Oynamayı Ne Zaman Bıraktın? Ciddiyetin Bedeli

Bölüm metni

En son ne zaman hiçbir sonucu, hiçbir faydası olmayan bir şeyi sırf keyfi için yaptın? Bir kelimeyle bile yazılmamış kurallara saatlerce uyan, kazanınca zıplayan, kaybedince ağlayan o çocuk hâlâ içinde mi, yoksa "ciddi" bir insan olurken onu bir yerde mi bıraktın? Belki de hayatı ciddiye almanın tek yolu, onu biraz oyun gibi oynamaktır.

Bir kaldırım düşün. Üzerinde tebeşirle çizilmiş birkaç kare, karelerin içinde yamuk yumuk rakamlar. Bir çocuk taşını atıyor, tek ayak üstünde sekiyor, çizgiye basmamak için bütün bedenini geriyor. Yanından geçen yetişkin için bu kareler kaldırımın bir parçası, üzerinden yürünüp geçilecek bir yer. Çocuk için ise başka bir ülke. O çizgiye basmak, o anda dünyanın en ciddi meselesi.

Şimdi sana basit bir soru: En son ne zaman böyle bir çizgiye bastığında gerçekten umursadın? Telefonda vakit öldürmekten ya da bir maçı izlemekten söz etmiyorum. Kendi isteğinle, hiçbir karşılık beklemeden, sırf oynamak için oynadığın son anı soruyorum. Bu soruya çoğumuz hemen cevap veremiyoruz. Ve bu cevapsızlık, sandığımızdan daha derin bir şeyin işareti olabilir.

1938'de Hollandalı tarihçi Johan Huizinga, Homo Ludens, yani Oynayan İnsan adlı bir kitap yayımladı. Avrupa yeni bir savaşa doğru ilerlerken Huizinga, insanı tanımlamanın en iyi yolunun onun düşünen ya da üreten bir varlık olması değil, oynayan bir varlık olması olduğunu savunuyordu. Kitabın ilk sayfalarındaki iddia hâlâ şaşırtıcıdır: Oyun kültürden daha eskidir. Çünkü kültür bir insan topluluğunu gerektirir, oysa hayvanlar oynamayı öğrenmek için insanı beklememiştir.

Bunu görmek için bir köpek parkına gitmen yeterli. İki yavru köpek birbirine saldırıyor gibi görünür, ama ön ayaklarını yere uzatıp kalçalarını havaya kaldırdıkları o tuhaf duruşu fark edersin. Hayvan davranışı araştırmacıları buna oyun eğilmesi diyor. Anlamı açıktır: Şimdi yapacağım şey gerçek değil. Isıracağım ama canını yakmayacağım. Bir hayvan, saldırı ile oyun arasındaki o ince çizgiyi bedeniyle çizebiliyor. Daha da ilginci, sinirbilimci Jaak Panksepp 1990'lı yıllarda laboratuvar farelerini gıdıkladığında, farelerin insan kulağının duyamayacağı kadar yüksek frekanslı, 50 kilohertz civarında sesler çıkardığını ve gıdıklayan eli yeniden aradıklarını gösterdi. Oyunun sevinci, dilden ve kültürden çok önce, beynin derin katmanlarına yazılmış görünüyor.

Huizinga oyunun birkaç temel özelliğini sayar. Oyun özgürdür; emirle oynanan oyun artık oyun değildir. Gündelik hayatın dışında durur; oyuncu bunun "sadece oyun" olduğunu bilir, ama yine de kendini tamamen ona verir. Kendine ait bir zamanı ve mekânı vardır; başlar, biter, belli bir alanın içinde olur. Kendi kuralları vardır ve bu kurallar o alanın içinde mutlak geçerlidir. Ve oyundan maddi bir çıkar beklenmez.

Bu sınırlı alanı anlatmak için Huizinga'nın kullandığı imge sonradan çok ünlendi: sihirli çember. Bir satranç tahtası, bir futbol sahası, bir sahne, bir mahkeme salonu, hatta bir tapınak. Hepsi gündelik dünyanın içinde ayrılmış, kendi kurallarıyla işleyen kutsal ya da yarı kutsal adacıklar. Çemberin içine adım attığında başka biri olursun. Kaleci olursun, şah olursun, Hamlet olursun. Çemberden çıktığında yine kendin.

