Kimse Görmeseydi Yine Yapar mıydın? İyiliğin Gösterisi

Bölüm metni

Bir yaşlıya yolun karşısına geçmesi için yardım ettin, sonra da gözün istemeden çevrede seni gören biri var mı diye baktı. Peki o bakış az önceki iyiliği silip götürdü mü? Bin yıl önce bir Bağdatlı sufi bu soruya o kadar takıldı ki, insanın kendi niyetini yoklamak için koca bir kitap yazdı.

Illinois'te çamurlu bir kır yolu. Eski bir posta arabası sarsılarak ilerliyor. İçinde, henüz başkanlığın adının bile geçmediği yıllardaki Abraham Lincoln ve bir yol arkadaşı var. Tartışmaya dalmışlar. Lincoln, insanın yaptığı her iyiliğin altında son kertede bir bencillik yattığını savunuyor. Arkadaşı itiraz ediyor ama Lincoln geri adım atmıyor. Tam o sırada bir derenin yanından geçerken keskin bir hayvan çığlığı duyuyorlar. Kıyıda bir domuz çırpınarak bağırıyor, yavruları bataklığa saplanmış ve boğulmak üzereler. Lincoln arabacıya durmasını söylüyor, iniyor, yavruları tek tek çamurdan çıkarıp kuru toprağa bırakıyor. Üstü başı çamur içinde arabaya döndüğünde arkadaşı gülümsüyor ve bu işin neresinde bencillik olduğunu soruyor. Lincoln'ün cevabı tartışmayı kapatacak cinsten: Asıl bencillik buydu, diyor. O zavallı anayı yavrularıyla orada bırakıp gitseydim bütün gün içim rahat etmezdi. Ben kendi huzurum için indim.

Hikâyeyi bir Illinois gazetesi anlatmış. Gerçekten bu şekilde yaşanıp yaşanmadığını kesin olarak bilmiyoruz. Yine de filozoflar onu çok sevmiş. Amerikalı filozof Joel Feinberg, psikolojik egoizm üzerine yazdığı ve kuşaklar boyunca üniversitelerde okutulan makalesinde bu sahneyi örnek olarak kullanır. Psikolojik egoizm, insanların yalnızca kendi çıkarları için hareket ettiğini, iyilik dediğimiz şeyin de aslında kılık değiştirmiş bir kişisel tatmin olduğunu öne süren görüştür. Lincoln'ün cevabı bu görüşün en sevimli savunmasıdır.

Ne var ki cevabın bir açığı var ve bu açığı Lincoln'den yüz yıldan fazla önce, 18. yüzyılın başında İngiliz din adamı Joseph Butler görmüştü. Feinberg de onun izinden gider. Soru şu: Lincoln o yavruları orada bıraksaydı neden huzursuz olacaktı? Ancak yavruların kurtulmasını gerçekten istediği için. Önce başkasının iyiliğini önemseyen bir arzu olmalı ki o arzu yerine geldiğinde insan rahatlasın. Hiç umursamadığınız bir şey için vicdan azabı duymazsınız. Demek ki huzur, iyiliğin hedefi değil gölgesidir. İyiliği yapanın peşinden gelir ama ona yön vermez. Kendi huzurunu tek hedef bilen biri o arabadan inmez. Gözünü kapatır, kulağını tıkar, yoluna devam eder.

Gelgelelim Lincoln hikâyesinin içinde daha ince, daha rahatsız edici bir soru saklı. O sahnede bir tanık vardı. Lincoln az önce bütün iyiliklerin bencil olduğunu iddia etmişti ve yanında onu izleyen biri oturuyordu. Arabada tek başına olsaydı yine iner miydi?

