Arkasından Konuşmak: Dedikodu Neden Bu Kadar Tatlı?

Bölüm metni

Bir odaya giriyorsun ve konuşma birden kesiliyor; o an herkes ne hissettiğini bilir. Peki ya kesilen konuşmada sen de varsan? Bu bölümde, insanlığı belki de ilk bir arada tutan şeyin neden en eski ahlaki yasaklardan biri olduğunu soruyoruz.

Bir odaya giriyorsunuz ve konuşmalar bir anda kesiliyor. Belki bir ofisin çay köşesi, belki bir aile sofrası, belki de okul koridorunda üç kişilik bir halka. Biri bardağına uzanıyor, biri telefonuna bakıyor, biri de gereğinden biraz geç gülümsüyor. Kimse bir şey söylemiyor ama hepiniz biliyorsunuz: siz gelmeden önce burada birinden söz ediliyordu. Belki de sizden.

O an midede hissedilen o soğukluğu herkes tanır. İşin tuhafı, aynı insanlar o halkanın içinde olmanın sıcaklığını da tanır. Biri sesini alçaltır, etrafına bakar ve "Kimseye söyleme ama" diye başlar. O cümleyle birlikte dinleyenler ister istemez öne eğilir. Göz bebekleri büyür, kahve soğur. O birkaç dakika boyunca halkadakiler bir sırrın ortağıdır. Dışarıda kalan herkesten biraz daha yakındırlar birbirlerine.

Dedikodu bu iki yüzüyle gelir. Bir yanında dışlanmanın korkusu, öbür yanında içeride olmanın hazzı vardır. Asıl soru da burada başlıyor: neredeyse bütün ahlak gelenekleri arkadan konuşmayı kınarken, insanlar neden ondan bu kadar zor vazgeçiyor? Neden bir başkasının boşanması, terfisi, yediği azar ya da gizli borcu, kendi hayatımızın önemli meselelerinden daha çekici geliyor?

Kelimelerin kendisi bile bir ipucu veriyor. İngilizcedeki gossip kelimesi, eski İngilizcede "Tanrı'nın önünde akraba" anlamına gelen ve vaftiz anne babası için kullanılan bir sözcükten türemiş. Ortaçağda bu kelime, doğum sırasında lohusanın başında bekleyen yakın kadın dostları anlatıyordu. Saatler süren o bekleyişte konuşulanlar zamanla kelimenin anlamını değiştirdi. "Yakın dost" anlamı geriye çekildi, "boş laf" anlamı öne geçti. Yani dedikodu daha en başında samimiyetle iç içeydi. Bir sırrı ancak güvendiğiniz birine anlatırsınız. Dedikodu da biraz bu güvenin karanlıkta kalan yüzüdür.

Arapçadan dilimize geçen gıybet kelimesi ise başka bir şeyi gösteriyor. Kökü gayb, yani yokluk, görünmezlik. Gıybet, orada olmayanın sözüdür. Kelimenin içinde başlığımızdaki "arkasından" zaten saklı. Konuşulan kişi orada değildir, kendini savunamaz, hikâyeyi düzeltemez. Belki de tatlılığın bir kısmı buradan gelir: kimse itiraz etmeden anlatılan hikâye hep daha düzgün, daha keskin, daha eğlencelidir.

Bir de herkesin kabul etmekte zorlandığı başka bir tat var. 2009'da Science dergisinde yayımlanan bir beyin görüntüleme çalışmasında Japon araştırmacılar, katılımcılara kendilerinden daha başarılı görünen kurgusal kişilerin hikâyelerini okuttu. Kıskançlık arttıkça beynin acı ve çatışmayla ilişkili bölgeleri daha çok çalıştı. Sonra aynı kişilerin başına bir talihsizlik geldiğini okuduklarında bu kez ödül sistemiyle ilişkili bölgeler hareketlendi. Almancadan dünyaya yayılan bir kelimeyle schadenfreude, yani başkasının talihsizliğinden duyulan gizli sevinç, laboratuvarda da izini bırakıyordu. Dedikodunun bir kısmı tam olarak bunu besler. "Duydun mu, o çok bilmiş adam sonunda çuvallamış" cümlesi, dinleyenin içindeki bir yarayı bir anlığına kapatır.

