofa duyduğu öfkeyle o doğruları da reddederse, dine hizmet ettiğini sanır ama dine zarar verir. Çünkü apaçık doğru olan bir şeyi inancı adına inkâr eden kişi, karşısındakine inancının doğruyla barışamadığını ilan etmiş olur. Yani Gazzâlî'nin uyarısı eseri yapanla birlikte çöpe atmanın bedeli üzerinedir, ve bu uyarıyı tam da o yapanları en çok eleştiren adam yapıyor.

İbn Rüşd aynı ilkeyi hukukçu diliyle söyledi: bizden önce gelen biri doğruyu söylemişse, onu şükranla alırız; hangi inançtan olduğu bu alışverişi değiştirmez.

Şimdi gelelim bu geleneğin en ince yerine, çünkü asıl ölçüt orada. Aynı gelenek bir yandan "hikmeti nerede bulursan al" derken, öte yandan tarihin en ayrıntılı kaynak denetim sistemini kurdu. Hadis ilminde ilmü'r-ricâl diye bir dal var: rivayet eden kişilerin biyografileri, hafızaları, dürüstlükleri, kimden duyup kime aktardıkları. Cerh ve ta'dîl, yani bir ravinin güvenilir sayılıp sayılmayacağının tartışılması. Binlerce insanın adı, ahlakı, hafıza gücü kayda geçirildi. Burada söyleyenin kim olduğu her şeydir.

Bu bir çelişki değil. Tam bir ayrım. Çünkü ikisi iki farklı şey hakkında konuşuyor.

Birincisi burhan, yani delil. 2 kere 2'nin 4 olduğunu söyleyen adam yalancı, zalim ya da katil olabilir. Sonuç 4'tür. Çünkü burhan kendi kanıtını içinde taşır; kâğıttaki adı silip baştan kontrol edebilirsin. Delilin kaynağı yoktur, delilin adımları vardır.

İkincisi haber, yani tanıklık. "Ben gördüm" diyen birinin sözünde içten kontrol edilecek hiçbir şey yoktur. Elindeki tek şey o insandır. Tanıklıkta kaynağı yargılamak hak değil, zorunluluktur; çünkü tanıklığı tanıktan ayırırsan ortada hiçbir şey kalmaz.

İşte ölçüt burada. Söyleyenin kim olduğu, aldığın şeyin delil mi tanıklık mı olduğuna göre önem kazanıyor.

Peki sanat hangisi? Ve burada rahatsız edici cevapla yüzleşmek gerekiyor: sanat ikisi de değil, ama tanıklığa daha yakın. Bir roman hiçbir şey kanıtlamaz, adım adım kontrol edemezsin. Yaptığı şey şudur: dünyaya şuradan bak diyor. Bir insanın nasıl sevildiğini, bir acının nasıl taşındığını, kimin ciddiye alınmaya değer olduğunu gösteriyor. Sana bir bakış teklif ediyor ve o bakışı benimsemen için senden bir güven istiyor. Güven istenen her yerde, isteyenin kim olduğu soruyu meşru kılar.

Bu yüzden katilin yazdığı matematik kitabıyla katilin yazdığı aşk romanı aynı şey değildir. Birinden formülü alır, adamı bırakırsın. Öbüründe aldığın şey formül değil, bakıştır; ve o bakışın sahibi aynı bakışla ne yaptığını bilmek, metni okumanın bir parçası hale gelir.

Kâtip Çelebi, ömrünün son yılında, 1656'da Mîzânü'l-hak'ı yazdı; adı "en doğruyu seçmekte hakkın terazisi" demek. Kitap boyunca dönemin kavgalarına girer ve ilginç biçimde iki tarafı da eleştirir: bilgiyi dinsizlik sayıp reddedenleri de, meseleyi hiç düşünmeden savunanları da. Terazisi hep aynı: kampa değil, meselenin kendisine bak.

Mesele şu ki terazi tek başına yetmiyor, çünkü hayatta bu sorunun bir de faturası var.

Pratikte insanların yaptığı iki şey var ve ikisi çoğu zaman aynı şey sanılıyor: boykot etmek ve ayırmak. Oysa birbirine karışan üç ayrı şey var; ayırdığın an tartışmanın yarısı sönüyor.

Birincisi estetik yargı: bu eser iyi yapılmış mı? İkincisi kişisel ilişki: ben bunu dinleyebiliyor muyum? Üçüncüsü maddi destek: bunu izlerken, dinlerken, bileti alırken parayı kime veriyorum?

Dikkat et, bunlardan yalnızca üçüncüsü gerçek bir kol. Estetik yargıyı değiştiremezsin; iyi yapılmış bir şeyin iyi yapıldığını istemekle unutamazsın. Kişisel ilişkiyi zorlayamazsın; batıyorsa batar. Ama parayı yönlendirebilirsin. Ve tam burada iş düşündüğün gibi çıkmıyor.

