Bilmek İstemek: Merak Erdem mi, Açlık mı?

Bölüm metni

Gece yarısı, hiç tanımadığın birinin on yıl önceki tatil fotoğraflarına bakarken yakaladın mı hiç kendini? Aristoteles'e göre bu, insanı insan yapan şeydi; Augustinus'a göre ise ruhu dağıtan bir şehvet. Bugün şunu soruyoruz: Bilmek istediğin her şey, gerçekten bilmeye değer mi?

Gece yarısı, bir köy evinin damında sırtüstü yatan bir çocuk düşünün. Elektrik yok, ışık kirliliği yok; gökyüzü bütün ağırlığıyla üstüne çökmüş. Çocuk bir yıldızı gözüne kestiriyor, sonra bir başkasını. Ardından aklına o soru geliyor: Bunların sonu nerede? Sonu varsa sonun ötesinde ne var? Kimse ona bu soruyu öğretmedi. Okulda böyle bir ders yok, annesi babası da sormasını istemedi. Soru kendiliğinden geldi; tıpkı açlık ya da uyku gibi, içeriden.

İnsanın bilmek istemesi tarih boyunca en sıradan, aynı zamanda en tuhaf özelliklerinden biri olarak görüldü. Aristoteles Metafizik adlı eserine bunu söyleyerek başlar: Bütün insanlar doğaları gereği bilmek ister. Kanıt olarak da çok gündelik bir şeyi gösterir. Duyularımızdan, hiçbir işimize yaramasalar bile zevk alırız; en çok da görmekten. Hiçbir şey yapmayacak olsak da görmeyi neredeyse her şeye tercih ederiz, çünkü görmek bize şeyler arasındaki farkları en çok gösteren duyudur. Aristoteles'e göre bilme arzusu ihtiyacın ürünü değildir; daha derinde, insanın yapısındadır.

Bu arzunun nereden başladığı sorusuna Yunan felsefesi tek bir kelimeyle cevap verdi: hayret. Platon'un Theaitetos diyaloğunda genç Theaitetos, Sokrates'in sorularından başı dönmeye başladığını itiraf eder. Sokrates bunu bir kusur saymaz, tam tersine ona iltifat eder: Bu hayret duygusu filozofa özgüdür, felsefenin bundan başka bir başlangıcı yoktur. Hemen ardından da bir mitolojik inceliğe dikkat çeker; gökkuşağı tanrıçası İris'i, adı hayret anlamına gelen Thaumas'ın kızı yapan kişi soyları iyi bilen biriymiş. Yani gökyüzünü yeryüzüne bağlayan haberci hayretten doğar.

Aristoteles bu fikri biraz daha işler. İnsanlar önce gözlerinin önündeki küçük bilmecelere şaşırdılar, sonra yavaş yavaş daha büyük olanlara geçtiler: Ayın evreleri, güneşin ve yıldızların hareketleri, evrenin nasıl oluştuğu. Ona göre şaşıran insan bilmediğini fark etmiş demektir. Bilmezlikten kurtulmak için felsefe yapan da bilgiyi bir fayda için değil, sadece bilmek için arar. Aristoteles burada bir de ilginç not düşer: Mitleri seven kişi de bir anlamda bilgeliği sever, çünkü mitler de hayret verici şeylerden oluşur.

Bu tablo çok sıcak ve iyimser. Merak, insanı hayvandan ayıran, onu yıldızlara bakmaya zorlayan, ilmi ve felsefeyi doğuran asil bir dürtü. Gündelik hayatta da bunun izlerini görürüz. Çocuğun durmadan sorduğu "neden"ler, bir tamircinin bozuk motoru söküp içine bakma isteği, bir öğrencinin gece yarısı ders dışı bir kitaba dalıp sabahı etmesi. Bunların hepsini takdir ederiz; meraklı insanı zeki, canlı, hayata açık biri olarak görürüz.