Ama dedikoduyu yalnızca kıskançlıkla ya da kötü niyetle açıklamak kolaycılık olur. Çünkü en iyi niyetli insanlar da dedikodu yapar. Yeni bir işe başlayan biri, ilk haftasında kimin kime güvendiğini, hangi müdürün sabahları sinirli olduğunu, kimin sözünün tutulduğunu sorar. Bunu kimse resmi bir toplantıda anlatmaz. Bu bilgi koridorlarda, alçak sesle, isim vererek dolaşır. Dedikodu olmasa yeni gelen, o grubun görünmez haritasını yıllar içinde, belki acı tecrübelerle öğrenecekti.

İşte burada huzursuz edici bir ihtimal beliriyor. Ya dedikodu, ahlakın bize anlattığı gibi yalnızca bir kusur değilse? Ya insanı insan yapan şeylerden biriyse? Odaya girdiğinizde kesilen o fısıltı, belki de türümüzün en eski alışkanlıklarından birinin yankısıdır. Bu ihtimali en ciddiye alan isimlerden biri, felsefeci değil, maymunları izleyen bir antropologdu.

İngiliz antropolog Robin Dunbar, kariyerinin başında yıllarca primatları gözlemledi. Dikkatini çeken şey, maymunların ve insansı maymunların birbirlerini tımar etmeye ayırdıkları zamandı. Bir şempanze, arkadaşının tüylerini tek tek ayırır, parazitleri ayıklar, saatlerce sabırla bu işle uğraşır. Bazı türlerde bu, günün yüzde 20'sine yakın bir zamanı kaplar. Bunun yalnızca temizlikle ilgisi yoktur. Tımar etmek, ittifak kurmanın, dostluğu onaylamanın, "senin yanındayım" demenin yoludur.

Dunbar'ın sorusu basitti: insanlar neden birbirlerinin tüylerini ayıklamıyor? Cevabı 1996'da yayımladığı kitapta yer aldı ve kitabın adı her şeyi özetliyordu: Tımar, Dedikodu ve Dilin Evrimi. Ona göre gruplar büyüdükçe tımar yetersiz kalmaya başladı. Tımar bire birdir; aynı anda yalnızca bir kişiyle yapılabilir. Oysa konuşmak aynı anda birkaç kişiye ulaşır. Dunbar'a göre dil, bir anlamda sesli bir tımar olarak gelişti. Ve bu sesli tımarın asıl konusu da başka insanlardı: kim kiminle anlaşıyor, kime güvenilir, kim sözünü tutmaz.

Dunbar ve ekibi daha sonra kafelerde, trenlerde, üniversite yemekhanelerinde insanların konuşmalarına kulak verdi. Ortaya çıkan tablo, konuşma süresinin yaklaşık üçte ikisinin sosyal konulara, yani o anda orada bulunan ya da bulunmayan insanlara, ilişkilere, kişisel deneyimlere ayrıldığını gösteriyordu. Siyaset, sanat, bilim gibi yüce konular kalan küçük payı paylaşıyordu. Dunbar'ın meşhur sayısı da bu düşüncenin içinden çıktı: bir insanın gerçekten tanıyıp ilişkisini sürdürebileceği kişi sayısının yaklaşık 150 olduğunu öne sürdü. Bu kadar insanı birbirine bağlamanın yolu da onlar hakkında konuşmaktı.

Bu açıdan bakınca dedikodu, kabileyi bir arada tutan bir fısıltıdır. Avcı toplayıcı bir toplulukta en büyük tehlikelerden biri, avdan payını alıp hiç katkı vermeyen bedavacılardı. Polis yoktu, mahkeme yoktu. Ama itibar vardı. Ve itibarı taşıyan şey dedikoduydu. Payını hep kaçıran birinin adı ateşin başında anılmaya başladığında, o kişi ya yolunu düzeltir ya da yalnız kalırdı.

Bu fikri laboratuvara taşıyanlar da oldu. 2012'de Kaliforniya'daki araştırmacılar Matthew Feinberg ve Robb Willer, katılımcılara ekonomik bir oyunda bir oyuncunun diğerlerini kandırdığını izletti. Haksızlığa tanık olanların kalp atışları hızlandı. Sonra bir kısmına, sıradaki oyuncuyu uyaran küçük bir not yazma fırsatı verildi. Not yazanların kalp atışları yavaşladı, kendilerini daha iyi hissettiklerini söylediler. Araştırmacılar buna toplum yararına dedikodu adını verdi: başkasını korumak için arkadan konuşmak. Rahatlamanın kaynağı kötülük değil, adalet duygusuydu.

