Koyunu Çalan Baba: Adalet mi Sadakat mi?

Bölüm metni

Bir adam koyun çalıyor. Onu gören tek kişi oğlu. Konfüçyüs'e sorulduğunda cevabı şu: dürüst insan babasını gizler. İki bin beş yüz yıl sonra sen aynı odadasın — ve kimse koyundan bahsetmiyor, patronun imzaladığı evraktan, kardeşinin sakladığı şeyden bahsediyor.

Gecenin en sessiz saatinde bir ses duyup uyandığını düşün. Kerpiç bir ev, taş bir avlu, dışarıda sonbahar. Pencereden baktığında avluda bir gölge görüyorsun ve o gölgeyi tanıyorsun, çünkü hayatın boyunca o yürüyüşü izledin. Baban, komşunun ağılından bir koyunu kendi ağılına çekiyor. Hayvan direniyor, toprağı eşeliyor, sonra sakinleşiyor. Kapı kapanıyor. Avlu yeniden sessizleşiyor. Sen pencerenin önünde, karanlıkta duruyorsun ve o anda tek bir şeyin kesin olduğunu biliyorsun: bunu senden başka kimse görmedi.

Sabah olunca komşu kapıya geliyor. Bir koyunu eksik. Sesi kızgın değil, şaşkın. Sürüyü yıllardır o besliyor, her hayvanı tanıyor, hangisinin kaybolduğunu biliyor bile. Mahalleden birkaç kişi toplanıyor. Biri "kurt olabilir" diyor, biri "çit gevşekti" diyor. Sonra gözler sana dönüyor, çünkü senin odan avluya bakıyor ve sen geceleri geç yatan biri olarak bilinirsin. Komşu, sana, bir çocuğa sorar gibi değil, bir adama sorar gibi soruyor: Sen bir şey gördün mü?

İşte odadaki soru bu. Ve dikkat et, bu soru sandığından daha dar bir yere sıkışmış. Senden bir görüş istenmiyor. Hırsızlık kötü mü diye sorulmuyor sana; onu zaten biliyorsun. Babanı sevip sevmediğin de sorulmuyor; o da belli. Senden tek bir cümle isteniyor, iki kelimelik bir cümle. Gördüm, ya da görmedim. İkisinden biri doğru, ikisinden biri yalan ve hangisinin hangisi olduğunu dünyada yalnızca sen biliyorsun.

Bu yüzden tanıklık, ahlak sorularının en yalınıdır. Çoğu ahlaki ikilem bilgi eksikliğinden doğar: ne olacağını bilmediğimiz için tereddüt ederiz. Burada eksik olan bilgi değil. Burada eksik olan senin konumun. Tek tanık olduğun anda, gerçeğin dünyaya girip girmemesi senin ağzından geçmeye başlar. Konuşmazsan hiçbir şey olmamış gibi devam eder hayat; komşu hayvanını kurda yazar, baban akşam yemeğinde her zamanki yerinde oturur, sen de tabağına bakarsın. Konuşursan bir şey kırılır ve bir daha onarılmaz.

Şimdi koyunu bir kenara bırak, çünkü koyun eskidi ama soru eskimedi. Ağabeyinin iş yerinde defterleri karıştırdığını biliyorsun. Babanın vergi beyanında olmayan bir geliri olduğunu biliyorsun. En yakın arkadaşının kaza yaptığı gece arabayı kimin sürdüğünü biliyorsun. Hepsinde aynı pencere, aynı gölge, aynı sabah ziyareti var. Ve hepsinde aynı iki kelime: gördüm, görmedim.

İnsanlar bu soruyla karşılaştıklarında genellikle iki şeyden birini yaparlar. Ya "doğru doğrudur" der, kendini kanunun yanına koyar ve susmanın bir tür suç ortaklığı olduğunu söyler. Ya da "o benim babam" der, kendini kanın yanına koyar ve kendi babasını ihbar eden bir adamdan kimsenin dost olamayacağını söyler. İki cevap da tok sesle verilir. İkisi de kendinden emindir. Ama ikisi de aynı şeyi yapar: ikisi de meseleyi bir tarafı seçerek kapatır, bedelini ödemeden.

Çünkü bedel her iki yönde de gerçek. Babanı ihbar edersen, onu bir daha asla eskisi gibi göremezsin; ama şunu da fark edeceksin, o da seni bir daha asla eskisi gibi göremez. Seni büyüten adam, büyüttüğü çocuğun gözünde bir sanık olur. Örtersen, komşunun kaybı senin sırtına geçer. O koyun kurda gitmedi, bunu yalnız sen biliyorsun, ve bildiğin halde söylemediğin her gün o bilgiyi taşımaya devam edersin. Hiçbir mahkeme seni yargılamasa bile.

