Yaşlanmak: Bir Şeyleri Kaybetmek mi, Kazanmak mı?

Bölüm metni

Herkes uzun yaşamak istiyor ama kimse yaşlanmak istemiyor. Peki yaşlılık gerçekten sadece bir şeylerin elden gidişi midir, yoksa bazı şeyleri ancak saçlarımız ağardığında görebiliyor muyuz? İki bin yıl önce Cicero bu soruya bir cevap verdi, dokuz yüz yıl önce Yusuf Has Hâcib başka bir cevap; bugünse aynaya bakan her birimiz kendi cevabını veriyor.

Sabah, banyonun soluk ışığında aynaya eğiliyorsunuz. Diş fırçası elinizde, aklınız gün içinde yapacağınız işlerde. Sonra onu görüyorsunuz: şakağınızda, öbür telllerin arasından fırlamış tek bir ak saç. Bir an duruyorsunuz. Çekip koparmak mı, görmezden gelmek mi? Saç değil aslında sizi durduran; ondan sonra gelecek her şeyin habercisi. Göz kenarındaki çizgiler, merdivenin sonunda hızlanan nefes, adını bir türlü hatırlayamadığınız eski bir arkadaş. O tek ak saçta sessiz bir soru var: Elimden ne gidiyor? Bir de hemen arkasından, daha az sorulan bir soru: Bu yolda bana ne geliyor?

İnsanlık bu soruyu binlerce yıldır soruyor. Bugünse sorunun hiç olmadığı kadar sert bir biçimi var: Yaşlılık bir hastalık mı? Bu artık yalnız bir felsefe sorusu değil; laboratuvarlarda, yatırım toplantılarında, sağlık politikası masalarında tartışılıyor. Bazı biyologlara göre yaşlanma, hücrelerde biriken hasarın, kısalan kromozom uçlarının, bozulan onarım mekanizmalarının toplamı. Yani doğanın kaçınılmaz takvimi değil, çözülmeyi bekleyen bir mühendislik problemi. Bu görüşü savunanlara göre yaşlanmaya hastalık demezsek onu tedavi etmeye de kalkmayız. Silikon Vadisi'nden milyarlarca dolarlık yatırım alan uzun yaşam şirketleri tam olarak bu fikre dayanıyor.

Tartışma bir ara resmî belgelere de girdi. Dünya Sağlık Örgütü, Uluslararası Hastalık Sınıflandırması'nın on birinci sürümünü hazırlarken bir koda "yaşlılık" ifadesini koymayı düşündü. İtirazlar sert oldu. Pek çok hekim ve yaşlılık araştırmacısı, bunun yaşlı insanları başlı başına hasta saymak olduğunu, gerçek ve tedavi edilebilir hastalıkların da "yaşlılıktan" denip geçiştirilmesine yol açacağını söyledi. Sonunda ifade değiştirildi ve yerine "yaşlanmaya bağlı içsel kapasite düşüşü" gibi çok daha dikkatli bir tanım konuldu. Bir kelimenin yerini değiştirmek için verilen bu kavga, aslında meselenin özünü gösteriyor. Yaşlılığa hangi adı verdiğimiz, yaşlı insana nasıl bakacağımızı da belirliyor.

Gerilim de buradan doğuyor. Yaşlılık hastalıksa, yaşlı insan bir hasta, bütün hayatı da bir kayıp grafiği. Yaşlılık hastalık değilse, insanın gerçekten yaşadığı kayıplar ne olacak? Dizlerdeki ağrıyı, zayıflayan hafızayı, birer birer giden dostları "olgunluk" diye süslemek de bir tür inkâr değil mi?