Peki dama yatan o çocuk yıldızlara bakmayı bırakıp aşağıdaki sokakta kavga eden iki komşuyu izlemeye başlasa? Ya da yolda bir kaza olsa ve herkes gibi o da başını uzatıp ne olduğuna bakmak istese? Bu da merak değil mi? Yıldızlara bakmakla kaza yerine bakmak aynı arzunun iki yüzü mü, yoksa bambaşka iki şey mi? Felsefe tarihinin en sert merak eleştirisi bu soruyla başlar.

Kuzey Afrika'nın Hippo kentinde piskopos olan Augustinus, 4. yüzyılın son yıllarında Confessiones, yani İtiraflar adlı eserini yazarken kendini acımasızca sorguluyordu. Kitabın onuncu bölümünde, ruhu Tanrı'dan uzaklaştıran arzuları tek tek sayarken bedensel zevklerden sonra daha incelikli bir tuzağa gelir. Adını Kitab-ı Mukaddes'ten alır: gözlerin şehveti. Kastettiği şey bilme arzusunun kendisi değil, onun belirli bir biçimidir. Bu arzu bir şeyi anlamak ya da ondan faydalanmak için değil, sadece deneyimlemek, görmüş olmak için bilmek ister.

Augustinus bu arzuyu tarif etmek için çok çarpıcı bir örnek verir. İnsanlar parçalanmış bir cesedi görmek için koşarlar, oysa o görüntü onları dehşete düşürür, gece kâbuslarına girer. Güzel bir şeye bakmak zevk verir, bunu anlarız. Ama insan kendini rahatsız edecek, korkutacak bir şeye neden bakmak ister? Augustinus'a göre işte bu, merakın zevkten ayrı bir şey olduğunu gösterir. Zevk hoşa gidenin peşindedir, merak ise sadece yeninin, bilinmeyenin, deneyimlenmemiş olanın peşindedir. Bugün otoyolda bir kaza olduğunda karşı şeritte oluşan trafiği düşünün. Kimse kaza yerini görmekten keyif almıyor, ama hemen herkes yavaşlayıp bakıyor.

Augustinus'un bir başka gözlemi de şaşırtıcı biçimde bugüne seslenir. Dilimizde görmek fiilini bütün duyular için kullanırız, der. "Bak ne kadar parlıyor" deriz, ama "bak nasıl ses çıkarıyor, bak nasıl kokuyor, bak ne kadar sert" de deriz. Hiçbir zaman "dinle nasıl parlıyor" demeyiz. Göz, bilmenin önderi gibi görülür; bu yüzden merak da "gözlerin" arzusu sayılır, dokunmayla ya da işitmeyle de olsa.

Augustinus'u asıl insani yapan ise kendisinin de bu arzudan kurtulamadığını açıkça kabul etmesidir. Artık sirklere gitmediğini, yıldızların hareketlerinden kehanet aramadığını söyler. Ama sonra itiraf eder: Kırda bir köpeğin tavşan kovaladığını görse, gideceği yeri unutup ona bakar. Evde otururken duvarda sinek yakalayan bir kertenkele ya da ağına sinek dolayan bir örümcek bile dikkatini çekip alır. Bunlar küçük şeylerdir, ama asıl mesele de budur. Merak insanı büyük kötülüklerle değil, sayısız küçük dağılmayla esir alır. Dua etmeye oturan zihin bir sinek vızıltısıyla başka yere kayar.

Augustinus'tan sonra Orta Çağ düşünürleri bu ayrımı sistemli hale getirdi. Örneğin Thomas Aquinas, bilgiye yönelen ölçülü ve düzenli arzuyu bir erdem olarak, dağınık ve ölçüsüz olanı ise bir kusur olarak ayırdı. Yani tartışma hiçbir zaman "bilmek iyi mi kötü mü" sorusu değildi. Soru şuydu: Bilme arzusu bir yöne mi akıyor, yoksa her yöne dağılıyor mu?

Bu soruyu yaklaşık on beş asır sonra, bambaşka bir dille, Alman filozof Martin Heidegger yeniden sordu. 1927'de yayımlanan Sein und Zeit, yani Varlık ve Zaman adlı eserinde, insanın gündelik hayatta kendinden nasıl uzaklaştığını anlatırken üç olguyu bir arada inceler: boş konuşma, belirsizlik ve merak. Heidegger burada Augustinus'u adıyla anar ve onun görmek fiiliyle ilgili gözlemini aynen alıntılar. Ama meseleyi dinî bir günahtan çıkarıp insanın varoluş biçimine taşır.

