Kanıtın Yoksa İnanmayı Seçebilir misin?

Bölüm metni

Şu an önündeki masanın var olmadığına inanmayı dene. Deneyemezsin — çünkü inanmak, istemekle olan bir şey değil gibi görünüyor. Peki o zaman "ben buna inanmayı seçtim" diyen insan ne yapıyor, ve yanlış inandığında bunun hesabını neden ona soruyoruz?

Önünüzde bir masa olduğunu düşünün. Üzerinde bir bardak su var. Şimdi küçük bir deney yapalım: o bardağın orada olmadığına inanmayı deneyin. Gerçekten deneyin. Sözcükleri söyleyebilirsiniz, "orada bardak yok" diyebilirsiniz. Gözlerinizi kapatıp bardağın olmadığı bir masa hayal edebilirsiniz. Ama inanamazsınız. İçinizde bir yerde, siz ne söylerseniz söyleyin, bardağın orada olduğunu bilen bir mekanizma çalışmaya devam eder ve elinizi uzattığınızda parmağınız cama çarpar.

Şimdi bunu kolunuzu kaldırmakla karşılaştırın. Size "kolunu kaldır" dediğimde kaldırırsınız. Emir ile eylem arasında hiçbir boşluk yoktur. Ama "şuna inan" dediğimde ne olur? Hiçbir şey olmaz. Kafanızda bir düğme aranır, bulunamaz. İnanç, kolunuz gibi davranmaz. O, sizin isteğinizin doğrudan menzilinde değildir.

Bu tuhaf bir durum, çünkü günlük hayatta sanki inanç bir seçimmiş gibi konuşuruz. Hastaneden çıkan birine "iyileşeceğine inan" deriz. Sınava giren çocuğa "kendine inanacaksın" deriz. Bir ilişki yıkıldıktan sonra arkadaşımız bize "ben yine de insanlara inanmayı seçiyorum" der ve bu cümle kulağımıza hiç saçma gelmez. Bir yanda inancın emirle gelmediğini gösteren o bardak deneyi var, öte yanda inancı bir tercih gibi, hatta bir karakter özelliği gibi kullandığımız bütün bir dil var.

İkisi birden doğru olamaz gibi görünüyor. Ama belki de olabilir ve iş, aradaki farkı görmekte.

Çağdaş düşünürlerden Bernard Williams, 1973'te yayımlanan bir yazısında bu meselenin en keskin yerine parmak basmıştı. Diyor ki: inancın tanımında gizli bir hedef var; her inanç, doğru olduğu iddiasıyla gelir. "Yarın yağmur yağacağına inanıyorum" demek, "yarın yağmur yağacak" demenin bir biçimidir. Oysa bir inancı kendi isteğimle ürettiğimi biliyorsam, onu dünya öyle olduğu için değil, ben öyle istediğim için taşıdığımı biliyorum demektir. Ve bunu bildiğim sürece o şey bir inanç olarak ayakta kalamaz. Kendi kaynağını bilen bir istek-inancı, kendi kendini çürütür. Ayakta kalabilmesi için nereden geldiğini unutmam gerekir.

Bu yüzden iradeyle inanma meselesi bir unutma meselesine dönüşür. Ve unutmak, emredilebilecek bir şey değildir.

Gündelik hayat bu kilidi her gün bize gösterir. Kaybettiğimiz birinin öldüğüne inanmamaya çalışırız; inanmamak elimizde değildir, sabah uyandığımızda haber yeniden orada durur. Elimizdeki piyango biletinin tutacağına inanmaya çalışırız; heyecanlanabiliriz, hayal kurabiliriz, ama gerçekten inanamayız, çünkü sayıları biliyoruz. Doktor "tahliller temiz" dediğinde bile içimizdeki korku sönmeyebilir, çünkü korku da bir tür inançtır ve o da emir dinlemez.