Bilim burada ilginç bir ayrım yapıyor. Psikolog Raymond Cattell, zekâyı iki katmanda düşünmeyi önerdi. Birincisine akışkan zekâ dedi: yeni bir problemi hızla çözmek, bilinmeyen bir örüntüyü yakalamak, aklında aynı anda birkaç şey tutmak. Bu yetenek genç yetişkinlikte zirve yapıp yavaş yavaş geriliyor. İkincisine kristal zekâ dedi: birikmiş bilgi, kelime dağarcığı, durumları tanıma ve değerlendirme becerisi. Bu katman ise ileri yaşlara kadar korunuyor, hatta çoğu zaman büyüyor. Yirmi beş yaşında bir yazılımcı yeni bir programlama dilini bir haftada söker. Altmış beşinde bir hâkim ise karşısındaki tanığın bir cümlesindeki tereddütten bütün davayı okuyabilir. İkisi de zekâ, ama bambaşka türden.

Demek ki soru, "kaybediyor muyuz?" diye sorulduğunda yanlış kurulmuş oluyor. Elbette kaybediyoruz. Asıl soru şu: Kaybettiğimizin yerine bir şey geliyor mu, gelen şey gideni karşılıyor mu? Bu soruyu sistemli biçimde soran ilk düşünürlerden biri, bundan iki bin yıl önce, ülkesi bir iç savaşın eşiğindeyken kalemine sarılan yaşlanmakta olan bir Romalıydı.

Milattan önce 44 yılı. Roma Cumhuriyeti can çekişiyor. Marcus Tullius Cicero 62 yaşında; sevgili kızı Tullia'yı kısa süre önce kaybetmiş, siyasetten fiilen dışlanmış, şehir dışındaki evlerinde vakit geçiriyor. İşte bu karanlık günlerde kısa, neredeyse neşeli bir kitapçık yazıyor: Cato Maior de Senectute, yani Yaşlılık Üzerine.

Cicero kendi ağzından konuşmuyor. Sözü, bir asır önce yaşamış, sertliği ve dürüstlüğüyle ünlü yaşlı devlet adamı Yaşlı Cato'ya veriyor. Kitapta Cato 84 yaşında; iki genç dostu, ona yaşlılığı bu kadar hafif nasıl taşıdığını soruyorlar. Cato da onlara, insanların yaşlılığı neden sefil bulduğunu dört başlıkta topluyor ve her birini tek tek tartıyor.

Birincisi, yaşlılık insanı işinden, etkin hayattan uzaklaştırır. Cato buna bir gemi benzetmesiyle karşılık veriyor. Gemide kimi tayfa direğe tırmanır, kimi güvertede koşturur, kimi sintineyi boşaltır. Dümenci ise kıçta sessizce oturur, yalnızca dümeni tutar. Ona kimse tembel demez; çünkü yaptığı iş daha az gürültülü ama daha önemlidir. Büyük işler kas gücüyle, hızla, çeviklikle değil; akılla, itibarla, sağlam bir yargıyla yapılır der Cato. Bunlar ise yaşla azalmaz, artar.

İkincisi, yaşlılık bedeni zayıflatır. Cato bunu inkâr etmiyor. Ama gençlikte boğa gücünü, yaşlılıkta da yaşlılığa uygun olanı istemeyi öneriyor. Her yaşın kendine ait bir gücü var; olmayanın yasını tutmak yerine olanı kullanmak gerek. Kendisinin de yaşlılığında Yunanca öğrendiğini, sanki uzun bir susuzluğu gidermek ister gibi bu dile sarıldığını anlatıyor.

Üçüncüsü, yaşlılık insanı zevklerden yoksun bırakır. Cato'nun cevabı burada en keskin hâline bürünüyor: Bu bir kayıp değil, bir armağan. Bedensel tutkular gençliğin yargısını bulandırır, insanı hırsa, öfkeye, pişmanlığa sürükler. Yaşlılık bu gürültüyü kısar ve geride sohbetin, okumanın, toprağı işlemenin, bağ bahçeyle uğraşmanın sakin hazlarını bırakır. Cato'nun en sevdiği hazlardan birinin tarım olması tesadüf değil; tohum toprağa düşer, büyür, meyve verir. Sabırla beklemeyi bilenin keyfidir bu.