Bu ikilem yazıya ilk kez bir mahkemede değil, bir sohbette geçti. Yaklaşık 2500 yıl önce, Çin'in güneyinde iki adam karşı karşıya oturdu. Biri yerel bir yöneticiydi, memleketindeki dürüst insanlarla övünüyordu. Diğeri, hayatını insanın nasıl düzgün bir insan olabileceği sorusuna adamış, gezgin bir öğretmendi. Yönetici kendi övgüsünü anlattı. Aldığı cevap o kadar beklenmedikti ki, bugün hâlâ tartışılıyor. Ve o cevabın anlattığı ülke, onu söyleyen adamın hayali ülkesiydi: insanların dürüstlüğü başka bir şeyden öğrendiği bir yer.

Konuşmayı aktaran metin, Lunyu, yani Konuşmalar adıyla bilinen derlemedir; Konfüçyüs'ün öğrencilerinin, hocalarının sözlerini ölümünden sonra bir araya getirmesiyle oluşmuştur. Konfüçyüs MÖ 551 ile 479 arasında yaşadı; dağılmış, savaşan beyliklere bölünmüş bir ülkede düzenin nasıl kurulacağını düşündü. Konuşmalar'ın on üçüncü kitabında, She diyarının valisi ona şunu söyler: Bizim buralarda dosdoğru bir adam vardır, Gong. Babası bir koyun çalmıştı, o da kalkıp babasına karşı tanıklık etti.

Vali bunu bir erdem hikâyesi olarak anlatıyor. Benim memleketimde kan bağı bile doğruyu eğemez, demek istiyor. Konfüçyüs'ün cevabı şudur: Bizim buralarda doğru insan başka türlü olur. Baba oğlunun kusurunu açığa vurmaz, oğul da babanın kusurunu açığa vurmaz. Doğruluk işte bunun içindedir.

Bu cümle, duyan herkesi irkiltir, çünkü ahlakı savunması beklenen adam örtmeyi savunur gibi görünür. Ama Konfüçyüs'ün kullandığı kelimeye dikkat etmek gerekir. Onun "doğruluk" dediği şey, eğri olanı doğrultmaktır; bir cetvel gibi dik durmak değil, bükülmüş bir şeyi yeniden düzeltmek. Ve ona göre bir insanın eğriyi doğrultma kapasitesi havadan gelmez; evde, en yakınına duyduğu bağdan büyür. Oğlunun kendisini ihbar etmesinden korkan bir babanın yetiştirdiği topluma Konfüçyüs güvenmez. Onun gözünde o toplum dürüst değildir, yalnızca korkmuştur. İhbarla ayakta duran bir düzen, çökmek için sadece korkunun azalmasını bekler.

Peki bu, hırsızlığın yanına geçmek midir? Yaklaşık iki yüzyıl sonra bu soruyu bir öğrenci, geleneğin en büyük ikinci ismine, Mengzi'ye sordu. Soru sinsiceydi: Diyelim ki bilge hükümdar Shun tahtta, adalet işlerinden sorumlu yargıç Gao Yao görevde. Shun'un babası Gusou bir adam öldürse ne olurdu?

Mengzi tereddüt etmez: Yargıç onu tutuklar. Peki hükümdar bunu engellemez mi? Engelleyemez, der Mengzi; kanunu uygulama yetkisini yargıca kendisi vermiştir, geri alamaz. Ya kendisi ne yapar? İşte cevabın asıl yeri burasıdır. Mengzi'ye göre Shun tahtı eski bir pabuç gibi bırakır, babasını sırtına alır, denizin kıyısına kaçar ve bir daha hükümdarlığı hatırlamaz.

Bu sahne, örtmeyi savunan geleneğin sınırını çizer. Oğul kanunu durdurmuyor; yargıcın elini tutmuyor, mahkemeyi dağıtmıyor, cezayı iptal etmiyor. Yaptığı tek şey, cezanın aleti olmayı reddetmek ve bunun bedelini kendi iktidarıyla ödemek. Yani sadakat burada bedava değil; sana sunulan her şeyi, tahtını, mevkiini, memleketini kaybetmek pahasına satın alınıyor. Bu, "o benim babam" deyip omuz silkmekten çok farklı bir şeydir.