Peki ön kapı kilitliyse, arka kapı var mı? Çünkü insanların inançlarının zaman içinde değiştiğini biliyoruz. Yirmi yaşında kesin bildiği şeyi kırkında bırakan, hiçbir şeye inanmazken bir noktada inanmaya başlayan, ya da tersini yaşayan milyonlarca insan var. Bu değişimler gökten inmiyor. Bir yerden, bir şeyden geliyor.

İşte tam bu soruyu, yani "inanca dışarıdan bir yol var mı" sorusunu, tarihte en soğukkanlı biçimde soran kişi bir filozof değildi. Bir matematikçiydi.

1654 yılında, Blaise Pascal ile Pierre de Fermat arasında birkaç mektup gidip geldi. Mesele çok sıradan görünüyordu: kumar masasında bir oyun yarıda kesilirse ortadaki para nasıl bölüşülmeli? Soruyu getiren, kumarla ilgilenen bir sosyeteydi, Chevalier de Méré. O mektuplardan, bugün olasılık hesabı dediğimiz şeyin temeli çıktı. Yani belirsizlik karşısında nasıl akıl yürüneceğinin matematiği, bir masa oyunundan doğdu.

Pascal 1662'de, 39 yaşında öldü. Geride dağınık notlar, yarım cümleler, kâğıt parçalarına iğnelenmiş düşünceler bıraktı. Bunlar 1670'te derlenip yayımlandı; eserin adı Pensées, yani Düşünceler. Düşünceler'in içindeki bir parçada Pascal, kendi icat ettiği aleti olasılık hesabını alıp hayatın en büyük sorusuna doğrultur.

Kurduğu sahne şudur. Tanrı'nın var olup olmadığı akılla kesin biçimde çözülemez diyor; buradan bakınca kanıt her iki yöne de yetmez. Ama, diyor, bu soruyu "bilmiyorum" diyerek masadan kaldıramazsın. Çünkü sen çoktan oyunun içindesin. Yaşıyorsun, bir biçimde yaşıyorsun, ve her yaşama biçimi bir bahistir. Kayıtsızlık da bir bahistir, üstelik taraf tutmadığını sanan bir bahis.

Sonra hesabı yapar. Eğer varsa ve sen inanmışsan, kazancın ölçüsüzdür. Eğer yoksa ve sen inanmışsan, kaybettiğin şey sonludur: birkaç zevk, biraz özgürlük, bir ömür boyu sürdürülmüş bir disiplin. Sonsuz bir kazanç ihtimaliyle sonlu bir kayıp arasında seçim yapmak zorunda kalan bir kumarbaz, der Pascal, tereddüt etmez.

Bu akıl yürütmenin en çarpıcı yanı sonucu değil, yaptığı yer değiştirmedir. Pascal soruyu "bu doğru mu" olmaktan çıkarıp "belirsizlik altında nasıl davranmalıyım" sorusuna çevirir. İnancı bir bilgi meselesi olmaktan alıp bir karar meselesi haline getirir. Bugün risk analizi yapan bir sigortacı, aşı kararı veren bir sağlık bakanlığı, deprem yönetmeliği yazan bir mühendis aynı mantığı kullanır: kesin bilmiyoruz, ama bilmemek bizi karar vermekten kurtarmıyor.

Ve işte burada Pascal'ın muhatabı itiraz eder. Tam da bizim baştaki itirazımızı yapar: tamam, hesabı anladım, kabul ediyorum, ama ben inanacak biçimde yapılmamışım. Elimden gelmiyor. Ne yapayım?

Pascal'ın cevabı, bu bahsin en az bilinen ama en önemli kısmıdır. Der ki: o zaman inanmaya çalışma, önce tutkularını azalt. İnanıyormuş gibi yaşa. Ayinlere git, kutsal suyu al, o hayatın adımlarını adımla. Alışkanlık seni içeriden dönüştürecek, ve bir süre sonra doğal olarak inanacaksın.