Bu fikir yalnızca Batı'ya ait değil. Hint düşüncesinde lila denen bir kavram vardır; evrenin kendisi bir ilahi oyun olarak görülür. Yaratılış bir zorunluluktan ya da eksiklikten değil, taşan bir neşeden, bir oyun coşkusundan doğar. Dünyanın bir iş değil de bir oyun olabileceği düşüncesi, farklı coğrafyalarda insanın aklına defalarca düşmüş.

Alman şair ve düşünür Friedrich Schiller ise 1795'te yazdığı İnsanın Estetik Eğitimi Üzerine Mektuplar'da bunu en keskin biçimde söyler: İnsan ancak tam anlamıyla insan olduğunda oynar, ve ancak oynadığında tam anlamıyla insandır. Bu cümle, bugünkü sorumuzu tersine çevirir. Oynamayı bıraktıysan, insan olmanın bir parçasını da mı bıraktın?

Ama burada bir tuhaflık var. Oyunu oyun yapan şey kurallarsa, bu kurallar neden çoğu zaman bu kadar anlamsız görünür? Neden kendimize bilerek zorluk çıkarırız?

Kanadalı filozof Bernard Suits 1978'de, adı ilk bakışta bir masal kitabını andıran bir eser yayımladı: The Grasshopper, yani Ağustosböceği. Suits, Ezop'un o bilinen masalını ters yüz eder. Masalda karınca yaz boyu çalışır, ağustosböceği şarkı söyler ve kış gelince açlıkla cezalandırılır. Suits'in kitabında ise ağustosböceği bir filozoftur; çalışmayı reddetmesi tembellik değil, bir ilkedir. Ölmeden önce öğrencileriyle oyunun ne olduğunu tartışır.

Ağustosböceği'nin vardığı tanım, felsefe tarihinin en sade ve en güzel tanımlarından biridir. Bir oyun oynamak, gereksiz engelleri aşmaya yönelik gönüllü bir girişimdir.

Suits bunu golf örneğiyle açıklar. Golfün amacı nedir? Küçük bir topu, birkaç yüz metre ötedeki bir deliğe sokmak. Bunu yapmanın en verimli yolu nedir? Topu eline alıp yürümek ve deliğe bırakmak. Belki koşarak. Ama hiçbir golfçü bunu yapmaz. Bunun yerine uzun bir sopa alır, topa uzaktan vurur, rüzgârla, kumla, suyla, eğimle boğuşur. Kurallar en kolay yolu bilerek yasaklar. Ve işte oyun tam da bu yasağın içinde doğar.

Suits, oyuncunun bu kuralları sırf oyunu mümkün kılsınlar diye kabul etmesine özel bir ad verir. Biz buna oyuncu tutumu diyebiliriz. Oyuncu tutumu, verimliliği gönüllü olarak bir kenara bırakmaktır. Gündelik hayattan örnekler hemen akla gelir. Bir bulmaca çözerken cevap sayfasına bakmazsın, oysa bakmak en hızlı çözümdür. Maraton koşucusu 42 kilometre koşup başladığı yere yakın bir noktaya döner; varmak istediği bir yer yoktur, varılacak yer yolun kendisidir. Dağcı zirveye helikopterle çıkmayı reddeder. Hepsinde aynı şey var: Engeli ortadan kaldırmak mümkünken, engeli bilerek seçmek.

Bu tanımın içinde ciddiyetin bedeline dair gizli bir ders saklı. Yetişkin hayatı büyük ölçüde gereksiz engelleri ortadan kaldırma çabasıdır. Daha hızlı, daha kolay, daha verimli. Bu kötü bir şey değil; işe gitmek için yürümek yerine otobüse binmek akıllıcadır. Ama verimlilik bir kez her şeye yayıldığında, gereksiz engele yer kalmaz. Ve gereksiz engele yer kalmayınca oyuna da yer kalmaz.

Çinli düşünür Zhuangzi'nin anlattığı bir hikâye bunu çok iyi yakalar. Arkadaşı Huizi bir gün ona yakınır: Bahçesinde kocaman bir ağaç vardır ama gövdesi o kadar boğumlu, dalları o kadar eğridir ki hiçbir marangoz ona bakmaz. Kerestesi işe yaramaz. Zhuangzi gülümser ve şöyle bir şey söyler: Madem işe yaramıyor, neden onu boş bir arazide dikip altında gezinmiyor, gölgesinde uzanıp dinlenmiyorsun? Hiçbir balta ona dokunmayacak, çünkü hiçbir işe yaramıyor. Zhuangzi'ye göre ağacın uzun ömrünün sırrı, kullanışsızlığıdır.

