Deveni Bağla: Elinde Olmayanı Bırakabilir misin?

Bölüm metni

Ameliyathanenin kapısında bekliyorsun. Yapabileceğin hiçbir şey kalmadı ama zihnin bir saniye bile durmuyor. İki bin yıl önce zincirli bir köle olan Epiktetos ile bin yıl önce Bağdat'taki kürsüsünü bırakan Gazzâlî aynı soruya cevap aradı: Elinde olmayan bir şey için neden hâlâ yanıyorsun?

Bugünkü Denizli'nin yakınında, Pamukkale'nin beyaz travertenlerinin hemen üstünde antik bir şehir var: Hierapolis. Milattan sonra birinci yüzyılın ortalarında bu şehirde bir çocuk köle olarak doğdu. Asıl adını bilmiyoruz. Tarihe geçen adı Epiktetos, Yunancada "sonradan edinilmiş" ya da düpedüz "satın alınmış" anlamına geliyor. Yani bir isimden çok bir mülkiyet kaydı.

Epiktetos gençliğinde Roma'ya götürüldü. Sahibi Epaphroditos, İmparator Neron'un yanında yükselmiş, kendisi de eskiden köle olan güçlü bir adamdı. Epiktetos'un bir bacağı aksıyordu. Bunun nedeni hakkında iki anlatı var. Biri doğuştan ya da hastalıktan sakat olduğunu söylüyor. Daha meşhur olan ötekini ise yüzyıllar sonra Hristiyan düşünür Origenes aktarıyor. Bu rivayete göre efendisi bir gün Epiktetos'un bacağını bir işkence aletine sıkıştırıp bükmeye başlamış. Epiktetos sakin bir sesle "Kıracaksın" demiş. Bacak kırılınca da aynı sakinlikle eklemiş: "Söylemiştim, kıracaktın." Hikâye gerçek mi, bilemiyoruz. Ama böyle bir hikâyenin Epiktetos'a yakıştırılması bile onun ne tür bir insan olarak hatırlandığını gösteriyor.

Bu kölelik içinde Epiktetos'a felsefe okuma izni verildi. Stoacı filozof Musonius Rufus'un derslerine gitti. Sonradan özgürlüğüne kavuştu ve Roma'da ders vermeye başladı. İmparator Domitianus filozofları Roma'dan sürünce Yunanistan'ın batı kıyısındaki Nikopolis'e gitti ve orada bir okul açtı. Hiç kitap yazmadı. Öğrencisi Arrianos, ki ileride Büyük İskender'in tarihini yazacak olan kişi odur, hocasının derslerini not aldı. Bu notlardan iki eser çıktı: uzun konuşmaları içeren Söylevler ve onların özü olan küçük bir kitapçık. Yunanca adı Enkheiridion, yani El Kitabı. Adı da buradan geliyor: elde taşınacak, ihtiyaç anında hemen açılacak bir kitap.

El Kitabı, felsefe tarihinin en çıplak açılış cümlelerinden biriyle başlıyor. Epiktetos'a göre bazı şeyler bize bağlıdır, bazıları değil. Bize bağlı olanlar yargılarımız, isteklerimiz, arzularımız ve kaçındıklarımız, kısacası kendi iç işimiz olan her şey. Bize bağlı olmayanlar ise bedenimiz, mülkümüz, itibarımız, makamımız, kısacası kendi işimiz olmayan her şey.

İlk duyduğumuzda bu ayrım bir köleden beklenmeyecek kadar soğukkanlı geliyor. Ama Epiktetos'un hayatına bakınca neden bu cümleyle başladığını anlıyoruz. Bedeni başkasının malıydı. Nereye gideceğine başkası karar veriyordu. Bacağı bile, rivayet doğruysa, başkasının keyfine kalmıştı. Ona kimsenin dokunamayacağı bir alan kalmıştı: olup bitene nasıl baktığı ve ne yapmayı seçtiği. Epiktetos bütün felsefesini bu dar alana kurdu ve buranın aslında hiç de dar olmadığını savundu.