Burada söylenen şey şudur: inancın ön kapısı kilitli, ama bir arka kapısı var. İnanca doğrudan karar veremezsin; ama inancın beslendiği her şeye karar verebilirsin. Neyi okuduğuna, kimin yanında oturduğuna, hangi odaya her gün girdiğine, bedeninin hangi hareketleri tekrarladığına karar verebilirsin. İnanç bu tekrarın çıktısı olarak gelir. Dolaylı yoldan, zamanla, farkına varmadan.

Bu cevap iki ayrı tepki uyandırır ve ikisi de yerindedir. Birincisi şudur: Pascal burada çok modern bir şey söylemektedir. İnançların alışkanlıkla, çevreyle, tekrarla şekillendiği fikri, bugün kimsenin ciddi biçimde reddetmediği bir gözlemdir. İkincisi ise rahatsız edicidir: o kapıdan giren şey inanç mı, yoksa inancın taklidi mi? Kendini bir odaya kapatıp yeterince tekrarlayarak her şeye inandırabiliyorsan, bu yöntem doğruyu bulmak için değil, istediğin her sonuca ulaşmak için kullanılabilir.

Pascal'ın çağdaşlarından sonra gelen Diderot, bu bahse çok kısa ve çok sert bir itiraz yazdı: aynı akıl yürütmeyi bir imam da yapabilir. Sonsuz ödül vaat eden tek bir seçenek yoktur ki. Bahsin matematiği, hangi masada oynadığını söylemez. Ve ikinci bir itiraz daha vardır, inananların içinden gelen bir itiraz: hesap yaparak kazanılmış bir inanç, hesabı gören bir Tanrı karşısında ne kadar değerlidir?

Yani Pascal'ın bahsi bize bir inanç vermez. Bize bir inanç yetiştirme tarifi verir. Ve bir tarif eline geçtiği anda yeni bir sorun doğar: eğer inanç yetiştirilebilen bir şeyse, yanlış da yetiştirilebilir. Peki o zaman faturayı kim ödüyor?

1877'de, İngiltere'de bir matematikçi bu soruyu, bir ahlak sorusuna dönüştüren bir yazı yayımladı. Adı William Kingdon Clifford'du, yazının adı The Ethics of Belief, yani İnancın Ahlakı. Clifford'un kurduğu sahne, felsefe tarihinin en rahatsız edici sahnelerinden biridir.

Bir gemi sahibi var, diyor. Gemisi göçmen taşımak üzere yola çıkmak için limanda hazırlanıyor. Gemi yaşlı, baştan beri de iyi yapılmamış, birçok kez onarılmış. Adamın içine kuşku düşüyor: bu tekne bu yolculuğu kaldırmaz. Gemiyi havuza çekmek, baştan aşağı bakım yaptırmak pahalı. Düşündükçe sıkılıyor, ve sonunda kuşkusunu başka düşüncelerle bastırıyor. Bu gemi bunca seferi atlattı, der kendine. Fırtınaları gördü, döndü. Mürettebata ve ilahi takdire güvenmemek olmaz. Kendi kendini ikna etmeyi başarıyor, içi gerçekten rahatlıyor. Gemiyi sigortalatıyor ve göçmenler güverteye dizilip el sallarken, hafif bir yürekle onları uğurluyor.

Gemi açık denizde batıyor. Kimse kurtulmuyor. Sigorta parası ödeniyor ve kimse armatörden hesap sormuyor, çünkü o gerçekten geminin sağlam olduğuna inanıyordu.

Clifford'un verdiği hüküm acımasızdır: o adam o insanların ölümünden sorumludur. İçten inanıyor olması onu temize çıkarmaz, çünkü o inanca sahip olma hakkı yoktu. Elindeki kanıt bunu desteklemiyordu; inancı kanıttan değil, kendi çıkarından doğmuştu.