Gesualdo'yu dinlemen kimseye bir kuruş kazandırmaz; orada ödeme yapılacak kimse yok. Yaşayanlarda ise ödediğin paranın nereye gittiği çoğu zaman sandığın yere gitmiyor. En büyük müzik akış servisleri gelirlerinin yaklaşık yüzde 70'ini hak sahiplerine aktardıklarını söylüyor; ama "hak sahibi" çoğu zaman sanatçının kendisi değil, kataloğu satın almış bir şirkettir. Bir filmi boykot ettiğinde cezalandırdığın kişi sayısı üçtür beştir sandığın yerde, adını hiç duymadığın 300 kişidir: ışıkçı, kurgucu, müziği yazan kadın, kostüm asistanı. Senin uzak durman bir hüküm değil, bir aritmetiktir, ve aritmetiğin kime çarptığını bilmiyorsan hüküm verdiğini sanmak kendini kandırmaktır.

Gerçekten ayrıştırılabilen şeyin ne olduğunu insanlar aslında sezgisel olarak buldu ve son yıllarda yaptıkları şey tam bunun üzerineydi: adı nesneden ayırmak. 2019 yazında Paris'teki Louvre Müzesi, protestoların ardından, bir bölümünün duvarlarındaki Sackler ailesinin adını kapattı; müze yönetimi isim haklarının 20 yılla sınırlı olduğunu, bağışın 1997'de yapıldığını hatırlattı. Aralık 2021'de New York'taki Metropolitan Sanat Müzesi, kısaca Metropolitan, aynı adı 7 galerisinden kaldırdı. Dikkat et: eserlere kimse dokunmadı. Dendur Tapınağı yerinde durdu, tek bir vitrin boşalmadı. Kalkan şey onur, kalan şey eserdi.

Çünkü itibar geri alınabilir, eser geri alınamaz. Bir adı duvardan sökebilirsin; yüz yıl önce yazılmış bir cümlenin seni ne yaptığını söküp atamazsın. İnsanların boykot diye yaptığı şeyin büyük kısmı aslında budur: eseri yok etmek değil, ona verilen onuru geri çekmek. Ve bu ikisini birbirinden ayırmak, tartışmaya bakışını değiştiriyor.

Ama burada bütün bu konunun kimsenin sormadığı ters sorusu var, ve asıl zor olan o.

Hep yapanın eseri kirletip kirletmediğini soruyoruz. Oysa bazen eser yapanı ele veriyor. Heidegger 1933'te partiye girdi, Freiburg'da rektör oldu. Onlarca yıl boyunca tartışma şu biçimde yürüdü: bir düşünürün siyasi tercihi felsefesini geçersiz kılar mı, yoksa metinleri ayrı mı durur? 2014'ten itibaren Siyah Defterler yayımlanınca tartışma değişti, çünkü artık mesele adamın biyografisi değildi; kusurun kendisi metinlerin içinden konuşuyordu. Orada eseri ayırma hamlesi ahlaki nedenlerle değil, filolojik nedenlerle elde kalır: ayırabileceğin bir yer yok.

İşte aranan ölçüt bu. Kural değil, okuma. Soru "yapan kötü müydü" değil, kusur eserin içinde mi yoksa yanında mı. Caravaggio'nun tablosunda cinayet yok. Gesualdo'nun madrigalinde kıskançlığın kanı yok. Bir metinde insanı insan saymamak varsa, o metin artık o yapanın özel hayatı değil, metnin kendi iddiasıdır. Birinciyi ayırabilirsin, ikinciyi ayırırsan okumuyorsun demektir.

Ve bugün bu soru eskisinden daha ağır, çünkü mesafe bitti. 17. yüzyılda bir eser sana yapanından arınmış olarak ulaşıyordu; tabloyu görürdün, adamı tanımazdın. Şimdi her yapanın yüzü, sesi, dünkü cümlesi, kavgası, mahkemesi önünde duruyor. Varsayılan durum artık ayrılık değil, iç içe geçmişlik. Dolayısıyla geliştirilecek beceri arınma değil.

Arınma şu demek: listeyi temizlemek, rafı boşaltmak, bir daha hiç huzursuz olmayacak şekilde etrafını dizmek. Onun karşı ucu da aynı derecede kolay: hiçbir şeyin önemi yok demek, estetiği her şeyin üstüne koyup olan biteni görmemek. İki çıkış kapısı da insanı aynı şeyden kurtarıyor: ağırlığı taşımaktan.

Taşımak ise şu: aynı cümlede iki şeyi birden tutabilmek. Bu iyi yapılmış. Bunu yapan kişi şunu yaptı. Ve bu iki cümlenin hiçbiri diğerini iptal etmiyor. Birincisini söylediğinde ikinciyi aklamıyorsun, ikincisini söylediğinde birinciyi silmiyorsun. İnsan zihni bunu sevmez; tutarlılık ister, tek bir duygu ister, ya hep ya hiç ister. Olgunluk denen şeyin büyük kısmı bu rahatsızlığı çözmeyi değil, taşımayı öğrenmektir.

Bir de son bir asimetri var, ve bütün bu meselenin neden hiç kapanmadığını o açıklıyor. Bir insanı yargılamak için onu tanımak gerekir: neyi bilerek yaptığını, neye zorlandığını, neyden pişman olduğunu. Bir eseri yargılamak için ise ona bakmak yeterlidir, orada durur, bütün delilini önüne koyar. Elimizde bu ikisinden hep yalnızca biri var. Eser önümüzde, yapan değil. O yüzden eseri yargılamak kolay, yapanı yargılamak ucuzdur. Ve çalma listesinden silerken verdiğimiz kararın hangisi olduğunu, çoğu zaman biz de bilmiyoruz.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.