Üstelik dedikodu sanıldığı kadar zehirli de değil. 2019'da California Üniversitesi'nden Megan Robbins ve Alexander Karan, 467 kişiye gün boyunca ortam seslerinden kısa kayıtlar alan küçük cihazlar taktırdı. Hesaplarına göre insanlar günde ortalama 52 dakika, orada bulunmayan biri hakkında konuşuyordu. Ama bu konuşmaların yaklaşık dörtte üçü nötrdü. Biri yeni bir işe başlamıştı, biri taşınmıştı, birinin çocuğu olmuştu. Kötüleyen dedikodu, toplamın küçük bir kısmıydı.

Bu kadar savunmadan sonra itiraz da gecikmiyor. 19. yüzyılın ortasında Kopenhag'da, Søren Kierkegaard adında huzursuz bir düşünür boş konuşmanın neler yapabileceğini kendi hayatında öğrendi. 1846'da şehrin hiciv gazetesi Corsaren, yani Korsan, onu aylarca alay konusu yaptı. Karikatürlerde Kierkegaard'ın paçaları birbirinden farklı boydaki pantolonu çiziliyordu. Sokakta çocuklar arkasından bağırıyor, insanlar yürüyüşüyle eğleniyordu. Ülkenin en derin düşünürlerinden biri, bir mizah gazetesinin dedikodusuyla kendi şehrinde gülünç bir figüre dönüşmüştü.

Aynı yıl yayımladığı, bugün İki Çağ adıyla bilinen uzun bir eleştiri yazısında Kierkegaard, çağının hastalığına bir ad verdi: gevezelik. Ona göre gerçek konuşma ile gerçek susma arasında bir gerilim vardır. Ancak susabilen insan özlü bir şey söyleyebilir. Gevezelik ise bu gerilimi ortadan kaldırır. Kimse bir şeyi gerçekten söylemez ama herkes her şey hakkında konuşur. Bu konuşmanın sahibi de belli değildir. Kierkegaard buna "kamu" diyordu: kimsenin sorumluluk almadığı, yüzü olmayan bir kalabalık. Dedikodu da tam olarak böyle işler. "Herkes öyle diyor" denir, ama o herkesin kim olduğunu kimse bilmez.

Yaklaşık 80 yıl sonra Martin Heidegger aynı sezgiyi kendi diliyle sürdürdü. Varlık ve Zaman'da "boş laf" dediği şeyi, bir konuyu anlamadan, yalnızca üzerine söylenenleri aktararak konuşma hâli olarak tarif etti.

Peki Dunbar mı haklı, Kierkegaard mı? Belki ikisi de. Dedikodu kabileyi bir arada tutabilir. Ama bir arada tutmanın bir bedeli vardır ve bu bedeli hep orada olmayan kişi öder. İşte bu bedeli, Batı'daki düşünürlerden yüzyıllar önce, son derece çarpıcı bir benzetmeyle dile getiren bir metin var.

Kur'an'ın Hucurat suresinin 12. ayeti, inananlara bir dizi uyarıyla seslenir. Zannın çoğundan kaçınmalarını, çünkü bazı zanların günah olduğunu söyler. Birbirlerinin gizli kusurlarını araştırmamalarını ister. Ve sonra birbirlerinin gıybetini yapmamalarını emreder. Ardından gelen soru, Arap edebiyatının en sert benzetmelerinden biridir: içinizden biri ölü kardeşinin etini yemekten hoşlanır mı? Cevabı da hemen verilir: işte bundan tiksindiniz.

Bu benzetme üzerinde biraz durmak gerekiyor, çünkü her kelimesi bilerek seçilmiş. Kardeş, çünkü dedikodusu yapılan çoğu zaman yabancı değil, yakındır. Ölü, çünkü arkasından konuşulan kişi o anda bir ölü kadar savunmasızdır; konuşamaz, düzeltemez, karşı çıkamaz. Et, çünkü bir insanın itibarı onun bedeni kadar kendisinden bir parçadır. Ve yemek, çünkü dedikodu gerçekten de bir tüketimdir. Dinleyen ve anlatan bir başkasının hayatından beslenir. Birinci bölümde sözünü ettiğimiz o tatlılığa, ayet bambaşka bir tat yakıştırır: tiksinti.

Ama asıl şaşırtıcı olan, Müslim'in Sahih'inde aktarılan bir hadistir. Hz. Muhammed'e gıybetin ne olduğu sorulur. Cevabı kısadır: kardeşini, hoşlanmayacağı bir şeyle anmandır. Soran kişi itiraz eder: ya söylediğim şey gerçekten onda varsa? Cevap insanı durdurur: eğer söylediğin onda varsa, gıybet etmiş olursun. Eğer yoksa, ona iftira etmiş olursun.