Dördüncü ve en ağırı ise ölümün yakınlığı. Cato'nun belki de en güzel imgesi burada. Gençlerin ölümü, der, alevin üzerine bol su dökülüp söndürülmesine benzer; yaşlıların ölümü ise yakıtı bitince kendiliğinden sönen bir ateşe. Ağaçtaki ham meyveyi koparmak için zorlamak gerekir, olgunlaşmış meyve ise kendiliğinden düşer. Ölümü güzelleştirmiyor Cato; ama onu hayatın doğal bir tamamlanışı olarak görmeyi öneriyor.

Cicero'nun bu savunması bugün okununca biraz fazla iyimser gelebilir. Herkesin bağı bahçesi, saygın bir senatör geçmişi yok. Cicero da bunu biliyor ve Cato'ya önemli bir cümle söyletiyor: Yaşlılığın en büyük koruyucusu, gençlikte kurulmuş iyi bir hayattır. Yani yaşlılık bir anda başımıza gelen bir şey değil; yıllarca inşa ettiğimiz bir yapının son katı.

Şimdi Roma'dan beş yüz yıl kadar geriye ve binlerce kilometre doğuya gidelim. Çin'in Lu eyaleti. Ölümünden sonra öğrencilerinin derlediği Lunyu, yani Konuşmalar adlı kitapta Konfüçyüs, kendi hayatını tek bir paragrafta özetler. Bu paragraf belki de insanlık tarihinin en kısa otobiyografisidir.

On beş yaşında, der, gönlümü öğrenmeye verdim. Otuzumda ayaklarımın üzerinde durdum. Kırkımda kuşkulardan kurtuldum. Ellimde Gök'ün bana biçtiği yolu kavradım. Altmışımda kulağım duyduğunu süzmeyi öğrendi; artık işittiğim hiçbir şey beni sarsmıyordu. Yetmişimde ise gönlümün isteğine uyabildim, üstelik doğru olandan hiç sapmadan.

Bu son cümle üzerinde biraz durmak gerek. Konfüçyüs, hayatı boyunca kurallara, törenlere, ahlaki disipline uymayı öğütlemiş bir düşünür. Ama vardığı son durak bir kural listesi değil: arzunun ve erdemin artık ayrı ayrı şeyler olmadığı bir hâl. Genç insan doğru olanı yapmak için kendini zorlar, içinden geleni bastırır. Yetmiş yaşındaki bilge için bu kavga bitmiştir; ne istiyorsa doğrudur, çünkü uzun bir terbiyenin sonunda istekleri dönüşmüştür.

Cicero'yla Konfüçyüs'ü yan yana koyduğumuzda ilginç bir fark görüyoruz. Cicero yaşlılığı savunuyor; onu suçlamalara karşı koruyor, kayıpları tek tek tartıp telafilerini gösteriyor. Konfüçyüs ise savunmaya gerek bile duymuyor. Onun anlatısında hayat zaten yukarı doğru tırmanan bir merdiven; her basamak bir öncekinden daha yüksek. Kayıp hiç gündeme gelmiyor.

Modern psikoloji bu iyimserliğe şaşırtıcı biçimde destek veriyor. Stanford Üniversitesi'nden psikolog Laura Carstensen'in araştırmaları, yaşlı insanların ortalamada gençlerden daha az olumsuz duygu yaşadığını, duygularını daha iyi düzenlediğini gösterdi. Carstensen bunu zamanın algısıyla açıklıyor: Önümüzde uzun bir ömür varken yeni insanlar tanımaya, bilgi biriktirmeye, gelecek için yatırım yapmaya yöneliriz. Zamanın sınırlı olduğunu sezdiğimizde ise öncelikler değişir; derin ilişkilere, anlamlı anlara, bugüne döneriz. Araştırmacılar buna "yaşlanma paradoksu" diyor: Bedenin gerilediği yıllarda gönül çoğu zaman ferahlıyor.

Ama paradoksun öbür yüzü de var. Konfüçyüs'ün merdiveni herkes için yukarı çıkmıyor. Bazen insan, yükseldiğini düşündüğü yerde geriye bakar ve geride bıraktığı şeyin ağırlığını o zaman hisseder. Bu duyguyu, ak saçın ağırlığını ve gençliğin özlemini, Türkçe yazılmış ilk büyük felsefi eserlerden biri bütün çıplaklığıyla dile getiriyor.