Bu düşünce zamanla hukuka da geçti. Tang hanedanı döneminde, yedinci yüzyılın ortasında derlenen Çin kanunları, aynı hanede yaşayan yakın akrabanın birbirinin suçunu gizlemesini cezalandırmadı; ailenin içinde kalan sessizliği suç saymadı. Ama bu muafiyetin dışında bıraktığı bir alan vardı: hükümdara ve devlete yönelen suçlar. Orada akrabalık hiçbir şeyi örtmüyordu, üstelik örtmeye çalışan da cezaya ortak oluyordu.

Şimdi aynı soruyu Doğu'nun bir başka büyük geleneğine götür, cevap tam ters yönden gelir. Kur'an'ın Nisâ sûresinin 135. âyeti, inananlara adaleti ayakta tutmayı emrederken şunu ekler: kendiniz, ana babanız ve en yakınlarınız aleyhine bile olsa şahitlik edin. Bu cümlede, Konfüçyüs'ün cevabında olmayan bir şey var. Ana baba, şahitlikten muaf tutulan bir kategori değil; tam tersine, insanın en çok eğrilmeye meyilli olduğu yer olarak özellikle sayılıyor. Âyet devam eder: nefsinizin arzusuna uyup adaletten sapmayın. Yani buradaki tehlike, yabancıya haksızlık etmek değil; yakınını kayırmanın adalet gibi hissedilmesidir.

İlginç olan şu: İslam hukukçuları bu ilkeyi kurumsallaştırırken çok ince bir ayrım yaptılar. Fıkıhta baba ile oğlun, dede ile torunun, eşlerin birbirinin lehine şahitliği kabul edilmez. Gerekçe, bu tanıklıkta tanığın kendi çıkarının bulunmasıdır. Ama aleyhine şahitlik kabul edilir. Yani gelenek, yakınını kurtaran tanıklığa güvenmez, yakınını yükleyen tanıklığa güvenir. Çünkü bir adamın kendi babasını temize çıkarmasının binlerce sebebi vardır; babasını suçlamasının ise tek bir sebebi olabilir.

Böylece elimizde Doğu'nun iki cevabı var ve ikisi de ciddi. Biri diyor ki, dürüstlük evde büyür, evi yıkarak dürüstlük kuramazsın. Diğeri diyor ki, adalet tam da evin eşiğinde sınanır, orada bükülen her yerde bükülür.

Batı düşüncesi bu soruya bambaşka bir kapıdan girdi: tarafsızlık kapısından. Oradaki temel sezgi şudur. Ahlaki bir yargı, kimin hakkında verildiğinden bağımsız olarak geçerliyse geçerlidir. Senin babanın çaldığı koyun, bir yabancının çaldığı koyunla aynı ağırlıktadır; çünkü koyunun sahibi için ikisi de aynı kayıptır.

Bu düşünceyi en keskin, hatta en rahatsız edici biçimde kuran kişi, İngiliz yazar William Godwin'dir. 1793'te yayımladığı Siyasal Adalet Üzerine Araştırma, kısaca Siyasal Adalet adlı kitabında bir yangın tasarlar. Bir binada iki kişi var; yalnızca birini kurtarabilirsin. Biri, insanlığa büyük hizmetler vermiş, eserleri binlerce kişiyi iyileştirmiş olan Başpiskopos Fénelon. Diğeri sıradan bir hizmetçi kadın. Godwin, Fénelon'u kurtarmak gerektiğini söyler, çünkü onun yaşamasından doğacak iyilik daha büyüktür. Sonra bıçağı asıl yere saplar: o hizmetçi kadın, benim annem bile olsa, bu hesap değişmez.

Bugün çok az insan bu cevabı verebilir. Ama Siyasal Adalet'in sorduğu soru hâlâ cevapsız: eğer annen olduğu için onu kurtaracaksan, verdiğin karar ahlaki bir karar mı, yoksa yalnızca bir refleks mi? Tarafsızlık ilkesinin bütün gücü bu sorudadır. Modern hukuk devletinin omurgası da buradan geçer. Hâkimin sanığın kim olduğunu bilmemesi, kanunun herkese aynı uygulanması, "yasa önünde eşitlik" denen şey, aslında Godwin'in soğukkanlı hesabının kurumsallaşmış hâlidir. Adalet heykelinin gözü bu yüzden bağlıdır: önünde durana bakarsa, akrabasını tanır.

Ne var ki yirminci yüzyılda bu tarafsızlığın bir faturası olduğu görüldü. İngiliz filozof Bernard Williams, 1976'da yazdığı bir denemede şu sahneyi kurar: bir adam, eşini ya da bir yabancıyı kurtarabileceği bir durumdadır ve eşini kurtarır. Buraya kadar sorun yok. Ama bu adam, eşini kurtarmayı bir hesapla gerekçelendiriyorsa, "tarafsız bakıldığında da eşimi kurtarmam doğruydu" diye düşünüyorsa, Williams'a göre bir düşünce fazla düşünmüştür. O fazlalık, onu iyi bir ahlak hesapçısı yapar ama kötü bir eş yapar. Çünkü sevgi, hesaba sokulduğu anda sevgi olmaktan çıkar.