Oyun da böyle bir ağaçtır. Hiçbir şey üretmez, hiçbir yere götürmez. Ve tam da bu yüzden korunması gereken bir alandır. Bugün ise bu ağacı keresteye çevirmek için olağanüstü bir çaba harcıyoruz. Koşu bir veri tablosuna dönüşüyor: hız, nabız, kalori, haftalık hedef. Resim yapma hevesi bir yan gelir kapısına, gitar çalmak sosyal medyada beğeni toplayacak bir içeriğe. Her hobinin sonunda bir "peki bu ne işe yarayacak?" sorusu bekliyor. Gereksiz engel, gerekli bir yatırıma dönüştüğü anda oyuncu tutumu kayboluyor.

Burada bir ayrımı netleştirmek gerekir. Oyun ciddiyetsizlik değildir. Satranç oynayan bir çocuğun yüzüne bak; kaşları çatık, dudakları sıkılı, kimse ondan daha ciddi olamaz. Oyunun ciddiyeti, içeriden gelen bir ciddiyettir. Kurallar keyfidir ama bağlayıcıdır. Sorun ciddiyetin kendisi değil, ciddiyetin oyun çemberinin dışına taşıp her şeyi kendi ölçüsüne göre yeniden biçimlendirmesidir.

Peki bu çember neden bu kadar kırılgan? Gereksiz engelleri kabul etmek tamamen gönüllüyse, biri bu gönüllülükten vazgeçtiğinde ne olur?

Bir masa düşün. Akşam yemeğinden sonra bir aile kutu oyunu oynuyor. Elinde kâğıt paralar, tahtada küçük evler, herkes heyecanlı. Sonra iki şey olabilir.

Birincisinde, oyunculardan biri kimse bakmazken bankadan fazladan birkaç kâğıt para çeker. Yakalanırsa ortalık karışır, suçlamalar yükselir, belki biri masadan kalkar. Ama dikkat et: Hile yapan kişi oyuna inanıyor. Kazanmak onun için önemli; o kâğıt paralar onun gözünde bir değer taşıyor. Kuralları çiğniyor ama oyunun dünyasını kabul ediyor.

İkincisinde ise oyunculardan biri arkasına yaslanır ve şöyle der: "Bunlar sadece kâğıt parçası. Ne fark eder ki?" Kimse bir şey çalmamıştır, kimse aldatılmamıştır. Ama o an masadaki bütün büyü bozulur. Tahta bir anda yalnızca karton, paralar yalnızca renkli kâğıt olur. Oyun bitmiştir.

Huizinga bu iki figürü birbirinden özenle ayırır: hileci ve oyunbozan. Türkçede bu ikinci kelimenin gündelik dilde bu kadar yerleşmiş olması bile anlamlıdır. Huizinga'ya göre hileci, oynuyormuş gibi yapar ve görünüşte sihirli çemberi tanımaya devam eder. Oyunbozan ise çemberin kendisini paramparça eder. Oyunun ne kadar göreli ve kırılgan olduğunu herkesin yüzüne vurur. Huizinga burada bir kelimeye dikkat çeker: illüzyon. Latince kökü, oyunun içinde olmak anlamına gelir. Oyunbozan, oyunu illüzyonundan yoksun bırakan kişidir.

Ve buradan beklenmedik bir sonuç çıkar. Toplum, Huizinga'ya göre, hileciye oyunbozandan çok daha hoşgörülüdür. Hileci yakalanır, cezalandırılır, ama oyunun dünyası ayakta kalır. Oyunbozan ise affedilmez, çünkü o dünyanın kendisini tehdit eder. Huizinga bu kalıbı oyunun dışına da taşır: Ciddi hayatta da hileciler, ikiyüzlüler ve sahtekârlar çoğu zaman sinene çekilir; asıl dışlananlar, kuralların kendisini sorgulayanlardır.

Bernard Suits ise bu tabloya üçüncü bir figür ekler. Kuralları titizlikle uygulayan ama oyunun amacını umursamayan oyuncu. Satranç oynayan ama kazanmakla hiç ilgilenmeyen, taşları yalnızca hoş desenler oluştursun diye oynatan biri. Suits buna oyunu hafife alan, oyalanan oyuncu der. Hileci amacı ister ama kuralları çiğner; oyalanan kuralları tutar ama amacı umursamaz; oyunbozan ise ikisini de reddeder.