1069 yılının sonlarına doğru, Karahanlı topraklarında, Balasagunlu bir adam 18 ay süren bir çalışmayı bitiriyor. Adı Yusuf. Kitabını Kaşgar'da Tabgaç Buğra Han'a sunuyor, han da onu ödüllendirip saray görevlisi yapıyor; tarih onu bu yüzden Has Hacib olarak hatırlıyor. Kitabın adı Kutadgu Bilig, yani kutlu kılan, mutluluk veren bilgi. Bir devlet, adalet ve iyi yaşam kitabı bu. Ama içinde, bir saray adamının değil, yaşlanmakta olan bir insanın sesiyle yazılmış satırlar da var.

Yusuf, kitabın başlarında, eserini neden yazdığını anlatırken birdenbire kendi hayatına dönüyor ve gençliğine ağıt yakıyor. Gençliğin bir misafir gibi gelip gittiğini, onu aradığını ama bulamadığını söylüyor. Kuzgun karası saçlarının kuğu tüyü gibi ağardığını, dimdik duran gövdesinin büküldüğünü, yayın kirişi gibi gergin olanın yayın kendisi gibi kıvrıldığını yazıyor. Bu imgeler süs değil. On birinci yüzyılda bir Türk şairi, o sabah aynaya bakan bizim hissettiğimiz şeyi, kararmış bir saçın beyaz bir kuğuya dönüşmesi kadar sarsıcı bir değişim olarak yaşıyor.

Ama Kutadgu Bilig bu hüznün içinde kalmıyor. Eserin bütününe baktığımızda, Yusuf'un yaşlılığı bir başka gözle de değerlendirdiğini görüyoruz. Kitap dört temel karakter üzerine kurulu bir diyalog: Hükümdar Küntogdı adaleti, vezir Aytoldı talihi, vezirin oğlu Ögdülmiş aklı, inzivaya çekilmiş derviş Odgurmış ise akıbeti, yani hayatın sonunu ve ötesini temsil ediyor. Odgurmış, dünyanın gelip geçiciliğini hatırlatan karakter. Saraya çağrıldığında gitmek istemez; ona göre ömür kısadır, dünya bir han, insan da bir yolcudur.

Yusuf'un dünyasında yaşlılık, işte bu farkındalığın yaşı. Genç adam dünyayı kalıcı sanır, kendini ölümsüz sanır. Ak sakal ise bu yanılgının sona erdiği yerdir. Kutadgu Bilig'in pek çok beytinde, bilginin ve tecrübenin değerinden, görmüş geçirmiş insana danışmanın gereğinden söz edilir. Bir hükümdarın yanında genç ve hırslı adamlar kadar, yılları sırtında taşıyan, ne zaman susup ne zaman konuşacağını bilen insanlar da olmalıdır. Söz, ancak ardında bir ömür varsa ağırlık kazanır.

Bu düşünce, Türk kültürünün derinlerinde başka biçimlerde de yaşıyor. Orta Asya'dan Anadolu'ya kadar köylerde, obalarda "aksakal" sözü yalnız beyaz sakallı bir adamı değil, sözüne itibar edilen, anlaşmazlıkları çözen, kararlarda danışılan topluluğun büyüğünü anlatır. Kazakistan'da, Kırgızistan'da bugün bile mahalle ve köy düzeyinde aksakal meclisleri var. Yaş, burada bir kayıp değil bir rütbe.

Yusuf'tan yaklaşık bir asır sonra, Türkistan'da yaşayan Hoca Ahmed Yesevi'ye dair anlatılan bir rivayet, yaşlılık ile anlam arasındaki bağı daha da keskin biçimde gösteriyor. Rivayete göre Yesevi, Hazreti Peygamber'in vefat ettiği 63 yaşına ulaştığında, ondan daha fazla yeryüzünde dolaşmayı edepsizlik saydı ve kendisi için kazdırdığı bir yer altı hücresine çekildi; ömrünün geri kalanını orada geçirdi. Bunu tarihsel bir belge gibi değil, bir menkıbe olarak okumak gerek. Ama menkıbeler de bir topluluğun neye değer verdiğini anlatır. Burada yaşlılık, dünyadan çekilmenin, ölçüyü bilmenin, kendini aşan bir şeye teslim olmanın vakti olarak görülüyor.