Aynı yılların bir başka cümlesi bu rahatsızlığı daha açık söyler. Yazar E. M. Forster, 1938'de kaleme aldığı bir denemede, ülkesine ihanetle dostuna ihanet arasında seçim yapmak zorunda kalırsa, dostuna değil ülkesine ihanet edecek cesareti bulmayı umduğunu yazdı. Bu cümle o gün de tartışma yarattı, bugün de yaratıyor. Ama içindeki sezgi görmezden gelinemez: hiç kimseyi kayırmayan bir insan, kimseye bağlı olmayan bir insandır. Ve kimseye bağlı olmayan insanlardan kurulu bir toplum, adil olmaktan çok ıssızdır.

Burada akılda tutulması gereken bir denge var. İhbarın erdem sayıldığı toplumları tarih bize gösterdi; orada çocukların okulda öğretmene anne babasının evde ne konuştuğunu anlattığı dönemler oldu. O toplumlar daha dürüst olmadı, yalnızca daha sessiz oldu. İnsanlar yanlış yapmayı bırakmadı, yan odada konuşmayı bıraktı. Tersi de doğru: kimsenin kimseyi ele vermediği, herkesin kendi mahallesini, kendi hemşehrisini, kendi akrabasını koruduğu yerlerde hukuk hiç kurulamaz. Orada haklı olan kazanmaz; kalabalık akrabası olan kazanır.

Yani tarafsızlık da sadakat da tek başına bırakıldığında kendi karikatürüne dönüşüyor. Biri insanı muhbire, diğeri aşirete çeviriyor. Ve bu, gündelik hayatta büyük felsefi kılıklarla değil, çok küçük sahnelerle karşımıza çıkıyor. İş yerinde arkadaşının zimmetine para geçirdiğini fark ettiğin sabah. Yönetim kurulunda, dayının teklifinin en iyi teklif olmadığını bildiğin toplantı. Arkadaşının içip arabaya bindiği gece, anahtarı istemekle susmak arasında kaldığın o üç saniye. Bu sahnelerin hiçbirinde elinde bir ilke kitabı yoktur. Elinde yalnızca bir an vardır ve o anda ne tür bir insan olduğun belli olur.

Bütün bu tartışmanın içinde çoğu zaman gözden kaçan bir ayrım var ve mesele asıl orada çözülüyor. Örtmek ile göz yummak aynı şey değildir.

Birbirine karıştırılan üç ayrı davranış var burada. Birincisi, sormadıkça anlatmamak: ihbarcı olmayı reddetmek. İkincisi, sorulduğunda yalan söylemek: gerçeğin yerine başka bir şey koymak. Üçüncüsü, yanlışın sürmesini sağlamak: koyunun ağılda kalmasına yardım etmek, izleri silmek, komşunun kaybını kalıcı hâle getirmek. Bu üçü aynı kefeye konduğu için insanlar ikilemi çözümsüz sanıyor. Ayrı ayrı konduğunda ise tablo netleşir, çünkü her birinin mağduru farklıdır.

İslam geleneğinde bu ayrımın çok çarpıcı bir örneği var. Hadis kaynaklarında aktarılan bir olayda, Hezzâl adlı bir adam, ağır bir suç işlediğini bildiği Mâiz b. Mâlik'i Peygamber'e gönderir; adam itiraf eder ve en ağır cezaya çarptırılır. Peygamber'in Hezzâl'a sözü şudur: Keşke onu elbisenle örtseydin, senin için daha hayırlı olurdu. Bu söz, İslam hukukçuları tarafından yüzyıllarca tartışıldı ve çoğu, insanın başkasının gizli günahını ortaya dökmeye koşmaması gerektiği sonucuna vardı. Ama dikkat: orada örtülen şey, failin utancıdır. Ortada başka birinin kaybı yoktur. Mağdur yoktur.

Koyun meselesinde ise mağdur var ve kapıda duruyor. Fıkıh bu ayrımı net yapar: kul hakkı söz konusu olduğunda örtme diye bir şey yoktur, çünkü örttüğün şey failin ayıbı değil, başkasının malı olur. Örtmek, kendi payından vazgeçmektir; başkasının payından vazgeçmek değildir. Birinin günahını bağışlayabilirsin, kimsenin koyununu bağışlayamazsın.