Bu sorunun felsefedeki en eski biçimi Platon'un Devlet adlı eserinde karşımıza çıkar. Sokrates'in tartışma arkadaşı Glaukon bir hikâye anlatır. Gyges adında bir çoban, bir depremden sonra açılan yarıkta bir yüzük bulur. Yüzüğün taşını avucunun içine çevirdiğinde görünmez oluyordur. Çoban bu gücü keşfedince saraya gider, kraliçeyi baştan çıkarır, kralı öldürür ve tahtı ele geçirir. Glaukon'un iddiası açıktır: Böyle bir yüzük en dürüst insanın parmağına da takılsa o insan da aynısını yapar. Adalet dediğimiz şey, yakalanmaktan duyulan korkunun süslenmiş adıdır. İnsanlar iyi oldukları için değil, görüldükleri için iyi davranırlar.

Bu iddiayı sınamak için masal yüzüklerine gerek yok. Bir daha hiç gitmeyeceğiniz bir şehirde yemek yediğiniz lokanta, kimsenin bakmadığı bir otoparkta yerine götürülmeyen market arabası, kaldırımda bulunan ve içinde kimlik olmayan bir cüzdan... Hepsi gündelik hayatın küçük Gyges yüzükleridir. Bu yüzden önümüzde iki ayrı soru duruyor. Birincisi, iyilik yaparken kendimize de bir şey kazandırıyor muyuz? Butler'ın cevabıyla bu sorunun keskinliği biraz azaldı. İkincisi ise çok daha çetin: İyiliğimizin bir seyirciye ihtiyacı var mı? Bu ikinci soru 18. yüzyılda birbirinden yüzlerce kilometre uzakta yaşayan iki düşünürün masasına, iki farklı biçimde düştü.

1785'te Königsberg'de Immanuel Kant, Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi adlı kısa ama çok etkili kitabını yayımladı. Kitapta sade bir dükkân sahnesi vardır. Bir tüccar, alışverişten anlamayan müşterilere fazla fiyat biçmez. Bir çocuk dükkânına girse herkese sattığı fiyattan alır. Davranışı kusursuzdur. Kant ise bir soru sorar: Tüccar bunu neden yapıyor? Dürüstlüğün iyi bir ticaret politikası olduğunu, dürüst bilinen dükkânın müşteri kazandığını hesapladığı için yapıyorsa davranışı ödeve uygundur ama ödevden kaynaklanmamaktadır. Doğru şeyi yapmıştır ama yanlış sebeple yapmıştır.

Kant bundan daha cesur bir adım da atar. Bazı insanlar yaradılıştan yardımseverdir, başkalarını sevindirmekten içten bir zevk alırlar. Kant'a göre onların davranışı sevimlidir, övülmeyi ve teşvik edilmeyi hak eder, ama ahlaki bir saygıyı hak etmez. Çünkü yaptıkları iyilik bir ilkeden değil, bir eğilimden doğar. Ardından okura başka bir insanı düşündürür. Bu kişinin kendi kederi bütün şefkatini söndürmüştür, başkalarının derdi artık onu hiç kımıldatmamaktadır. Buna rağmen, içinden hiç gelmediği halde, sırf yapılması gerektiği için yardım eder. Kant'a göre gerçek ahlaki değer ilk kez burada ortaya çıkar.

Bu düşünceyi bugüne taşıyalım. Bir gece yarısı, yorgunluktan bitmiş halde eve dönüyorsunuz. Komşunuzun yaşlı annesi apartmanın önünde ağır poşetlerle kalmış. Hiç canınız istemiyor, kimse de bakmıyor. Yine de poşetleri alıp dört kat yukarı çıkarıyorsunuz. Kant'ın tartısında bu davranış, keyifli bir günde bir arkadaş grubunun önünde yapılan aynı yardımdan daha ağır basar.

Kant'ın en dürüst cümleleri ise belki şunlardır: Hiçbir davranışın gerçekten ödev duygusundan yapıldığından tam olarak emin olamayız. En sıkı iç muhasebe bile davranışlarımızın gizli kaynaklarına kadar inemez. Kant buna sevgili ben der. En soylu sandığımız kararın arkasında bile o sevgili ben pusuya yatmış olabilir. Kant dolayısıyla bize bir rahatlama sunmaz. Değer, kimsenin göremediği iç ilkede yatıyorsa, o ilkeyi biz bile tam olarak göremeyiz.