Kutadgu Bilig'deki ağıtla bu menkıbe arasında bir gerilim var. Biri gençliğin gidişine yanıyor, öteki dünyadan gönüllü olarak el etek çekiyor. Ama ikisi de aynı şeyi biliyor: Yaşlılık, insanın yaşadığı zamanla yüzleştiği yer. Gençlikte zaman soyut bir kavramdır, bitmez gibi görünür. Ak saçla birlikte zaman somutlaşır, ölçülebilir, hissedilir hâle gelir. Yusuf'un kuğu beyazı saçları bu yüzden hem bir yas hem de bir uyanıştır.

Peki ya bu uyanışın değerini topluluk artık tanımıyorsa? Aksakal'ın sözünü dinleyecek kimse kalmamışsa? Eski dünyada ak sakalın bir rütbe olduğu doğru. Ama modern dünyada aynı ak sakal, giderek daha çok bir görünmezlik pelerinine dönüşüyor.

1970 yılında, Paris'te, 62 yaşındaki Simone de Beauvoir kalın bir kitap yayımlıyor. Adı La Vieillesse, yani Yaşlılık. Beauvoir'ı çoğumuz yirmi yıl önce yazdığı ve kadınların toplumda nasıl "öteki" konumuna itildiğini anlattığı kitabıyla tanırız. Yaşlılık'ta aynı keskin bakışı bu kez başka bir gruba çeviriyor. Ona göre modern toplum, yaşlıları da bir "öteki" hâline getiriyor; ve bunu öylesine sessizce yapıyor ki kimse fark etmiyor bile.

Beauvoir'ın en çarpıcı gözlemlerinden biri, yaşlılığın içeriden hissedilen bir şey olmadığı. İnsan kendini yaşlı hissetmez, der; içerideki benlik hep aynı kalır. Yaşlı olduğumuzu bize başkaları söyler. Otobüste yer verildiğinde, bir genç bizimle yavaş ve yüksek sesle konuştuğunda, fikrimiz sorulmadığında anlarız. Yaşlılık önce başkalarının bakışında doğar, sonra biz o bakışı kendimize çeviririz.

Beauvoir'ın çözümlemesi bundan da ileri gidiyor. Kapitalist bir toplumda, diyor, insanın değeri üretkenliğiyle ölçülür. Çalışma çağını geride bırakan kişi, bu hesapta artık bir yük olur. Emeklilik bir ödül gibi sunulur ama çoğu zaman bir kenara konulmaktır. Bu yüzden Beauvoir'a göre yaşlılığın sefaleti biyolojik olmaktan önce toplumsal bir sorun. Yaşlıya nasıl davrandığımız, aslında bütün hayatı boyunca insana nasıl davrandığımızın bir aynası.

Beauvoir'ın kitabından bir yıl önce, Amerikalı psikiyatr Robert Butler bu tavra bir ad vermişti: yaşçılık. Irkçılık ve cinsiyetçilik gibi, insanları yalnızca yaşlarına bakarak yargılamak, onları kalıplara sokmak. Bugün iş ilanlarında "genç ve dinamik" ifadesini okuduğumuzda, yaşlı birinin teknolojiyi anlamayacağını varsaydığımızda, bir büyüğün fikrini "eski kafalı" diye geçiştirdiğimizde, bu kalıbın içindeyiz.

Burada huzurevine gelmek gerekiyor; çünkü bu tartışma en çok orada somutlaşıyor. Türkiye'de 65 yaş üstü nüfusun oranı son yıllarda yüzde 10'u geçti. Geleneksel olarak yaşlısına evinde bakan, aynı çatı altında üç kuşağın yaşadığı bir toplum için bu büyük bir dönüşüm. Şehirleşme, küçülen haneler, çalışan kadınlar, göç; hepsi aile içi bakımın eski biçimini zorluyor. Huzurevleri, bakım evleri, gündüz yaşam merkezleri bu boşluğu dolduruyor.