Bu, sezgilerimize ters düşen bir ayrımdır. Çoğumuz dedikoduyu yalan söylemekle bir tutarız ve kendimizi "ama doğru, ben sadece gerçeği söylüyorum" diye savunuruz. Bu gelenekte ise doğruluk bir mazeret değildir. Yalan zaten başka ve daha ağır bir suçtur. Gıybet, tam da doğru olanın yanlış yerde, yanlış kişilere, o kişinin yokluğunda söylenmesidir.

11. yüzyılda bu meseleyi en derinden düşünen isimlerden biri İmam Gazali oldu. İhya-u Ulumiddin, yani Din İlimlerinin Diriltilmesi adlı büyük eserinde dilin afetlerine ayrı bir kitap ayırdı. Yalan, alay, boş tartışma, laf taşıma ve gıybet bu afetlerin başında geliyordu. Gazali'yi farklı kılan, yasağı tekrarlamakla yetinmeyip insanı gıybete iten içsel sebepleri tek tek incelemesiydi. Öfkesini dindirmek isteyen insan, hasmını kötüler. Bir topluluğa uyum sağlamak isteyen, onların sohbetine katılmak için başkasını harcar. Kendini yüceltmek isteyen, başkasını alçaltarak yükselir. Kıskanan, kıskandığı kişinin itibarını aşındırır. Canı sıkılan da yalnızca eğlenmek için başkasının hâlini anlatır. Bu liste, bin yıl sonra Japon laboratuvarlarında ölçülen kıskançlığa da, Dunbar'ın sosyal bağ kurma ihtiyacına da şaşırtıcı biçimde yakındır. Gazali bu ihtiyaçları inkâr etmez; yalnızca bedelini kimin ödediğini sorar.

Gazali'nin yaklaşımının insaflı bir yanı da var. Gıybetin bazı durumlarda zorunlu olabileceğini kabul eder. Zulme uğrayan, zalimini hâkime anlatabilir. Biri, kötü bir işe son verebilecek birinden yardım isteyebilir. Evlenmek ya da ortaklık kurmak üzere olan birine, karşısındaki kişinin gerçek durumu dürüstçe söylenebilir. Feinberg'in deneyindeki o uyarı notu, bu ölçülere göre gıybet değil, bir sorumluluktur. Sınırı çizen şey niyet ve ihtiyaçtır: bu söz birini korumak için mi söyleniyor, yoksa yalnızca söylemenin zevki için mi?

Benzer bir hassasiyet başka geleneklerde de var. Yahudi düşüncesinde lashon hara, yani kötü dil, doğru olsa bile bir başkası hakkında incitici söz söylemeyi yasaklar. 1873'te Litvanyalı haham Yisrael Meir Kagan bu konuya bütün bir kitap ayırdı ve o kadar etkili oldu ki zamanla kitabın adıyla anılır oldu. Farklı coğrafyalarda, farklı dillerde aynı sonuca varılmış olması dikkat çekici: insanlar, doğru olanın da yaralayabileceğini biliyordu.

Bu metinlerin içinde bir hüzün saklı. Çünkü hepsi aynı şeyi kabul ediyor: dedikodu insana çok doğal geliyor. Kimse kimseye yapmadığı bir şeyin yasağını bu kadar ısrarla anlatmaz. Gazali, gıybetin kefareti olarak konuşulan kişiden helallik istemeyi önerir. Bu da belki en zor kısmıdır: birinin yanına gidip "senin arkandan konuştum" demek. Bunu yapmayı düşünmek bile, o sohbetin ne kadar masum olmadığını insana gösterir.

Öyleyse ne yapmalı? Hiç mi konuşmamalı? Dili tamamen bağlamak mümkün mü, hatta doğru mu? Bu soruya Türkçenin en eski büyük eserlerinden biri, unutulmaz bir imgeyle cevap verir.

1069 ile 1070 yılları arasında, Balasagunlu Yusuf Has Hacib, Karahanlı hükümdarına uzun bir manzum eser sundu. Adı Kutadgu Bilig'di, yani mutluluk veren bilgi. Devlet yönetiminden ahlaka, dostluktan ölüme kadar pek çok konuya değinen bu eserin en çok hatırlanan beyitlerinden biri dil hakkındadır. Yusuf Has Hacib dili, kapının eşiğinde yatan bir arslana benzetir ve ev sahibini uyarır: dikkatli ol, bu arslan senin başını yer.