Ve Clifford bir adım daha atar, tartışmanın bütün ağırlığı o adımdadır. Diyelim ki gemi battı. Peki gemi sağ salim varmış olsaydı ne değişirdi? Clifford'un cevabı: hiçbir şey. Adam tam olarak aynı ölçüde suçlu olurdu. Çünkü suç, sonucun kendisinde değil, inancın nasıl kurulduğundadır. Şans, ahlakı aklamaz. Yalnızca kanıtı siler.

Buradan Clifford'un o ünlü, taviz tanımayan kuralı doğar: yeterli kanıtı olmayan bir şeye inanmak her zaman, her yerde ve herkes için yanlıştır.

Clifford bu yazıyı yazdıktan iki yıl sonra, 1879'da, 33 yaşında veremden öldü. Geriye son derece katı bir ilke bıraktı. Katılığının arkasındaki düşünce şudur: hiçbir inanç gerçekten özel değildir. İnançlarımız kafamızın içinde durmaz; davranışımıza, oyumuza, çocuğumuza söylediğimiz söze, imzaladığımız rapora sızar. Dahası, inançlarımızı birbirimize madeni para gibi devrederiz. Özensiz inanan kişi yalnızca kendi hakkında yanılmaz; ortak paranın ayarını bozar. Kuşkusunu bastırmayı alışkanlık haline getiren bir insan, bir süre sonra kuşku duyma yeteneğini kaybeder ve bu kayıp etrafına yayılır.

Bu, teorik bir kaygı değil. Bir yöneticinin "ben insanı tanırım" diyerek bir adayı eleyip yüzlerce kişinin kaderine karar vermesi, bir ebeveynin bir söylentiye dayanarak çocuğuna uygulanacak tedaviyi reddetmesi, bir mühendisin "şimdiye kadar hep tuttu" diyerek bir hesabı tekrar yapmaması. Clifford'un armatörü, bu insanların hepsinin atasıdır.

Ama bu kural, uygulanmaya kalkıldığında garip biçimde yaşanmaz hale gelir. Ve ona en güçlü itirazı, 1896'da Amerika'da, iki üniversitenin felsefe kulüplerine verdiği bir konferansta William James yaptı. Konferansın adı The Will to Believe, yani İnanma İstenci. James yıllar sonra bu başlığı seçtiğine pişman olduğunu söyledi; aslında "inanma hakkı" demeliydim, dedi, çünkü savunduğu şey keyfe göre inanmak değildi.

James'in hamlesi şuydu: Clifford'un kuralının da bir bedeli var, ama o bedeli kimse hesaba katmıyor. Bilgi hayatımızda tek bir emir yok, iki emir var. Birincisi: yanılma. İkincisi: doğruyu bul. Bunlar aynı şey değildir ve her zaman aynı yöne bakmazlar. Yanılmaktan her koşulda kaçınmayı mutlak kural yaparsanız, hiç yanlış inanca sahip olmazsınız; ama elde edebileceğiniz bazı doğruları da asla elde edemezsiniz. Hiçbir şeye bulaşmayan bir general hiç savaş kaybetmez.

James, bazı durumlarda kanıtın ancak bağlanmadan sonra geldiğine dikkat çeker. Verdiği örneklerden biri dağdaki tırmanıcıdır: adam bir yarığın kenarında kalmıştır, geri dönüş yoktur, tek yol atlamaktır. Atlayabileceğine güvenirse kasları toparlanır ve atlayışı güçlenir. Kendinden kuşku duyarsa, tereddüt tam havada yakalar onu. Burada "önce kanıtı göster, sonra inanırım" demek, kanıtın oluşmasını engellemektir.

Ve bu, dağ başına özel bir durum değil. Bir insana güvenmek de böyledir. Birinin güvenilir olduğunun kanıtını, ona güvenmeden toplayamazsınız; güven, kendi kanıtını üreten bir ilişkidir. Bir evliliğin, bir ortaklığın, bir öğretmenin bir öğrenciye duyduğu inancın yapısı budur. Clifford'un ölçütünü bu alanlara olduğu gibi taşırsanız, kimseyle hiçbir şey kuramazsınız.