Asıl gerilim şurada başlar. Hileci nereden çıkar? Çoğu zaman, oyun fazla ciddileştiğinde. Kazanmak artık oyunun içindeki bir hedef olmaktan çıkıp oyunun dışındaki bir ödüle, paraya, şöhrete, bir kariyere bağlandığında, kuralı çiğnemenin cazibesi büyür. Huizinga daha 1930'larda modern sporda oyun ruhunun gerilediğinden yakınıyordu. Profesyonelleşme, rekor takıntısı, her şeyin ölçülüp kaydedilmesi. Ona göre sporcu giderek oyuncu olmaktan çıkıp bir uzmana, bir işçiye dönüşüyordu. Bugün doping skandallarını, şike soruşturmalarını düşündüğümüzde bu teşhis kehanet gibi görünür. Ciddiyetin bedeli, oyunun içinde hileciyi büyütmektir.

Peki oyunbozan? Burada Huizinga bize şaşırtıcı bir kapı aralar. Oyunbozan bazen tek başına kalmaz. Çemberi kırdıktan sonra başkalarıyla birlikte, kendi kurallarıyla yeni bir topluluk kurabilir. Huizinga bu türden örnekler arasında kanun kaçaklarını, devrimcileri, gizli toplulukları, hatta sapkın sayılan dinî akımları sayar. Yani oyunbozan yalnızca yıkan değil, bazen yeni bir oyunun başlatıcısıdır.

Bu da sorumuzu karmaşıklaştırır. Kuralları kim daha çok yıkar? Hileci oyunu içeriden çürütür ama biçimini korur. Oyunbozan oyunu bütünüyle yıkar ama belki yerine bir başkasını kurmanın yolunu açar. Bir de görünmez üçüncü bir aktör vardır: Kendi hayatının oyunbozanı olan yetişkin. Her şeye "bunun ne anlamı var?" diye bakan, kendi iç dünyasında hiçbir çemberin kurulmasına izin vermeyen, kendi masasındaki kâğıt paraları da renkli kâğıda çeviren kişi. Belki de oynamayı bıraktığımız an, kendi içimizdeki oyunbozanın sesini dinlemeye başladığımız andır.

Ama oyunbozanın bu "hayır"ı son söz olmak zorunda mı? Bir şeyi yıkan, yeniden kurmayı da öğrenebilir mi?

Friedrich Nietzsche, Böyle Buyurdu Zerdüşt'ün daha ilk konuşmalarından birinde, ruhun üç dönüşümünü anlatır. Ruh önce deve olur, sonra aslan, en sonunda çocuk.

Deve, yük taşımaya hevesli, güçlü bir ruhtur. Diz çöker ve sırtına en ağır yüklerin konmasını ister. Onun dünyası "yapmalısın" kelimesiyle örülüdür. Görevler, beklentiler, kurallar, değerler. Deve bunları sorgulamaz; taşır, sabırla, sessizce taşır ve yüküyle çöle yürür. Bu tarif kulağına tanıdık geliyorsa nedeni açık. Çoğumuzun yetişkinliği tam olarak budur. İşler, faturalar, sorumluluklar, başkalarının gözündeki yerimiz. Deve hiç oynamaz, çünkü oynamak için sırtındaki yükü bir an olsun indirmesi gerekir.

Sonra çölün en ıssız yerinde ruh aslana dönüşür. Aslan özgürlüğünü kazanmak ister ve karşısına dikilen büyük ejderhayla savaşır. Ejderhanın her pulunda aynı kelime parlar: "Yapmalısın." Aslan buna karşı "istiyorum" der. Yeni değerler yaratamaz, ama yaratmak için gereken özgürlüğü kazanır. Kutsal bir "hayır" söyler. Aslan, bir önceki duraktaki oyunbozana çok benzer: Kuralları sorgulayan, çemberi kıran, kendisine dayatılan oyunu reddeden.

Ama Nietzsche'ye göre aslanın yapamadığı bir şey vardır ve onu ancak çocuk yapabilir. Çocuk masumiyettir, unutuştur, yeni bir başlangıçtır. Kendi kendine dönen bir tekerlektir, bir ilk harekettir, kutsal bir "evet"tir. Ve Nietzsche ona bir ad daha verir: Çocuk bir oyundur. Yeni değerler yaratmak için oyuna, "evet" deme cesaretine ihtiyaç vardır.