Heidegger'e göre gündelik merak, gördüğünü anlamak için değil, sadece görmek için görür. Yeniyi arar, ama yeniye ulaştığı anda onu bırakıp bir sonrakine atlamak için. Bu merakın üç belirgin özelliği vardır. Birincisi hiçbir şeyin yanında durmaz, oyalanmaz. İkincisi sürekli dağılır, olasılıktan olasılığa savrulur. Üçüncüsü de belki en ağırı: hiçbir yerde yurt edinemez. Aristoteles'in hayreti insanı bir şeyin önünde durdurur, onu bilmezliğiyle yüzleştirirdi. Heidegger'in tarif ettiği merak ise tam tersini yapar. İnsanı hiçbir şeyin önünde durdurmaz ve ona her şeyi bildiği hissini verir.

Burada boş konuşmayla merak birbirini besler. Herkes her şey hakkında bir şeyler duymuştur, her şeye bir yorumu vardır. Neyin önemli olduğunu, neyin konuşulması gerektiğini kalabalığın uğultusu belirler. Merak da bu uğultunun peşinden koşar. Bir olay olur, herkes onu konuşur, birkaç gün sonra kimse hatırlamaz; çünkü asıl derdimiz o olayı anlamak değil, onun hakkında konuşulanlardan geri kalmamaktı.

Bu noktada ilk bölümdeki iyimser tablo sarsılıyor. Aristoteles'in dediği gibi bütün insanlar doğaları gereği bilmek istiyorsa, bu arzu kendi başına bir erdem olamaz. Açlık da doğaldır, ama açlığın her yöneldiği şey besleyici değildir. Augustinus ve Heidegger, birbirinden çok farklı dünyalardan, aynı uyarıyı yapıyor: Merak doyurulmayı değil, sürekli yeniden uyarılmayı isteyen bir iştaha dönüşebilir. O zaman geriye bir soru kalıyor. Eğer merak hem yıldızlara hem de kaza yerine bakabiliyorsa, ikisini birbirinden ayıracak ölçüyü nerede bulacağız?

Bu sorunun belki de en derinlikli cevabı, Augustinus'tan yaklaşık yedi asır sonra Horasan'ın Tus şehrinde doğan bir düşünürden geldi. Ebu Hamid el-Gazzâlî 1058'de dünyaya geldi, 1111'de yine Tus'ta öldü. Arada geçen hayatı, merakın hem en güçlü hem de en tehlikeli biçimini bizzat yaşamış bir insanın hayatıdır.

Gazzâlî ömrünün sonlarına doğru yazdığı el-Munkız mine'd-Dalâl, yani Dalaletten Kurtaran adlı otobiyografik eserinde kendi merakını anlatır. Gençliğinden beri şeylerin gerçek mahiyetini kavrama susuzluğu içinde olduğunu söyler. Ve buna şunu ekler: Bu susuzluk onun seçimi değildi, Tanrı'nın yaratılışına yerleştirdiği bir içgüdü, bir fıtrattı. Aristoteles'in "bütün insanlar doğaları gereği bilmek ister" cümlesinin bir İslam düşünürünün kalemindeki yankısı gibidir bu. Gazzâlî merakı reddetmiyor; onu kendi varlığının en asli parçası olarak görüyor.

Bu susuzluk onu çok yükseğe taşıdı. 1091'de, henüz otuzlu yaşlarının başındayken, devrin en prestijli medresesi olan Bağdat Nizamiyesi'ne müderris olarak atandı. Yüzlerce öğrenci derslerine geliyordu, fikirleri saraydan sokağa kadar konuşuluyordu. Kelamı, felsefeyi, fıkhı, Bâtınîlerin görüşlerini tek tek inceledi, hepsine dair eserler yazdı. Dışarıdan bakan biri, merakın bir insana verebileceği her şeye sahip olduğunu düşünürdü.