İkinci sınır, konumla gelir. Türk düşüncesinin en eski eserlerinden biri, Yusuf Has Hacib'in 1069 ile 1070 arasında yazdığı Kutadgu Bilig'dir. Eserde dört kişi dört ilkeyi temsil eder; adaleti temsil eden hükümdarın adı Küntogdı'dır ve kendini şöyle tanıtır: işleri doğrulukla görür, kimseyi bey ya da kul diye ayırmaz; oğlu, akrabası, yakını gelse de, yolcu ya da yabancı gelse de, kanun karşısında hepsi onun için birdir. Bu cümle duygusuz bir cümle değil; bir fedakârlık cümlesi. Çünkü hükümdar oğlunu sevmediği için böyle söylemiyor. Hüküm verme yetkisini eline aldığı anda, artık yalnızca bir baba olmadığı için söylüyor. Mengzi'nin Shun'u tahtı bırakıp babasını sırtlanırken de aynı şeyi kabul ediyordu: iki kimlik aynı anda taşınamaz. Ya kürsüde oturursun ya babanı taşırsın. Birini seçip diğerinin yetkisini de kullanmaya kalkmak, ikisine de ihanet etmektir.

Modern hukuk, hayret edilecek bir incelikle, tam bu çizgiye yerleşti. Türkiye'de Anayasa'nın 38. maddesi, hiç kimsenin kendisini ve kanunda gösterilen yakınlarını suçlayan bir beyanda bulunmaya ya da bu yolda delil göstermeye zorlanamayacağını söyler. Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 45. maddesi, şüphelinin nişanlısına, eşine, üstsoy ve altsoyuna, kardeşlerine tanıklıktan çekinme hakkı tanır; dahası, bu kişiler dinlenmeden önce kendilerine bu hakları hatırlatılır. Türk Ceza Kanunu'nun suçluyu kayırmayı düzenleyen 283. maddesi ise bu suçun üstsoy, altsoy, eş veya kardeş tarafından işlenmesi hâlinde ceza verilmeyeceğini belirtir.

Yani hukuk sana şunu söylüyor: seni babanın aleyhine kullanılacak bir alet olmaya zorlamayacağım. Ama aynı hukuk, sana yalan söyleme hakkı vermiyor. Delil karartmayı, suç eşyasını saklamayı, mağduru oyalamayı affetmiyor. Çizgi şurada: susma hakkın var, gerçeği değiştirme hakkın yok. Devlet, seni babanı teslim etmek zorunda bırakmıyor; ama koyunu komşunun ağılına geri götürme borcunu da silmiyor.

Ve bu noktada en ağır soru geliyor. Babana borçlu olduğun şey gerçekten susmak mı?

Düşün: senden sessizlik isteyen bir baba, senden kendisine ömür boyu bakacak bir yalan istemiştir. O koyun ağılda durduğu sürece, siz ikiniz aynı evde değil, aynı sırrın içinde yaşarsınız. Hiçbir akşam yemeği bir daha tam olmaz. Ve bir gün, sen de bir şey yapmak zorunda kaldığında, aynı sessizliği senden bekler. Oysa sadakatin en zor biçimi örtmek değil; babanın yanına gidip, onu kimseye vermeden, yüzüne bakarak "bunu geri götürmen gerekiyor" diyebilmektir. Bu, bir ihbardan daha fazla cesaret ister, çünkü ihbarda zor olan şeyi bir başkasına devredersin; burada ise onu kendin taşırsın.

Konfüçyüs'ün kastettiği şey muhtemelen buydu ve 2500 yıldır en çok yanlış anlaşılan yeri de burası. Eğri olanı doğrultmak, onu teşhir etmekten farklıdır. Ailenin içinde kalan bir doğrultma, dışarıdan gelen bir cezadan daha derin iş yapar; ama ancak gerçekten doğrultuyorsa. Hiçbir şeyi doğrultmayan sessizlik, erdem değil, yalnızca rahatlıktır.

Koyunu çalan baba hikâyesinin bugün hâlâ konuşulmasının sebebi, bize kimi seçeceğimizi söylememesi. Kanun sana konuşmama hakkını veriyor, ama senin yerine karar vermiyor. Gelenekler sana iki ayrı yön gösteriyor, ama ikisi de bedelini önüne koyuyor. Ve o sabah, komşu avluda beklerken, elinde yalnızca tek bir şey kalıyor: o koyunun bir sahibi olduğu bilgisi. Onun da bir evi var, onun da bir oğlu var ve o oğul da bu akşam babasının bir hayvanı eksik diye yemeğe oturacak.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.