Bunu günlük hayata çevirelim. Sabah işe gidiyorsunuz ve yol tıkalı. Trafik sizin elinizde değil. Toplantıya geç kalacağınızı haber verip vermemek elinizde. Direksiyonu yumruklamak ya da o yarım saati dinlediğiniz bir şeyle geçirmek de elinizde. Epiktetos'a göre insanın acısının büyük kısmı bu iki listeyi karıştırmasından geliyor. Trafiği kendi işimiz sanıyoruz, öfkemizi ise başımıza gelen bir şey sanıyoruz. Oysa tam tersi doğru.

Epiktetos'un en sık alıntılanan sözlerinden biri de bunu söyler: İnsanları rahatsız eden şeylerin kendisi değil, o şeyler hakkındaki yargılarıdır. Ölüm korkunç değildir der, korkunç olan ölümün korkunç olduğu yargısıdır. Bu sözü, gerçek acıyı inkâr etmek gibi anlamamak lazım. Epiktetos başka bir yerde bir yolculuğa çıkan gemiden söz eder. Kaptanı, mürettebatı, günü siz seçersiniz. Ama fırtına çıkarsa artık sizin işiniz bitmiştir. Gemi batıyorsa yapabileceğiniz tek şey korku içinde değil, korkmadan batmaktır.

Kulağa güzel geliyor. Sorun şu ki bunu gündüz, çay içerken okumak başka, gece saat üçte tavana bakarken uygulamak başka.

Saat 03:12. Telefonun ekranı bir an yanıp sönüyor. Bildirim yok, sadece saat. Yarın sabah bir tahlil sonucu çıkacak. Ya da bir iş görüşmesinin cevabı gelecek. Ya da çocuğunuz gece yarısı yola çıktı ve henüz "vardım" diye mesaj atmadı. Yatakta dönüp duruyorsunuz. Düşünmenin hiçbir şeyi değiştirmeyeceğini biliyorsunuz. Tahlil sonucu laboratuvarda zaten belli. Görüşmenin kararı belki çoktan verildi. Yol, siz uyusanız da uyumasanız da aynı yol. Yine de zihin bırakmıyor. Bir senaryo, sonra bir başkası, sonra ilkinin daha kötüsü.

Epiktetos'un ayrımını bilmek bu gecelerde neden yetmiyor? Kontrol edemediğimiz bir şeyi neden bırakamıyoruz?

Psikoloji bu soruya birkaç açıdan bakıyor. Bunlardan biri kontrol yanılsaması. Psikolog Ellen Langer 1975'te bir deney yayımladı. Bir ofiste çalışanlara piyango bileti sattı. Bazılarına bileti kendileri seçtirdi, bazılarına da bileti eline tutuşturdu. Çekiliş yaklaşınca biletleri geri almak istedi. Bileti kendi seçenler, eline verilenlere kıyasla ortalama dört kattan fazla para istedi. Oysa kazanma şansı tamamen aynıydı. Sadece seçmiş olmak, sonucu biraz da olsa etkileyebiliyormuşuz hissi uyandırıyordu.

Gece yarısı kaygısı biraz da böyle çalışıyor. Zihin, bir şeyi durmadan düşünmenin onu bir şekilde kontrol altında tutmak olduğuna inanıyor. Sanki endişelenmeyi bırakırsak nöbeti terk etmiş olacağız. Sanki kötü bir şey olursa "ama ben yeterince düşünmüştüm" diyebilmek bizi koruyacak. Kaygı burada bir tür büyüye dönüşüyor. Nöbet tutan biri gibi uyanık kalıyoruz, ama korunan bir şey yok.