Ama Gazzâlî'nin kendi anlatımına göre içeride başka bir şey oluyordu. Bildiklerinin onu değiştirmediğini, öğrettiklerinin büyük kısmının ne kendisine ne de öğrencilerine gerçekten fayda sağlamadığını fark etti. Derslerini şöhret ve itibar için verdiğinden şüphelendi. Bu iç sıkıntı o kadar büyüdü ki 1095'te bir gün kürsüye çıktığında dili tutuldu, konuşamadı. Yemek yiyemez, sindiremez oldu. Sonunda her şeyi bırakıp Bağdat'tan ayrıldı ve yaklaşık on yıl boyunca Şam'da, Kudüs'te, Hicaz'da inzivaya çekilerek yaşadı.

Bu hikâyede merakın kendisi suçlanmıyor. Suçlanan, merakın ölçüsünü kaybetmesi. Gazzâlî'nin daha sonra geliştirdiği düşüncenin merkezinde tek bir kavram var: faydalı ilim. Hz. Peygamber'e atfedilen ve Sahih-i Müslim'de geçen bir duada, kişi Allah'a faydasız ilimden sığınır. Gazzâlî bu duayı çok önemser. Bir öğrencisine mektup olarak yazdığı Eyyühe'l-Veled, yani Ey Oğul adlı kısa eserinde, ilmin değerini bilgi miktarıyla değil, insanı neye dönüştürdüğüyle ölçer. Amelsiz ilmin bir tür delilik olduğunu, ilimsiz amelin ise boşa gideceğini söyler.

Ey Oğul'da Gazzâlî, bu fikri anlatmak için eski sufi geleneğinden bir hikâye aktarır. Hâtem el-Esam adlı bir derviş, hocası Şakîk-i Belhî'nin yanında otuz yılı aşkın bir süre kalmıştır. Bir gün hocası ona bu kadar yıl içinde ne öğrendiğini sorar. Hâtem sekiz şey öğrendiğini söyler. Hocası şaşırır; ömrünü onunla geçirmiş, karşılığında yalnızca sekiz şey mi almıştır? Hâtem de daha fazlasını öğrenmediğini, yalan söylemek istemediğini belirtir. Sonra o sekiz şeyi sayar, her biri hayatını kökten değiştirmiş birer kavrayıştır. Hocası da bu sekiz şeyin bütün ilimlerin özü olduğunu kabul eder.

Bu hikâyenin bugün bize ne söylediğini görmek zor değil. Otuz yılda sekiz şey öğrenmek, modern bir kulağa neredeyse bir başarısızlık gibi gelir. Biz öğrendiklerimizi sayıyla ölçmeye alışkınız: okunan kitap, izlenen belgesel, takip edilen hesap, tamamlanan çevrimiçi kurs. Gazzâlî ise ölçüyü tersine çevirir. Bir bilgi seni değiştirmediyse, onu gerçekten öğrenmiş sayılmazsın. Bir bilgi seni değiştirdiyse, tek başına bir ömre bedel olabilir.

Gazzâlî Dinî İlimlerin İhyası adlı büyük eserinin ilim bölümünde ilimleri sınıflandırırken de aynı ölçüyü kullanır. Her insanın bilmesi gerekenler vardır; toplumun bir kısmının bilmesinin yettiği tıp ve matematik gibi ilimler vardır; bir de ne kişiye ne topluma iyilik getiren, hatta zarar verenler. Burada ilginç olan, Gazzâlî'nin tıbbı ya da hesabı küçümsememesidir. Onları toplumun ayakta kalması için gerekli görür. Onun derdi bilginin konusu değil, bilenle bilgi arasındaki ilişkidir. Aynı bilgi bir insanı olgunlaştırırken bir başkasını kibre ya da dağınıklığa sürükleyebilir.