James bu hakkı sınırlar: yalnızca kanıtın doğası gereği meseleyi çözemediği, seçeneğin sizin için gerçekten canlı olduğu, karar vermemenin de bir karar sayıldığı ve önemli bir şeyin askıda kaldığı durumlarda geçerlidir. Geminin sağlam olup olmadığı bu durumlardan biri değildir. Onu havuza çekip bakabilirsiniz. Orada kanıt eksik değil, kanıta bakma isteği eksiktir.

Yani iki düşünür de haklıdır, farklı sahnelerde. Clifford gemi için haklıdır, James yarık için haklıdır. Zor olan ilke seçmek değil; hangi sahnede durduğunuzu bilmektir. Ve insan, bakmaktan kaçtığı her durumu kendine bir yarık gibi anlatma konusunda şaşırtıcı biçimde yeteneklidir.

Şimdiye kadar anlattığım bütün tartışma tek bir eksen üzerinde dönüyor: kanıt. Yeterli mi, değil mi, ne zaman yetmesi gerekir. Oysa bu soruyu çok daha önce, başka bir eksende soran bir gelenek var. Oradaki soru "kanıtın var mı" değil; "bu inanç gerçekten senin mi".

Semerkant'ın Mâtürîd denen yerleşiminden adını alan Ebû Mansûr el-Mâtürîdî, 944'te öldü. Tevhid Kitabı adıyla bilinen eserinde, bilgiye giden yolları sayarken akla bağımsız bir yer verir: insan, kendisine bir haber ulaşmadan önce de düşünmekle, bakmakla, sormakla yükümlüdür. Bu duruşun doğrudan sonucu şudur: yalnızca çevresinden devraldığı için inanan kişinin inancı eksiktir. Mâtürîdî bu eksikliği hafife almaz, çünkü ona göre insanın elinde zaten bir alet vardır ve onu kullanmamak bir tercihtir.

Bu eksikliğin adı taklittir. Ve taklidin ne demek olduğunu, onu kendi hayatında en sarsıcı biçimde yaşayan kişi anlattı.

Gazzâlî 1058'de Tûs'ta doğdu. 1091'de, otuzlu yaşlarının başında, dönemin en prestijli kürsüsüne, Bağdat'taki Nizamiye medresesinin başına getirildi. Yüzlerce öğrenci önünde ders veriyordu, yazdığı her şey okunuyordu, kazandığı tartışmaların sayısı belliydi. Ve tam o noktada bir şey fark etti: bildiği şeylerin çoğunu nasıl bildiğini bilmiyordu. Doğduğu evden, hocalarından, şehrinden devralmıştı onları; bir çocuğun içine doğduğu dili devraldığı gibi. Bunun adı bilgi değildi, alışkanlıktı.

Kuşkusu büyüdü ve sıradan bir kuşku olmadı. Duyularının güvenilirliğine kadar indi: gözüm yakındaki bir yıldızı küçük gösteriyorsa, başka nelerde yanılıyor? Sonra akla sıçradı: duyuları yargılayan akla, onu yargılayacak ne var? Bu, bir odaya girip çıkışı kaybetmek gibi bir deneyimdi. Aylarca sürdü. Ve bedeninde karşılık buldu: yemek yiyemedi, dersin ortasında sesi kesildi, kürsüde konuşamaz hale geldi.

1095'te her şeyi bıraktı. Kürsüyü, maaşı, ünü, ailesinin bir kısmını geride bırakıp yola çıktı. Yaklaşık 11 yıl Şam, Kudüs, Mekke yolları arasında, çoğu zaman adı bilinmeden yaşadı. Sonunda kendi hikâyesini yazdı; el-Münkız mine'd-Dalâl, yani Dalâletten Kurtuluş adıyla bilinen o kısa kitap, felsefe tarihinin ilk entelektüel otobiyografilerinden biridir.