Kant'tan 26 yıl önce, 1759'da Glasgow'da ahlak felsefesi dersleri veren Adam Smith, Ahlaki Duygular Kuramı adlı kitabında meseleye bambaşka bir yerden yaklaşmıştı. Bugün onu daha çok iktisatçı olarak tanıyoruz, ama Smith'e göre ahlakı ilk kez başkalarının gözünden öğreniriz. Hiç insan yüzü görmeden ıssız bir yerde büyüyen biri, kendi yüzünün güzel mi çirkin mi olduğunu bilemeyeceği gibi davranışlarının iyi mi kötü mü olduğunu da bilemez. Toplum bizim aynamızdır. Zamanla bu dış bakışları içimize alırız ve göğsümüzde bir seyirci oluşur. Smith bu seyirciye tarafsız seyirci, göğüsteki insan, davranışlarımızın büyük yargıcı der.

Smith'in bizim konumuz için en değerli ayrımı burada başlar. İnsan iki farklı şeyi sevebilir: övülmeyi ve övülmeye layık olmayı. Olgun biri hak etmediği bir övgüden zevk almaz, hatta utanır. Buna karşılık övülmeye layık bir şey yapmışsa, kimse bunu fark etmese de içi rahattır. Kimse görmeseydi yine yapar mıydın sorusuna Smith'in cevabı şudur: Her zaman gören biri vardır, o da içindeki seyircidir. Mesele, o seyircinin gerçekten tarafsız mı yoksa dışarıdaki kalabalığın bir yankısı mı olduğudur.

Peki o dış kalabalık ne kadar güçlü? 2006'da İngiltere'deki Newcastle Üniversitesi'nde psikologlar basit bir deney yaptı. Bölümün çay odasında kimsenin denetlemediği bir dürüstlük kutusu vardı. Çay ya da kahve alan, parasını kutuya kendisi atıyordu. Araştırmacılar kutunun üstündeki fiyat listesinin yanına haftadan haftaya değişen küçük bir görsel koydular. Bazı haftalar bir çift göz fotoğrafı, bazı haftalar çiçek resmi. Gözlü haftalarda kutuya atılan para, çiçekli haftalardakinin neredeyse 3 katına çıktı. Kimse gerçekten izlemiyordu. Duvarda sadece kâğıda basılmış bir çift göz vardı. Smith'in umudu, içimizdeki seyircinin bu kâğıt gözlere ihtiyaç duymayacak kadar olgunlaşmasıydı. Deney ise o seyircinin hâlâ dışarıdan beslendiğini gösteriyor.

Kant ile Smith bu konuda haklı olarak kaygılıydılar. Ama onlardan yaklaşık 900 yıl önce, Bağdat'ta, aynı kaygıyı çok daha karanlık bir derinliğe taşıyan bir gelenek doğmuştu. Bu geleneği ilgilendiren yalnızca insanların iyiliği seyirci için yapıp yapmadığı değildi. Asıl merak ettikleri, görünme arzusunun kendini sahibinden bile nasıl gizlediğiydi.

Riya kelimesi Arapçada görmek anlamındaki kökten gelir. Kelimenin kendisi bu bölümün başındaki soruyu taşır: görülmek için yapmak, göstermek için yapmak. İslam düşüncesinde riyanın en ince ve en ürkütücü tahlilini 9. yüzyılda Bağdat'ta yaşamış Hâris el-Muhâsibî yaptı. Lakabı muhasebe kelimesinden gelir, çünkü kendini durmadan hesaba çeken bir adamdı. 857'de Bağdat'ta öldü. Sonraki kuşakların büyük sûfîsi Cüneyd-i Bağdâdî de çevresinde bulunanlardandı.