Huzurevini tek başına bir terk edilme simgesi olarak görmek haksızlık olur. Pek çok yaşlı için orası yalnızlıktan kurtuluş, sağlık hizmetine erişim, yaşıtlarıyla bir topluluk demek. Pek çok aile içinse doğru bakımı verebilmenin tek yolu. Asıl soru binanın kendisi değil; o binanın içinde insanın hâlâ bir özne olarak görülüp görülmediği. Sabah ne yiyeceğine, gün boyu ne yapacağına, kimi göreceğine kendisi mi karar veriyor? Sözü dinleniyor mu? Yoksa yalnızca bakılan, beslenen, ilacı verilen bir beden mi?

Beauvoir'ın bu konudaki önerisi hem basit hem de zor. Yaşlılığın eski hayatımızın acıklı bir taklidine dönüşmemesinin tek yolu, diyor, bize anlam veren amaçların peşinden gitmeyi sürdürmek. Başkalarına, bir topluluğa, bir davaya bağlılık; düşünsel, toplumsal ya da yaratıcı bir uğraş. Yani yaşlılığı kurtaracak olan geçmişe tutunmak değil, hâlâ bir geleceğe sahip olmak.

Bu cümle, bütün yolculuğumuzu yeni bir ışıkta gösteriyor. Cicero'nun Cato'su 84 yaşında Yunanca öğreniyordu. Konfüçyüs yetmişinde vardığı noktayı bir durak değil bir hâl olarak tarif ediyordu. Yusuf Has Hacib, gençliğine ağıt yakarken bile önünde bitirilecek bir eser vardı. Hepsinde ortak olan şey, yaşlılığı bir son değil, hâlâ içinde yaşanan bir zaman olarak görmek.

Erik Erikson, insan gelişimini aşamalara ayırırken son aşamaya bütünlük ile umutsuzluk arasındaki gerilim adını vermişti. Hayatının sonuna yaklaşan insan geriye bakar ve ya yaşadıklarını bir bütün olarak kabul eder, ya da kaçırdığı fırsatların, düzeltemediği hataların ağırlığı altında ezilir. Erikson'a göre bütünlüğe ulaşan insan, hayatını olduğu gibi kucaklayabilen, ölüm karşısında bile bir tür huzur bulabilen insandır. Bu huzurun adı bilgelik.

Ama bilgelik yalnızca bireysel bir başarı değil. Bir insanın yaşlılığında bilge mi yoksa umutsuz mu olacağı, biraz da çevresindeki insanların ona nasıl baktığına bağlı. Aksakal'ın sözü, ancak onu dinleyen biri varsa ağırlık taşır. Cato'nun dümenciliği, ancak gemidekiler dümenin önemini biliyorsa saygı görür. Bir toplum yaşlısını görünmez kıldığında, yalnız o insanı değil, kendi geleceğini de yoksullaştırıyor; çünkü er geç herkes o yaşa varacak.

Belki de baştan sorduğumuz soru, "kaybetmek mi, kazanmak mı?" sorusu, biraz eksik kurulmuştu. Yaşlanırken kaybettiklerimiz çoğunlukla bizim elimizde değil: hız, güç, kimi zaman sağlık, sevdiklerimiz. Kazandıklarımız ise büyük ölçüde iki şeye bağlı: yıllar boyunca nasıl yaşadığımıza ve bizi kuşatan insanların bize hâlâ bir yer açıp açmadığına. Birincisi bizim sorumluluğumuz, ikincisi hepimizin.

O sabah aynada gördüğünüz ak saç, böylece bir başka anlam kazanıyor. Bir kaybın habercisi olduğu doğru. Ama aynı zamanda bir davet: bundan sonraki yılları, Cicero'nun dediği gibi, şimdiden kurmaya; Beauvoir'ın dediği gibi, bir geleceği elde tutmaya; ve belki en önemlisi, bugün yanımızdaki yaşlı insana, bir gün bize bakılmasını istediğimiz gözle bakmaya.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.