İkinci açı belirsizliğe tahammülsüzlük. Kaygı bozuklukları üzerine çalışan araştırmacılar, insanların bir kısmının kötü bir sonuçtan çok sonucun belli olmamasından rahatsız olduğunu gözlemliyor. Bazen insan kötü haberi alınca rahatlıyor, çünkü artık bir şey yapabiliyor. Belirsizlikte ise elinde tutunacağı bir şey yok. Zihin bu boşluğu senaryolarla dolduruyor. Senaryo kurmak bir şey yapmak gibi hissettiriyor.

Üçüncü açı daha eski ve daha insani. Bıraktığımız şeyler çoğu zaman sevdiğimiz şeyler. Epiktetos'un listesinde bize bağlı olmayanlar arasında bedenimiz ve mülkümüz var. Ama gece uyutmayan şeyler genellikle başkaları: hasta bir anne, işsiz bir eş, yolda bir çocuk. Bunları "bize bağlı değil" diye bir kenara koymak sevgisizlik gibi geliyor. Kaygı, sevginin bir kanıtı gibi tutuluyor.

Epiktetos bu itiraza da değinmiştir ve cevabı bugün hâlâ sert gelir. El Kitabı'nda, çocuğunuzu öperken onun bir ölümlü olduğunu kendinize hatırlatın der. Sevdiğiniz bir testi kırılırsa üzülmezsiniz çünkü testi olduğunu bilirsiniz, sevdiğiniz insan için de aynı bilinci taşıyın. İlk okuyuşta neredeyse acımasız geliyor. Ama Epiktetos'un söylediği "sevme" değil. Söylediği şu: Sevdiğin şeyin sana ait olmadığını bil. O sana emanet edilmiştir, sahibi sen değilsin. Ona göre bir şeyi kaybettiğimizde "kaybettim" yerine "geri verdim" demeyi öğrenmeliyiz.

Bu cevap birçok insana fazla soğuk gelir, haklı olarak. Gece 03:12'de yatağın kenarında oturan birine "testiyi hatırla" demek pek bir işe yaramaz. Stoacılığın gücü buradadır ama sınırı da buradadır. Ayrımı çok net çiziyor, ama bir şeyi açıkta bırakıyor. Elimde olan kısmı yapmaya nasıl devam edeceğim, olmayan kısmı neye bırakacağım? Boşluğa mı, kadere mi, evrenin akılsal düzenine mi?

Stoacılar bu soruya kendi cevaplarını verdi. Onlara göre evren akılla, yani logosla yönetilen bir bütündü ve her şey olması gerektiği gibi oluyordu. Ama aynı soru başka bir medeniyette, başka bir dille, çölün ortasında bir devenin başında da soruldu. Ve orada cevap, eylem ile bırakma arasındaki gerilimi bir cümlede çözdüğü için yüzyıllarca dilden dile dolaştı.

İmam Tirmizî'nin hadis derlemesinde kısa bir sahne var. Bir bedevi devesiyle Peygamber'in yanına geliyor ve soruyor: Deveyi bağlayıp öyle mi Allah'a tevekkül edeyim, yoksa salıverip mi tevekkül edeyim? Cevap kısa: "Onu bağla ve tevekkül et."

Bu cümle Türkçede "Deveni bağla, sonra tevekkül et" diye yerleşti. Gücü, sorunun kendisini yersiz göstermesinden geliyor. Bedevi iki seçenek arasında bir tercih yapmak zorunda olduğunu sanıyor: ya kendi tedbirine güvenecek ya Allah'a. Cevap ona bunların birbirinin rakibi olmadığını söylüyor. İp bağlamak eylemin işi, güvenmek kalbin işi. Biri ötekinin yerini tutmuyor.