Muhâsibî riyayı bir ahlak kusuru olarak değil, kalbin bir hastalığı olarak ele alır ve bir hekim titizliğiyle inceler. Allah'ın haklarını gözetmek üzerine yazdığı kitabında okurunu kendi zihninin içine bakmaya çağırır. Niyetin ilk kıpırtısına, işin ortasında beliren düşünceye, iş bittikten sonra kalpte kalan tortuya tek tek bakar. Riya her birinden içeri sızabilir. Biri başlarken niyetinde temizdir. Namazın ortasında odaya biri girer ve kıraat kendiliğinden uzar, eğilişler ağırlaşır. Bir başkası iyiliğini kimseye söylememiştir, ama söz bir şekilde oraya geldiğinde sesinin tonu değişir. Muhâsibî'nin derdi ikiyüzlü sahtekârlar değildir. Onlar zaten bellidir. Onun asıl ilgilendiği, kendini samimi sanan iyi insandır.

Bu tahlilin arkasında kısa ama sarsıcı bir hadis vardır. Ahmed bin Hanbel'in Müsned'inde aktarıldığına göre Hz. Peygamber ümmeti için en çok korktuğu şeyin küçük şirk olduğunu söylemiş, bunun ne olduğu sorulunca da riya diye cevap vermiştir. Riyaya gizli şirk denmesi bundandır. Mantığı şöyledir: Allah için yapıldığı söylenen bir işte gizlice insanların bakışını da hesaba katmak, ibadete bir ortak koşmaktır. Bir başka rivayet bu gizliliği unutulmaz bir imgeyle anlatır. Şirk bu ümmetin içinde, karanlık bir gecede siyah bir taşın üzerinde yürüyen siyah bir karıncanın ayak sesinden daha gizlidir. Karanlık gece, siyah taş, siyah karınca. Göz görmez, kulak duymaz, ama karınca yürür.

Muhâsibî'nin bu karınca avını iki yüzyıldan fazla sonra en geniş biçimde sürdüren kişi, 1111'de Tûs'ta ölen Gazzâlî oldu. Başyapıtı İhyâu Ulûmi'd-Dîn, yani Din İlimlerinin İhyası, kalbin hastalıklarına ayrılmış kitaplar içerir. Bunlardan biri doğrudan şöhret tutkusunu ve riyayı yerer. Gazzâlî burada Muhâsibî'den çok yararlandığını gizlemez. Riyanın vitrinlerini sayarken neredeyse bir sosyolog gibi yazar. İnsan riyayı bedeniyle yapabilir: Geceleri ibadetle uğraştığı ya da oruç tuttuğu anlaşılsın diye solgun ve bitkin görünmeye özen gösterir. Kılığıyla yapabilir: Dünyadan el etek çektiğini ilan eden yamalı, kaba elbiseler giyer. Sözüyle yapabilir: Sohbete hikmetli sözler serpiştirir, ezberinin genişliğini belli eder. Ameliyle yapabilir, ki bu en bilinenidir. Bir de çevresiyle yapabilir: Hangi âlimle görüştüğünü, kimin kapısına geldiğini, kimlerin onu ziyaret ettiğini anlatır durur.

Gazzâlî'yi gerçekten ürkütücü kılan, riyayı katmanlara ayırmasıdır. En kaba riyada insan bir işi yalnızca görülmek için yapar, kimse olmasa hiç yapmaz. Daha gizlisinde iş yine Allah için yapılır, ama bir seyirci olduğunda kolaylaşır, hafifler, tatlılaşır. En gizlisinde ise seyircinin işe hiçbir etkisi yoktur. İnsan iyiliği tek başına, kimseye söylemeden yapar. Ama iyiliği bir gün duyulduğunda kalbi sevinçle kıpırdar. İnsanlardan bir saygı bekler. Selamı önce kendisine verilmediğinde, işi hevesle görülmediğinde, alışverişte hatırı sayılmadığında içi burkulur. Gazzâlî'nin teşhisine göre bu burukluk, kalbin bir karşılık beklediğini ele verir. Saklanan iyilik, gizli bir alacak defterine kaydedilmiştir.