Bu imge Nietzsche'nin icadı değildir; çok eski bir kökü vardır. Nietzsche'nin hayranlıkla okuduğu Efesli Herakleitos, bize yalnızca parçalar hâlinde ulaşan sözlerinden birinde, zamanı, taşlarla oynayan bir çocuğa benzetir ve krallığın o çocuğa ait olduğunu söyler. Evrenin en büyük gücü, bir çocuğun oyunu kadar kendiliğindendir. Platon da Yasalar'da insanın tanrıların oyuncağı olarak yaratıldığını ve bunun aslında insanın en iyi yanı olduğunu söyler; bu yüzden ona göre her kadın ve erkek hayatını en güzel oyunları oynayarak geçirmelidir.

İslam düşüncesi de oyunun değerini görmezden gelmemiştir. İmam Gazâlî, İhyâu Ulûmi'd-Dîn, yani Din İlimlerinin Diriltilmesi adlı büyük eserinin çocuk terbiyesine ayırdığı kısmında dikkat çekici bir öğüt verir. Çocuk dersten çıktıktan sonra, öğrenmenin yorgunluğunu atmak için güzel bir oyun oynamasına izin verilmelidir. Gazâlî'ye göre çocuğu oyundan alıkoyup sürekli öğrenmeye zorlamak onun kalbini köreltir, zekâsını söndürür ve hayatını öyle daraltır ki çocuk sonunda öğrenmekten tamamen kaçmanın yollarını arar. 11. yüzyılın sonunda yazılan bu satırlar, bugünün yoğun kurs programlarıyla dolu çocukluklarına doğrudan seslenir gibidir. Ebû Dâvûd'un aktardığı bir rivayette de Hazreti Peygamber'in eşi Hazreti Âişe ile koşu yarışı yaptığı, ilk yarışı Âişe'nin, yıllar sonraki ikinci yarışı ise Peygamber'in kazandığı ve gülerek "bu, öncekinin karşılığı" dediği anlatılır. Oyun burada hafiflik değil, sevginin ve yakınlığın dili olarak karşımıza çıkar.

Nietzsche'nin şemasında belki de en çok gözden kaçan ayrıntı sıralamadır. Çocuk başlangıç değil, sondur. Ruh çocukluğa geri dönmez; çocukluğa doğru ilerler. Deve olmadan aslan olunmaz, aslan olmadan çocuk. Yani yeniden oynamayı öğrenmek, sorumluluklardan kaçmak ya da çocukluğa duyulan nostaljiye teslim olmak değildir. Yükü taşımış, "hayır" demeyi öğrenmiş birinin, bütün bunlardan sonra hâlâ "evet" diyebilmesidir. Bu, ilk çocukluğun saflığından farklı, bilerek seçilmiş bir saflıktır. Bernard Suits'in diliyle söylersek: Gereksiz engelleri, artık neyin gerekli neyin gereksiz olduğunu bilen biri olarak yeniden, gönüllü olarak seçmek.

Bunun bugüne bakan bir anlamı da var. Oyun araştırmacısı Brian Sutton-Smith, ömrünü oyunu incelemeye adamış biri olarak, oyunun karşıtının iş değil depresyon olduğunu söylemişti. Bu cümle, deve ruhunun gizli bedelini adlandırır. Yükü taşımak bizi yormaz yalnızca; zamanla neşe kapasitemizi de aşındırır. Oyun ise o kapasiteyi besleyen şeydir. Köpek parkındaki yavrular, gıdıklanan fareler, tebeşir çizgisinin üzerinde seken çocuk. Hepsi aynı şeyi yapıyor: Dünyanın içinde, kendi kurallarıyla küçük, işe yaramaz, kutsal bir alan açıyor.

Yeniden oynamayı öğrenmek büyük kararlar gerektirmez. Belki sonucunu ölçmeden yapılan bir koşu. Belki cevap sayfasına bakılmadan bitirilen bir bulmaca. Belki bir akşam yemeğinden sonra, kâğıt paraların yine para olduğuna inanarak oynanan bir kutu oyunu. Belki de yalnızca Zhuangzi'nin ağacının altında, hiçbir şey yapmadan geçirilen bir öğleden sonra. Önemli olan, o çemberi çizme cesaretini yeniden bulmak ve içine adım attığında, dışarıdaki dünyanın ağırlığını bir süreliğine kapıda bırakabilmek.

Kaldırımdaki tebeşir çizgisi hâlâ orada. Yanından her gün geçiyorsun. Soru, onu yalnızca kaldırımın bir parçası olarak mı göreceğin, yoksa bir gün taşını atıp tek ayak üstünde sekmeye cesaret edip etmeyeceğin.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.