Yine de tevekkül kavramı İslam düşüncesinin tarihinde hep tartışıldı. Bazı sûfî çevrelerde, özellikle ilk yüzyıllarda, tevekkülü her türlü tedbiri terk etmek olarak anlayanlar oldu. Azık almadan çöle çıkanlar, hastalanınca ilaç kullanmayı reddedenler, kazanç peşine düşmeyi imansızlık sayanlar anlatılır. Buna karşı da güçlü bir itiraz yükseldi. Tüsterli Sehl'e atfedilen bir söz bunu iyi özetler: Çalışıp kazanmayı kınayan sünneti kınamıştır, tevekkülü kınayan da imanı kınamıştır. Yani ikisi ayrı katmanlardır ve biri ötekini iptal etmez.

Bu tartışmayı en sistemli biçimde ele alan isimlerden biri Gazzâlî'dir. On birinci yüzyılın sonunda Bağdat'taki parlak hocalığını bırakıp uzun bir arayışa çıkan Gazzâlî, büyük eseri İhyâ'nın bir bölümünü tamamen tevekküle ayırır. Onun tavrı neredeyse alaycıdır. Yemek önünde dururken elini uzatmayan ve Allah'ın onu doyurmasını bekleyen birinin tevekkülü değil, aklını kaybetmiş olduğunu söyler. Tohum ekmeden ekin bekleyen, evlenmeden çocuk bekleyen de böyledir. Gazzâlî'ye göre sebepleri terk etmek tevekkül değil, cahilliktir. Ama sebeplere yapışıp onları sonucun asıl sahibi sanmak da başka bir hatadır. Tohumu ekersin, ama yağmuru sen yağdırmazsın, toprağı sen canlandırmazsın. Tevekkül, elinin işini yapıp kalbini sonucun gerçek sahibine bağlamaktır.

Gazzâlî burada tevekkülü derecelere de ayırır. En alt derecede insan, iyi bir vekile güvenen müvekkil gibidir. Davasını güvendiği bir avukata vermiştir ve bu sayede rahattır. Daha üst derecede annesinin kucağındaki çocuk gibidir. Çocuk annesinin onu koruyacağını düşünmez bile, yalnızca ona sığınır. Gazzâlî'nin dikkat çektiği nokta şu: Bu iki örnekte de insan bir şey yapıyor. Müvekkil davasını açıyor, çocuk annesine koşuyor. Tevekkül hareketsizlik değil, hareketin nereye yaslandığıyla ilgili.

Bir yüzyıldan biraz fazla sonra Konya'da Mevlânâ aynı soruyu bu kez bir hikâyeyle sorar. Mesnevî'nin ilk cildinde, bir ormanda hayvanlar her gün kendilerine saldıran bir aslandan bıkmıştır. Aslana bir teklif götürürler: Sen avlanmaya çıkma, biz her gün aramızdan birini sana göndereceğiz. Rızkını Allah'a bırak, tevekkül et. Aslan buna itiraz eder ve aralarında uzun bir tartışma başlar. Hayvanlar tevekkülü savunur, aslan çalışmayı. Aslanın ağzından Mevlânâ meşhur hadise atıf yapar: Peygamber yüksek sesle söyledi, tevekkülle beraber devenin dizini bağla. Kazanan Allah'ın sevgilisidir. Tevekkül ediyorsan işinde de tevekkül et.

Hikâyenin ilginç yanı şu: Tartışmayı sonunda hayvanlar kazanır, ama Mevlânâ aslanın söylediklerini de boşa çıkarmaz. Mesnevî'nin bakışına göre çalışmak, Allah'ın insana verdiği eli ve ayağı inkâr etmemektir. Sana bir kürek verilmişse, o kürek bir işarettir. Ama asıl mesele, kürek çekerken kendini denizin sahibi sanmamaktır.

Burada Epiktetos'a geri dönüp iki düşünceyi yan yana koyabiliriz. Hierapolisli köle de, Tûslu âlim de aynı çizgiyi çekiyor: senin işin olan ve senin işin olmayan. İkisi de "senin işin olanı" eksiksiz yapmanı istiyor. İkisi de sonucun sana ait olmadığını söylüyor. Fark, ipin öbür ucunda. Epiktetos için öbür uçta akılla düzenlenmiş, kişisel olmayan bir evren var. Ona göre bırakmak, bilgece bir kabullenmedir. Gazzâlî ve Mevlânâ için öbür uçta güvenilen, seven, gören bir Rab var. Onlara göre bırakmak bir teslimiyettir, ama teslim olduğun şey bir boşluk değil, bir muhataptır.