Bugünün diline çevirirsek, yıllarca bir hastanede gönüllü çalışıp kimseye bir şey söylememiş biri düşünün. Bir gün hastane yönetimi teşekkür töreni düzenliyor ve onun adını unutuyor. Hissettiği ufak kırgınlık, Gazzâlî'nin siyah taş üzerindeki karıncasıdır. Ya da bağışını isimsiz yapan ama sohbet sırasında, adeta kazara, isimsiz bağış yapmanın ne kadar güzel bir duygu olduğundan söz eden biri.

Gazzâlî bütün çıkış yollarını kapatmaz ama ayrımları dikkatle yapar. Bir iyiliğin duyulmasına sevinmenin her zaman kusur olmadığını söyler. İnsan, Allah'ın güzelini ortaya çıkarıp çirkinini örtmesine şükrettiği için sevinebilir, başkalarının da o iyiliğe heveslenmesini umduğu için sevinebilir. Belirleyici olan, sevincin kaynağıdır. Dahası Gazzâlî riyadan korkup iyiliği tamamen bırakmayı da bir tuzak olarak görür. Şeytanın en sinsi oyunlarından biri, insana bu iş sende gösteriş olur diye fısıldayıp onu sadakadan, ibadetten, yardımdan alıkoymaktır.

Bu kıskacı en keskin biçimde Muhâsibî'den de önce yaşamış sûfî Fudayl bin İyâz'a nispet edilen bir söz anlatır: İnsanlar yüzünden ameli terk etmek riyadır. İnsanlar için amel etmek şirktir. İhlas ise Allah'ın seni bu ikisinden kurtarmasıdır. Yani göstermek de tuzaktır, gösterme korkusuyla susmak da. Bu söz bin yılı aşkın bir süre önce söylendi. Ama cebinde kamerası olan bir dünyada bugün olduğu kadar ağır basmamıştı.

Buhârî ve Müslim'in aktardığı bir hadiste, hiçbir gölgenin bulunmadığı bir günde Allah'ın gölgesinde barınacak yedi kişi sayılır. Bunlardan biri, sağ elinin verdiğini sol eli bilmeyecek kadar gizli sadaka veren kişidir. Aynı imge başka bir gelenekte de karşımıza çıkar. Matta İncili'nde Dağdaki Vaaz'da İsa, yardım edenlere ikiyüzlülerin sokaklarda yaptığı gibi önlerinde boru çaldırmamalarını öğütler ve sağ elin yaptığını sol elin bilmemesini ister. İki büyük gelenek birbirinden bağımsız biçimde aynı bedene, aynı iki ele başvurur. Bu da sorunun insanlığın ortak sorusu olduğunu gösteriyor.

Kur'an ise dengeyi kurar. Bakara suresinin 271. ayetine göre sadakayı açıktan vermek güzeldir, gizleyip ihtiyaç sahiplerine vermek ise daha hayırlıdır. Kur'an iki yolu da yasaklamaz ama birini daha üstün tutar. Bu üstünlüğün yalnızca verenin kalbiyle değil, alanın onuruyla da ilgisi vardır.

Osmanlı şehirlerinde, cami avlularında ya da yol kenarlarında, insan boyunda ve tepesi oyuk taş sütunlar bulunurdu. Bunlara sadaka taşı denirdi. Veren, genellikle karanlık çöktükten sonra gelir ve parasını oyuğa bırakıp giderdi. İhtiyacı olan da sonra gelir, yalnızca ihtiyacı kadarını alırdı. Veren alanı, alan vereni hiç görmezdi. Kimse kimseye minnet borçlanmaz, kimse kimsenin gözünde küçülmezdi. 12. yüzyılda Kahire'de yaşayan Yahudi düşünür Maimonides de yardımlaşmayı sekiz basamakta sıralarken, verenle alanın birbirini tanımadığı yardımı en yükseğin hemen altına koymuştu. En yükseğe ise insanı bir daha yardıma muhtaç kalmayacak şekilde ayağa kaldıran yardımı yerleştirmişti. Farklı inançlar ve farklı şehirler aynı sezgide buluşuyor: Gizlilik verenin kalbini korur, ama aynı zamanda alanın yüzünü de korur.