İmge, ilk bakışta yalnızca bir korku öğüdü gibi görünür. Ama arslanın yeri önemlidir: eşikte. Ne evin içinde ne de dışarıda; tam ikisinin arasında. Dil de böyledir. İçimizdeki düşünceyle dışarıdaki dünya arasındaki kapıda bekler. Arslan kötü bir hayvan değildir; evi korur, yabancıyı korkutur. Ama zincirini kaçırırsa önce sahibini parçalar. Yusuf Has Hacib dili kesip atmayı öğütlemez, onu bir bekçi olarak tutmayı öğütler. Eserin başka yerlerinde de az ve yerinde konuşanı över, sözün bilgiyle birleştiğinde insanı yücelttiğini anlatır.

Doğu'nun başka bir ucunda Budizm aynı soruya benzer bir yoldan yaklaşır. Buda'nın sekiz katlı yolunun basamaklarından biri doğru konuşmadır. Bu, dört şeyden kaçınmak diye tarif edilir: yalan, insanları birbirinden ayıran laf taşıma, kırıcı söz ve boş gevezelik. Budist metinlerde Buda'nın, söyleyeceği şeyin doğru olmasına, yararlı olmasına ve doğru zamanda söylenmesine dikkat ettiği anlatılır. Bir söz doğru olabilir ama yararsızsa söylenmez. Doğru ve yararlı olabilir ama zamanı gelmemişse beklenir.

Bu ölçü, internette Sokrates'e atfedilerek dolaşan "üç süzgeç" hikâyesine çok benzer: söyleyeceğin doğru mu, iyi mi, yararlı mı? Ne var ki bu hikâyenin hiçbir antik kaynakta izi yoktur. Bu da insanın biraz gülümsemesine yol açan bir durum: dedikoduya karşı en çok paylaşılan öğüt, sahibi belli olmayan bir söylentiyle dolaşıyor.

Peki dilini tutmak her zaman erdem midir? Burada dikkatli olmak gerekiyor. Suskunluğun da bir karanlık yüzü vardır. Bir iş yerinde birinin sistematik olarak haksızlığa uğradığını herkes biliyor ama kimse konuşmuyorsa, bu sessizlik bir erdem değil, ortaklıktır. Gazali'nin istisnaları ve Feinberg'in deneyi tam da bu noktaya işaret eder. Bazen arkadan konuşmak, bir başkasını korumanın tek yoludur. Kutadgu Bilig'deki arslan da yalnızca uyuyan bir hayvan değildir; gerektiğinde kükreyen bir bekçidir. Mesele susmak ile konuşmak arasında bir seçim değil, Kierkegaard'ın deyişiyle, ikisi arasındaki gerilimi kaybetmemektir. Ancak susabilen biri, konuşması gerektiğinde ağırlıklı konuşabilir.

Bugün bu eski soruların ağırlığı daha da arttı. Dunbar'ın 150 kişilik çemberi, ateş başındaki dedikodunun doğal sınırıydı. Bir söylenti köyün sınırına kadar gider, orada sönerdi. Şimdi ise bir mesajlaşma grubundaki tek bir ekran görüntüsü, saatler içinde binlerce kişiye ulaşabiliyor. Orada olmayan kişinin sayısı da büyüdü: artık arkasından konuşulan, hiç tanımadığımız, hiç tanımayacağımız insanlar. Ünlüler, bir anlık hatasıyla gündeme düşen sıradan insanlar, bir videoda yüzü görünen yabancılar. Kierkegaard'ın yüzü olmayan kamusu, cebimizdeki ekranlarda her gün yeniden kuruluyor. Ve Korsan'ın karikatürlerinin yaptığını, bugün birkaç yüz paylaşım yapabiliyor.

Bu yüzden belki de en eski ölçü, en kullanışlı olanı. Ayetteki ölü kardeş benzetmesinin içinde basit bir test saklı: o kişi şu anda bu odada olsaydı, bu cümleyi aynı şekilde kurar mıydım? Eğer cevap evetse, muhtemelen dürüst bir değerlendirme yapıyorumdur. Eğer sesim alçalıyor, kapıya bakıyorsam, eşikteki arslan uyanmak üzeredir.

Dedikodunun tatlı olması bir tesadüf değil. Bizi birbirimize bağlayan, kime güveneceğimizi öğreten, kabileyi bir arada tutan eski bir ihtiyacın tadı bu. Ama her tatlı şey gibi, ölçüsü kaçınca insanı hasta eder. Odaya girdiğinizde kesilen o fısıltı, iki şeyi aynı anda hatırlatıyor: insanların birbirleri hakkında konuşmadan yaşayamayacağını ve konuşulan kişinin, bir gün mutlaka o odaya gireceğini.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.