Bu ölçünün Türk düşüncesindeki en yalın ifadesini ise belki Yunus Emre'de buluruz. Gazzâlî'den yaklaşık iki asır sonra, Anadolu'da, medrese dilinden uzak, halkın konuştuğu Türkçeyle şöyle der: "İlim ilim bilmektir, ilim kendin bilmektir. Sen kendini bilmezsen, bu nice okumaktır." Burada bilginin dışa değil içe doğru bir yönü vardır. Merak dünyayı tanımak için yola çıkar, ama sonunda dönüp kendini tanımaya varmalıdır. Varmıyorsa, ne kadar okunduğunun pek bir anlamı kalmaz.

Augustinus ile Gazzâlî'yi yan yana koyduğumuzda, farklı geleneklerden gelen iki düşünürün benzer bir sezgide buluştuğunu görüyoruz. İkisi de merakın doğal olduğunu kabul ediyor, ikisi de onun insanı dağıtabileceğinden korkuyor. Ama Gazzâlî'nin önerdiği ölçü, tek tek merak nesnelerini yasaklamaktan çok bir yön tayin etmek gibi duruyor. Ölçünün sorusu "Neyi merak ediyorsun?" değil, "Bu merak seni nereye götürüyor?" sorusu. Bir bilgi insanı bir şeyin yanında durmaya, onunla yaşamaya, onunla değişmeye çağırıyorsa faydalıdır. Sadece bir sonraki bilgiye iştah açıyorsa, hiç bitmeyen bir sofradan kalkamayan bir aç gibi bırakır insanı.

Gazzâlî'nin on yıllık inzivası bir anlamda bu iştahın orucu gibiydi. Ve bugün, Gazzâlî'nin hayal bile edemeyeceği kadar dolu bir sofranın başında oturuyoruz.

Türkçede merak kelimesinin gündelik kullanımında ince bir ikilik var. "Bunu çok merak ediyorum" dediğimizde bir şeyi öğrenmek istediğimizi anlatırız. Ama bir anne gece geç saatte eve dönen çocuğuna "Seni çok merak ettim" dediğinde başka bir şey söyler: endişelendim, içim içimi yedi. Aynı kelime hem bilme arzusunu hem de kaygıyı taşır. Bugün bu iki anlam, belki de hiç olmadığı kadar iç içe geçmiş durumda.

Gece yatmadan önce telefonu elimize alıp "biraz bakayım" dediğimiz anı düşünün. Bir haber, bir video, bir yorum, bir başka haber. Parmak ekranı yukarı itiyor, her seferinde yeni bir şey beliriyor. Bir saat geçtiğinde ne öğrendiğimizi sorsak, çoğu zaman tek bir şey sayamayız. Ama bir şeylerin eksik kaldığını, yarım kaldığını hissederiz. Biraz daha kaydırırsak o eksik tamamlanacakmış gibi gelir. Tamamlanmaz.

Psikolog George Loewenstein 1994'te yayımladığı bir makalede merakı tam da bu şekilde tarif etti. Ona göre merak, bildiğimiz ile bilmek istediğimiz arasında bir boşluk fark ettiğimizde ortaya çıkar. Bu boşluk insanı rahatsız eder, tıpkı açlık ya da kaşıntı gibi bir yoksunluk hissi yaratır; onu kapatma isteği bu yüzden bu kadar güçlüdür. Loewenstein'ın gözlemi, bu bölümün başından beri sorduğumuz soruya beklenmedik bir yerden ışık tutuyor. Merak gerçekten de bir açlık gibi işleyebiliyor. Ve açlık, onu nasıl uyaracağını bilenler için bir fırsattır.

Bugün dikkatimizi talep eden pek çok tasarım bu mekanizmayı bilinçli olarak kullanıyor. Sonunu söylemeyen başlıklar, "ardından olanlara inanamayacaksınız" cümleleri, hiçbir zaman dibine ulaşılamayan akışlar. Sonsuz kaydırma özelliğini 2006'da tasarlayan yazılımcı Aza Raskin, yıllar sonra bu buluşun insanların zamanı ve dikkati üzerindeki etkisinden duyduğu pişmanlığı açıkça dile getirdi. Sayfanın sonu olsaydı, insan orada bir an durur, devam edip etmeyeceğine karar verirdi. Sonsuz akış o kısacık durma anını ortadan kaldırdı.