Hikâyenin en çok konuşulan yeri, kuşkudan nasıl çıktığıdır. Gazzâlî, kesinliğin kendisine bir kanıtla geri dönmediğini söyler. Bir ışıkla döndüğünü söyler. Bu cevap, kanıt arayan birine yetmeyebilir; ama söylediği şey açıktır: o kesinliği eline geçmiş hazır bir paket olarak değil, kendi hayatının içinden geçirerek aldı. Geleneği çöpe atmadı. Devraldığı şeyin devralındığı yerde kalmasına izin vermedi.

Taklitten tahkike geçiş budur: bir şeyi başkasının sözüne dayanarak taşımaktan, onu kendi içinden geçirip taşımaya geçmek. Burada ölçüt, inancın içeriğinin değişmesi değil; onunla kurulan ilişkinin değişmesidir.

Bu ayrımın bugün bakacağı yer artık yalnızca din değil. Gün içinde edindiğimiz inançların ezici çoğunluğu taklidî inançtır ve bunun farkında bile değiliz. Bir ülkenin ekonomisi hakkında, bir ilacın etkisi hakkında, bir ünlünün yaptığı şey hakkında, iklimin ne yapacağı hakkında kanaatlerimiz var. Bunların kaçını kendimiz baktık? Hemen hepsini birinden devraldık. Üstelik devraldığımız kaynağı da çoğu zaman kendimiz seçmedik; bize sunuldu.

Ve burada çağımıza özgü bir ters dönüş var. Clifford'un sorusu "yeterli kanıtın var mı" idi. Bugün bu soruya hemen herkes rahatça "var" diye cevap veriyor. Çünkü kanıt kıt değil; kanıt bol. Aradığınız her kanaati destekleyen bir grafik, bir uzman, bir çalışma, bir tanık bulabilirsiniz, hem de yarım dakikada. Bizim sorunumuz kanıtsızlık değil, inancın kendi kanıtını kendisi seçiyor olması. Pascal'ın arka kapısı, bugün herkesin evine kurulmuş durumda ve kapıyı bizim adımıza bir sıralama düzeni açıp kapatıyor.

O yüzden baştaki soruya verilecek dürüst cevap iki parçalı. Birinci parça: hayır. Bir inancı emirle kuramazsınız; bardağın orada olmadığına karar veremeyeceğiniz gibi, birine âşık olmaya ya da bir şakayı komik bulmaya da karar veremezsiniz. İkinci parça: ama inancın bütün yukarı havzası sizin elinizdedir. Kimi okuduğunuz, hangi kuşkuyu içeri aldığınız, "bilmiyorum" demeyi göze alıp almadığınız, kanaatinizi en çok sarsacak olan şeye bakmaya razı olup olmadığınız. Sorumluluk, inandığınız ana değil, o ana kadar gelen uzun bakıma düşüyor. Armatörün suçu gemi battığı anda işlenmedi; onarım kararını erteleyip kendine hikâye anlattığı akşam işlendi.

Ve bu bakımın tek bir pratik ölçütü var. Kendinize "kanıtım var mı" diye sormak neredeyse işe yaramaz, çünkü cevap daima evet olacak. Şunu sorun: eğer tersi doğru olsaydı, fark eder miydim? Beni bundan vazgeçirecek şey nedir, adını söyleyebilir miyim? Hangi haber, hangi sayı, hangi deneyim beni durdurur?

Bu soruya cevap verebiliyorsanız, elinizde dünya hakkında bir inanç var; yanılabilir, düzeltilebilir, canlı bir inanç. Cevap veremiyorsanız, elinizdeki şey dünya hakkında bir inanç değil. Odanızda duran bir eşyadır; oraya nasıl girdiğini hatırlamadığınız ve artık görmediğiniz için yerinden oynatmadığınız bir eşya. Zor olan, inanmaya karar vermek değil. Zor olan, inancın düzeltilebileceği o kapıyı açık tutmak; çünkü o kapı, kapalıyken daha sıcak tutuyor.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.