Bu fark gece 03:12'de önemli bir şeye dönüşüyor. Stoacının yalnızca "bu benim elimde değil" diyebildiği yerde, tevekkül eden biri bir adım daha atabiliyor: "Benim elimde değil, ama başıboş da değil." Halk dilindeki "tedbir bizden, takdir Allah'tan" sözü bunu sade biçimde söyler. İnanan biri için bu teselli; inanmayan biri için bile, kaygının bir yere bırakılabilir olduğu fikri tek başına bir kapı açabilir.

Tevekkülün bu doğru anlamı, onu tembellikle karıştıranlara da sessiz bir cevap veriyor. Tembel insan ipi bağlamaz ve deveyi kaybedince "kader" der. Kaygılı insan ise ipi bağlar, sonra bütün gece başında bekler, sonra ipi yeniden bağlar, sonra bir ip daha getirir. Tevekkül eden insan ipi sıkıca bağlar ve uyumaya gider. Üçü de aynı deveye bakıyor. Aralarındaki fark, ipin ucunu bıraktıkları yer.

Peki ipi bağladık, elimizden geleni yaptık ve deve yine de kaçtı. O zaman ne olacak?

Bu sorunun ağırlığını bilmeyen pek kimse yoktur. Bir hasta yakını doktorların söylediği her şeyi yapar, bütün tahlilleri zamanında yaptırır, bütün ilaçları saatinde verir, ve yine de kaybeder. Bir öğrenci bir yıl boyunca çalışır, sınav günü hastalanır. Bir esnaf dükkânına bütün birikimini koyar, bir kriz her şeyi siler. "Elimden geleni yaptım" cümlesi bu anlarda iki türlü söylenebilir. Biri isyanla: Yaptım, ama ne işe yaradı? Öteki bir tür huzurla: Yaptım, gerisi benim değildi.

Stoacılar bu ikinci tavrı anlatmak için güzel bir benzetme kullanır. Cicero, Stoacı ahlakı anlattığı bir eserinde bir okçuyu örnek verir. Okçu hedefi vurmak için elinden gelen her şeyi yapar. Yayı iyi seçer, nişan alır, rüzgârı hesaplar, oku bırakır. Ama ok yaydan çıktıktan sonra bir rüzgâr esebilir, hedef yerinden kayabilir. Stoacılara göre okçunun asıl hedefi tahtaya saplanmak değil, iyi atmaktır. Tahtayı vurmak tercih edilen bir şeydir, ama asıl iyi olan atışın kendisidir.

Benzer bir düşünceyi Doğu'nun başka bir ucunda da buluyoruz. Hint düşüncesinin temel metinlerinden Bhagavad Gita'da tanrı Krişna, savaş meydanında tereddüt eden savaşçı Arjuna'ya şunu söyler: Senin hakkın yalnızca eylemedir, onun meyvesi üzerinde hakkın yoktur. Ne eylemi meyvesi için yap, ne de eylemsizliğe kapıl. Üç ayrı gelenek, üç ayrı dil, aynı yere varıyor: Emek sana aittir, sonuç sana ait değildir.