Augustinus bir kertenkelenin sinek yakalamasına bile dikkatini kaptırdığını itiraf ederken, dağılmanın hâlâ kendi sınırları içinde olduğu bir dünyada yaşıyordu. Kertenkele bir yere kadar ilginçti, sonra hayat devam ediyordu. Bizim önümüzde ise hiç tükenmeyen bir kertenkele akışı var. Heidegger'in "hiçbir şeyin yanında durmayan" merakı artık bir yorum değil, bir mimari. Ve bu mimarinin en büyük bedeli, bilgi eksikliği değil, ruhun belli bir sükûneti kaybetmesi.

İşte merakın kaygıya dönüştüğü yer burası. Kötü haberlerin peşinden gece yarılarına kadar kaydırmayı anlatan bir kelime bile türedi; İngilizcede buna kıyamet kaydırması denebilecek bir ad verildi. İnsan felaket haberlerini okudukça daha da huzursuzlanır, huzursuzlandıkça "bir şeyi kaçırmış olabilirim" diye daha çok okur. Burada merakın iki anlamı birleşir: Bilmek istiyoruz, çünkü endişeliyiz; endişeliyiz, çünkü bilmenin sonu gelmiyor. Annenin "seni merak ettim" cümlesindeki o titreyen ses, artık bir ekranın karşısında bütün dünya için çıkıyor.

Bu tabloda kimseyi yargılamak kolay değil. Ekranın başında oturan insan tembel ya da yüzeysel değil; tam da Aristoteles'in dediği gibi, doğası gereği bilmek isteyen bir insan. Sorun arzunun kendisinde değil, arzunun karşısına sürekli ve sınırsız yem konmasında. Gazzâlî'nin ölçüsü burada yeniden anlam kazanıyor, ama farklı bir ağırlıkla. Onun zamanında faydasız bilgi, aranması gereken bir şeydi; bugün o bilgi bizi arıyor, cebimizde titriyor, bildirim olarak beliriyor.

Belki bu yüzden bugün merakın erdem mi açlık mı olduğu sorusu, bireysel bir ahlak sorusundan daha fazlası. Çocuklarımıza nasıl bir merak miras bıraktığımız sorusu bu. Dama yatıp yıldızlara bakan çocuğun hayreti, onu saatlerce bir sorunun önünde tutuyordu. Bugün bir çocuğun aklına aynı soru geldiğinde, cevap birkaç saniye içinde ekranda belirebiliyor. Cevabın kolaylaşması kötü bir şey değil. Ama soru ile cevap arasındaki o uzun bekleme, insanın bilmezliğiyle baş başa kaldığı, Aristoteles'in felsefenin başladığı yer dediği o an, giderek kısalıyor. Hayret, kendini yaşatacak zaman bulamıyor.

Augustinus, Heidegger ve Gazzâlî'nin, bütün farklılıklarına rağmen, aynı noktada buluşması belki de bu yüzden önemli. Üçü de merakın değerini, nesnesinden çok insanın onun karşısında nasıl durduğuyla ölçüyor. Bir şeyin yanında oyalanabilen, onu bir süre kendi içinde taşıyabilen, onunla değişebilen merak bir erdeme yaklaşıyor. Bir şeyden diğerine atlayan, hiçbir yerde yurt edinemeyen, doydukça acıkan merak ise bir açlığa. İkisi de aynı kökten büyüyor; aradaki fark çoğu zaman bir duraklama kadar küçük.

Belki de bugün yapılabilecek en mütevazı şey, o kaybolan duraklamayı küçük küçük geri almak. Bir yazının sonuna geldiğinde bir sonrakini açmadan bir dakika durmak. Bir soruyu hemen aramak yerine bir akşam boyunca kafada taşımak. Yunus Emre'nin dediği gibi, okuduğumuzun bizi kendimize götürüp götürmediğini arada bir sormak. Bilmek istemek, insanın hâlâ en güzel taraflarından biri. Ama bu isteğin bir yere varabilmesi için insanın, yıldızlara bakan o çocuk gibi, bir yerde durup bakabilmesi gerekiyor.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.