Bugün sadaka taşının tam karşıtı olan bir dünyada yaşıyoruz. Bir gıda kolisi, kapı açılırken ve kameraya dönük teslim ediliyor. Bir sokak çocuğuna verilen ayakkabı, çocuğun şaşkın yüzüyle birlikte milyonlarca ekrana gidiyor. Yardım gerçektir, ekmek yenir, ayakkabı giyilir. Ama o çocuktan bir şey de alınmıştır. Muhtaçlığı, rızası sorulmadan bir başkasının iyilik vitrinine konmuştur. Sadaka taşının asırlar boyunca koruduğu şey, tek bir çekimde gider.

Burada yine de dürüst olmamız gerekiyor, çünkü mesele siyah beyaz değil. Hasta bir çocuk için başlatılan bağış kampanyası, paylaşılmasaydı hedefine ulaşamazdı. Bir arkadaşınızın kan bağışı fotoğrafı sizi de hastaneye gönderebilir. Gazzâlî'nin örnek olmak için açığa çıkarılan iyiliğe kapıyı aralık bırakması, Kur'an'ın açıktan vermeyi de güzel sayması boşuna değil. Fudayl'ın kıskacı burada bütün ağırlığıyla geri döner: Paylaşırsan gösteriş olabilir, paylaşmazsan belki hiç kimse harekete geçmez.

Gerçekten yeni olan, bu ikilemin artık kural dışı bir an olmaktan çıkıp gündelik hayatın kendisi haline gelmesidir. Glaukon'un yüzüğü insanı görünmez yapıyordu ve ahlakı sınamak için bu hayali bir istisnaydı. Bizim ceplerimizdeki cihazlar o yüzüğü tersine çevirdi. Neredeyse hiçbir zaman görünmez değiliz. Her davranış potansiyel bir sahne, her iyilik potansiyel bir içeriktir. Newcastle'daki çay odasının duvarında bir çift kâğıt göz vardı. Bizim ekranlarımızda ise sayılabilen, biriken, bildirim olarak geri dönen gözler var. Adam Smith'in iki sevgisi, yani övülme sevgisi ile övülmeye layık olma sevgisi, artık birbirinden ayırması en zor iki şey. Çünkü övgü anında ve rakamla geliyor, layık olmanın sessiz huzuru ise hep bir adım geride kalıyor. Kant'ın sevgili ben dediği şeyin artık bir de sayacı var.

Belki de bu yüzden ihlası bir sınav olarak değil, bir talim olarak düşünmek gerekiyor. Kant haklıysa kalbimizin bütün kıvrımlarını hiçbir zaman göremeyeceğiz. Gazzâlî haklıysa karınca her an yürüyor olabilir. O zaman yapılabilecek olan, saflığı kanıtlamaya çalışmak değil, içimizdeki seyirciyi dış gözlerden bağımsız yaşamaya alıştırmaktır. Bunun yolu da kimsenin bilmeyeceği küçük iyiliklerden geçer. Türkiye'nin pek çok mahallesinde fırınlarda hâlâ askıda ekmek geleneği yaşıyor. Biri iki ekmek parası öder, birini alır, diğeri askıda kalır. Kimin bıraktığını, kimin aldığını kimse bilmez. Ne bir fotoğraf vardır ne bir teşekkür. Sadaka taşının mahalle ölçeğindeki küçük torunu.

Kimse görmeseydi yine yapar mıydın sorusunun dürüst cevabı çoğumuz için muhtemelen bilmiyorum olacaktır. Ama bu soru bir hüküm değil, bir aynadır. Ne zaman aklımıza gelse, o anki iyiliğimizi bir kez daha yoklamamıza yarar. Belki ihlas hiç ulaşılmayan ama her gün yeniden yönelinen bir yerdir. Askıdaki ekmeği alan kişi onu kimin bıraktığını hiçbir zaman öğrenmeyecek. Bırakan da ekmeğin kime gittiğini hiç bilmeyecek. Bu bilinmezlikte belki biraz yalnızlık var. Ama o yalnızlığın içinde iyilik, ilk kez sadece iyilik olarak kalabiliyor.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.