Bu düşüncenin bugünkü hayatlarda nasıl karşılık bulduğuna bakarsak, belki en çarpıcı örnek Amerikalı pilot James Stockdale'dir. Eylül 1965'te Kuzey Vietnam üzerinde uçağı vuruldu. Paraşütle inerken, kendi anlatımına göre, teknoloji dünyasından çıkıp Epiktetos'un dünyasına girdiğini düşündü. Üniversite yıllarında okuduğu El Kitabı'nı yanında taşıyordu, hafızasında. Sonraki yaklaşık 7,5 yıl boyunca esir kaldı, işkence gördü, uzun süre hücrede yalnız tutuldu. Sonradan yazdıklarında, ayakta kalmasını sağlayan şeyin Epiktetos'un o ilk ayrımı olduğunu anlattı. Hücreyi, ağrıyı, gardiyanı değiştiremiyordu. Ama kendi onurunu, arkadaşlarına sadakatini, neyi söyleyip neyi söylemeyeceğini yine kendisi seçiyordu. Köle bir filozofun yaklaşık 1900 yıl önceki sözleri, bir esir kampında bir insanın tutunduğu dala dönüşmüştü.

Aynı düşünce sessizce modern psikolojinin içine de girdi. Yirminci yüzyılın ortasında bilişsel terapilerin öncülerinden Albert Ellis, kendi yaklaşımının kökünü anlatırken açıkça Epiktetos'u, o "insanları şeyler değil, şeyler hakkındaki yargıları rahatsız eder" sözünü andı. Bugün bir terapistin odasında "bu düşünce gerçek mi, yoksa senin yorumun mu?" diye sorulduğunda, Nikopolis'teki o küçük okulun yankısı duyuluyor. Amerikalı ilahiyatçı Reinhold Niebuhr'a atfedilen ve dünyanın birçok yerinde destek gruplarında okunan kısa dua da aynı şeyi ister: değiştiremediğimi kabul edecek dinginlik, değiştirebileceğimi değiştirecek cesaret ve ikisini ayırt edecek bilgelik.

Ama belki bu düşüncenin en derin mirası, kitaplarda ya da terapi odalarında değil, sıradan bir veda anında saklıdır. Tevekkülün olgun hâline İslam düşüncesi rıza der. Rıza, sonucu sevmek demek değildir. Kimse sevdiğini kaybetmekten hoşnut olmaz. Rıza, olanla kavga etmeyi bırakmaktır. Yaranın yerinde durmasına izin vermek, ama onun bütün hayatı ele geçirmesine izin vermemektir. Gazzâlî'nin kucaktaki çocuk benzetmesini hatırlayalım. Çocuk düştüğünde ağlar. Ağlamak tevekkülü bozmaz. Ağlarken bile annesine sarılır.

"Elimden geleni yaptım" cümlesinin taşıdığı huzur da buradan geliyor. Bu cümle bir kayıtsızlık beyanı değil, bir hesap kapatma. Ben payıma düşeni ödedim diyor. İpi bağladım, oku attım, tahlili yaptırdım, kapıyı çaldım. Sonucu taşımak benim omzumun işi değildi. İnsanın omuzları sonuçları taşımak için yapılmamış, yalnızca emeği taşıyabiliyor. Sonucu da omuzlamaya kalktığımızda, gece 03:12'de tavana bakan o yorgun insana dönüşüyoruz.

Epiktetos ömrünün sonuna kadar Nikopolis'te ders verdi. Rivayete göre evinde bir hasır, bir yatak ve bir kandilden başka bir şeyi yoktu. Bir gün demir kandili çalındı. Ertesi gün yerine toprak bir kandil aldı ve şöyle dediği anlatılır: Hırsız benden ancak bir kandil kadar şey alabilirdi. Yarın yine çalınabilir, belki yine çalınır. Ama Epiktetos kandili bırakmadı, karanlıkta oturmayı seçmedi. Yeni bir kandil aldı, yaktı ve derse devam etti.

Belki bütün mesele bu kadar sade. Deveyi bağlamak, kandili yakmak, oku atmak. Sonra ipin ucunu, ışığın kaderini, okun yolunu insanın kendisinden büyük olana bırakmak. Bırakmak kaybetmek değil. Bazen insanın elinde kalan tek özgürlük, ellerini açabilmektir.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.